# পৰজীৱী উদ্ভিদ

কুস্কুটা, পাকিস্তানৰ এডাল তৰুৱা কদম গছৰ ওপৰত থকা এটা কাণ্ডৰ *হ’ল’পেৰাচাইট*
**পৰজীৱী উদ্ভিদ** হ’ল এনে উদ্ভিদ যিয়ে নিজৰ কিছুমান বা সকলো পুষ্টিৰ প্ৰয়োজনীয়তা আন এক জীৱিত উদ্ভিদৰ পৰা আহৰণ কৰে। ইহঁতে এঞ্জিঅ’স্পাৰ্মৰ প্ৰায় ১% গঠন কৰে আৰু প্ৰায় প্ৰতিটো বায়’মত পোৱা যায়। সকলো পৰজীৱী উদ্ভিদে হ’ষ্ট’ৰিয়াম নামৰ এটা বিশেষ অংগ গঢ়ি তোলে, যাৰ দ্বাৰা আশ্ৰয় লোৱা উদ্ভিদত সোমাই তাৰ ভেছকুলেচাৰৰ সৈতে সংযোগ কৰে— হয় জাইলেম, নহয় ফ্ল’ইম বা দুয়োটাৰে সৈতে। উদাহৰণস্বৰূপে, ষ্ট্ৰিগা বা ৰাইনান্থাছৰ দৰে উদ্ভিদ কেৱল জাইলেমৰ সৈতে সংযোগ হয়, জাইলেম সেতুৰ জৰিয়তে (জাইলেম-খাদ্য)। বিকল্পিতভাৱে, Cuscuta আৰু Orobanche ৰ কিছুমান সদস্যৰ দৰে উদ্ভিদে আশ্ৰয় লোৱা উদ্ভিদৰ জাইলেম আৰু ফ্ল’ইম দুয়োটাৰে সৈতে সংযোগ ঘটায়। ফলত ইহঁতে গৃহস্থ উদ্ভিদৰ পৰা সম্পদ আহৰণ কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান লাভ কৰে। এই সম্পদসমূহৰ ভিতৰত পানী, নাইট্ৰজেন, কাৰ্বন আৰু/বা চেনি।

পৰজীৱী উদ্ভিদক পৰজীৱী উদ্ভিদবিধে আশ্ৰয় লোৱা উদ্ভিদৰ কব্জা কৰা স্থানৰ (শিপা বা কাণ্ড) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি, ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয় পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ আৰু ইয়াৰ সালোক সংশ্লেষণ ক্ষমতালৈ চাই শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়। কিছুমান পৰজীৱী উদ্ভিদে ক্ৰমে আশ্ৰয়দাতা গছৰ শিপা বা শিপাৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা বায়ু বা মাটিত থকা অস্বাভাৱিক ৰাসায়নিক পদাৰ্থ ধৰা পেলাই উদ্ভিদত নিজৰ স্থান নিৰ্ণয় কৰিব পাৰে। প্ৰায় ২০টা পৰিয়ালৰ ফুলৰ গছৰ প্ৰায় ৪,৫০০ প্ৰজাতিৰ পৰজীৱী উদ্ভিদৰ বিষয়ে জনা যায়।

Rafflesia arnoldii আন এটা প্ৰকাৰৰ পৰজীৱী উদ্ভিদ।
পৰজীৱী উদ্ভিদৰ উপস্থিতিৰ বাবে আশ্ৰয়দাতা উদ্ভিদৰ ওপৰত বহুতো প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে। বিশেষকৈ অৰ্ধ-পৰজীৱী ক্ষেত্ৰত মূল উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি স্তব্ধ হোৱাৰ ধৰণ দেখা যায়, কিন্তু ইয়াৰ ফলত বৃহৎ পৰজীৱী উদ্ভিদৰ সংখ্যা বা আকাৰ বৃদ্ধিৰ পিছত গৃহস্থ উদ্ভিদ প্ৰজাতিৰ মৃত্যুৰ হাৰ অধিক হ’ব পাৰে।

## শ্ৰেণীবিভাজন

পৰজীৱী উদ্ভিদ একাধিক উদ্ভিদ পৰিয়ালত দেখা যায়, ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে ইয়াৰ বিৱৰ্তন বহুবংশগত। কিছুমান পৰিয়ালত বেছিভাগেই পৰজীৱী প্ৰতিনিধি যেনে বালানোফ’ৰেচিয়া থাকে, আনহাতে আন কিছুমান পৰিয়ালত মাত্ৰ কেইটামান প্ৰতিনিধি থাকে।
এটা উদাহৰণ হ’ল উত্তৰ আমেৰিকাৰ মনোট্ৰপা ইউনিফ্ল’ৰা (ভাৰতীয় পাইপ বা কৰ্পচ্ উদ্ভিদ) যিটো হিথ পৰিয়ালৰ সদস্য এৰিকাচিয়া, ইয়াৰ সদস্য ব্লুবেৰী, ক্ৰেনবেৰী আৰু ৰ'ড'ডেণ্ড্ৰনৰ বাবে বেছি পৰিচিত।

পৰজীৱী উদ্ভিদৰ বৈশিষ্ট্য তলত দিয়া ধৰণৰ:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   1   |   ক     | বাধ্যতামূলক পৰজীৱী | এটা বাধ্যতামূলক পৰজীৱীয়ে আশ্ৰয়দাতা অবিহনে নিজৰ জীৱনচক্ৰ সম্পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰে।  |
| খ |    বৈকল্পিক পৰজীৱী    | এটা বৈকল্পিক পৰজীৱীয়ে কোনো আশ্ৰয়দাতাৰ পৰা স্বাধীনভাৱে নিজৰ জীৱনচক্ৰ সম্পূৰ্ণ কৰিব পাৰে।
 |
| 2 | ক | কাণ্ড | এটা কাণ্ডৰ পৰজীৱী আশ্ৰয়দাতা উদ্ভিদৰ কাণ্ডৰ লগত সংলগ্ন হয়। |
| খ | শিপা | এটা শিপাৰ পৰজীৱী আশ্ৰয়দাতা উদ্ভিদৰ শিপাৰ লগত সংলগ্ন হয়। |
| 3 | ক | হেমি- | এবিধ অৰ্ধপৰজীৱী উদ্ভিদ প্ৰাকৃতিক পৰিস্থিতিত পৰজীৱী হিচাপে জীয়াই থাকে, কিন্তু কিছু পৰিমাণে হ’লেও সালোক সংশ্লেষণশীল হৈ থাকে। অৰ্ধপৰজীৱীয়ে আশ্ৰয় লোৱা উদ্ভিদৰ পৰা কেৱল পানী আৰু খনিজ পুষ্টি লাভ কৰিব পাৰে, বা বহুতে গৃহস্থৰ পৰাও নিজৰ জৈৱিক পুষ্টিকৰ উপাদান লাভ কৰে।  |
| খ | হোলো- | এবিধ হ’ল’পেৰাচাইটিক উদ্ভিদে ইয়াৰ সকলো স্থিৰ কাৰ্বন আশ্ৰয়দাতা উদ্ভিদৰ পৰা আহৰণ কৰে। সাধাৰণতে ক্ল’ৰ’ফিলৰ অভাৱত হ’ল’পেৰাচাইট প্ৰায়ে এনেকুৱা ৰং যিবোৰ সেউজীয়া নহয়। |

মিষ্টলেট’, এবিধ বাধ্যতামূলকভাবে কাণ্ডনিৰ্ভৰ অৰ্ধপৰজীৱী
অৰ্ধপৰজীৱীৰ বাবে তিনিটা পদৰ গোটৰ প্ৰতিটোৰ পৰা এটাকৈ একে প্ৰজাতিৰ বাবে প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি, যেনে-

* Nuytsia floribunda (পশ্চিম অষ্ট্ৰেলিয়াৰ খ্ৰীষ্টমাছ গছ) এটা সম্পূৰ্ণভাবে শিপানিৰ্ভৰ অৰ্ধপৰজীৱী।
* ৰাইনান্থাছ (যেনে ইয়েলো ৰেটল) হৈছে এটা ফেকল্টেটিভ শিপাৰ অৰ্ধপৰজীৱী।
* মিষ্টলেট এটা সম্পূৰ্ণভাবে কাণ্ডনিৰ্ভৰ অৰ্ধপৰজীৱী।

হোলোপেৰাচাইট সদায় নিশ্চিত আশ্ৰয়নিৰ্ভৰ, গতিকে মাত্ৰ দুটা পদৰ প্ৰয়োজন হয়, যেনে-

* ডডাৰ- কাণ্ডৰ হোলোপেৰাচাইট।
* হাইডনোৰা এছ.পি.পি.- শিপাৰ হোলোপেৰাচাইট।

সাধাৰণতে হোলোপেৰাচাইট বুলি গণ্য কৰা উদ্ভিদসমূহৰ ভিতৰত ব্ৰুমৰেপ, ডডাৰ, ৰেফ্লেছিয়া আৰু হাইডন’ৰেচিয়া আদি উল্লেখযোগ্য।
সাধাৰণতে অৰ্ধপৰজীৱী বুলি গণ্য কৰা উদ্ভিদসমূহৰ ভিতৰত আছে কেষ্টিলেজা, মিষ্টলেট, পশ্চিম অষ্ট্ৰেলিয়াৰ খ্ৰীষ্টমাছ গছ আৰু ইয়েলো ৰেটল।

## পৰজীৱী উদ্ভিদৰ বিৱৰ্তন

ষ্ট্ৰিগা উইচউইড (বগা, কেন্দ্ৰত, গৃহস্থৰ শিপাৰ লগত সংলগ্ন) শস্যৰ উদ্ভিদৰ অৰ্থনৈতিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ কীট-পতংগ যিবোৰক ইহঁতে পৰজীৱী কৰি তুলিছিল।
এঞ্জিঅ’স্পাৰ্মত পৰজীৱী উদ্ভিদৰ আচৰণ প্ৰায় ১২-১৩ বাৰ স্বতন্ত্ৰভাৱে বিকশিত হৈছিল, যিটো অভিসৰণ বিৱৰ্তনৰ এক ধ্ৰুপদী উদাহৰণ।
সকলো এঞ্জিঅ'স্পাৰ্ম প্ৰজাতিৰ প্ৰায় ১% পৰজীৱী, বৃহৎ মাত্ৰাত আশ্ৰয় লোৱা উদ্ভিদৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰশীল। শ্ৰেণীবিভাজন পৰিয়াল Orobanchaceae (ট্ৰাইফাইচেৰিয়া, Striga আৰু Orobanche গোত্ৰক সামৰি) একমাত্ৰ পৰিয়াল য’ত হোলোপৰজীৱী আৰু অৰ্ধপৰজীৱী প্ৰজাতি দুয়োটা আছে, যাৰ ফলত ই পৰজীৱীৰ বিৱৰ্তনশীল উত্থান অধ্যয়নৰ বাবে এটা আৰ্হি গোট। বাকী গোটবোৰত কেৱল অৰ্ধপৰজীৱী বা হোলোপৰজীৱী থাকে।

উদ্ভিদত পৰজীৱীৰ জন্ম দিয়া বিৱৰ্তনৰ পৰিঘটনাটো আছিল হাউষ্ট’ৰিয়াৰ বিকাশ। প্ৰথম, অধিকাংশ পূৰ্বপুৰুষৰ, হাউষ্টোৰিয়া ট্ৰাইফাইচেৰিয়াৰ ভিতৰৰ ফেকল্টেটিভ অৰ্ধপৰজীৱীৰ সৈতে একে বুলি ভবা হৈছিল, পাৰ্শ্বীয় হাউষ্টোৰিয়া এই প্ৰজাতিবোৰৰ শিপাৰ পৃষ্ঠৰ কাষেৰে বিকশিত হৈছিল। পিছৰ বিৱৰ্তনৰ ফলত কুমলীয়া মূলৰ শিপাত টাৰ্মিনেল বা প্ৰাথমিক হ’ষ্ট’ৰিয়াৰ বিকাশ ঘটে, যিটো ষ্ট্ৰিগাৰ ভিতৰত বাধ্যতামূলক অৰ্ধপৰজীৱী উদ্ভিদৰ প্ৰজাতিত দেখা যায়। শেষত, সদায় নিশ্চিত পৰজীৱীৰ ৰূপ হোৱা হোলোপেৰাচাইটিক উদ্ভিদ সালোক সংশ্লেষণৰ ক্ষতিৰ পিছত বিকশিত হয়, যিটো অৰ’বাঞ্চে প্ৰজাতিত দেখা যায়। হোলোপেৰাচাইটিক উদ্ভিদৰ আটাইতকৈ বিশেষ ৰূপসমূহ চাৰিটা পৰিয়ালত বিভক্ত- ৰেফ্লেচিয়াচিয়া, চাইটিনেচিয়া, মাইট্ৰাষ্টেমোনেচিয়া আৰু এপ’ডান্থাচিয়া, যিবোৰৰ বংশ স্বতন্ত্ৰভাৱে আৰু অধিক বিকশিত হৈ এণ্ড’পেৰাচাইটলৈ পৰিণত হৈছে, যিয়ে ফুলৰ বাহিৰেও নিজৰ সমগ্ৰ জীৱনচক্ৰ নিজৰ আশ্ৰয়স্থানৰ টিছুৰ ভিতৰতে কটায়।

সম্পদ সৰ্বাধিক কৰিবলৈ বহুতো পৰজীৱী উদ্ভিদে ‘আত্ম-অসঙ্গতি’ বিকশিত কৰিছে, নিজকে পৰজীৱী হোৱাৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ।
আন কিছুমান যেনে ট্ৰাইফাইচেৰিয়াই সাধাৰণতে নিজৰ প্ৰজাতিৰ আন সদস্যক পৰজীৱী কৰি তোলাৰ পৰা বিৰত থাকে, কিন্তু কিছুমান পৰজীৱী উদ্ভিদৰ এনে কোনো সীমা নাই। এলবিনো ৰেডউড হৈছে মিউটেণ্ট চেকুয়া চেম্পাৰভাইৰেন্স যিয়ে কোনো ক্ল’ৰ’ফিল উৎপন্ন নকৰে; ইহঁতে ওচৰৰ গছৰ পৰা, সাধাৰণতে যিডাল পিতৃ গছত ইহঁত গজিছে (এটা দেহগত মিউটেচনৰ জৰিয়তে) শৰ্কৰা আহৰণ কৰি বাস কৰে।

## বীজৰ অংকুৰণ

পৰজীৱী উদ্ভিদৰ অংকুৰণ কেইবাটাও পদ্ধতিৰে হয়। এইবোৰ ৰাসায়নিক বা যান্ত্ৰিক হ’ব পাৰে আৰু বীজ অংকুৰিত হোৱাৰ উপায়বোৰ প্ৰায়ে নিৰ্ভৰ কৰে পৰজীৱীবোৰ শিপাৰ পৰজীৱী বা কাণ্ডৰ পৰজীৱী হয় নে নহয় তাৰ ওপৰত। বেছিভাগ পৰজীৱী উদ্ভিদে নিজৰ গৃহস্থ উদ্ভিদৰ ওচৰত অংকুৰণ কৰিব লাগে কাৰণ ইহঁতৰ বীজৰ গৃহস্থ উদ্ভিদৰ পৰা পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ অবিহনে জীয়াই থাকিবলৈ প্ৰয়োজনীয় সম্পদৰ সংখ্যা সীমিত। সম্পদ সীমিত হোৱাৰ কাৰণ আংশিকভাৱে এইটোৱেই যে বেছিভাগ পৰজীৱী উদ্ভিদে বীজ অংকুৰণৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ৰ প্ৰয়োজনীয় অটোট্ৰফিক পুষ্টি ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে।

শিপাত আশ্ৰয় লোৱা পৰজীৱী উদ্ভিদৰ বীজে অংকুৰণৰ বাবে ৰাসায়নিক ইংগিত ব্যৱহাৰ কৰাৰ প্ৰৱণতা থাকে। অংকুৰণ হ’বলৈ বীজবোৰ আশ্ৰয় লোৱা উদ্ভিদৰ যথেষ্ট ওচৰত থকাটো প্ৰয়োজন। উদাহৰণস্বৰূপে, উইছ্উইডৰ (Striga asiatica)ৰ বীজবোৰ ইয়াৰ আশ্ৰয় উদ্ভিদৰ পৰা ৩ৰ পৰা ৪ মিলিমিটাৰ (মি.মি.)ৰ ভিতৰত থাকিব লাগে যাতে মাটিত ৰাসায়নিক সংকেত লাভ কৰি অংকুৰণৰ সূচনা হয়। এই পৰিসৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ ষ্ট্ৰিগা এছিয়াটিকা অংকুৰণৰ পিছতে প্ৰায় ৪ মিলিমিটাৰকৈ বৃদ্ধি পায়। পৰজীৱী উদ্ভিদৰ বীজে অনুভৱ কৰা ৰাসায়নিক যৌগিক ইংগিতসমূহ গৃহস্থ উদ্ভিদৰ শিপাৰ নিৰ্গমনৰ পৰা হয় যিবোৰ গৃহস্থৰ শিপা ব্যৱস্থাৰ পৰা ওচৰৰ পৰা চাৰিওফালৰ মাটিলৈ সিঁচৰতি হৈ যায়। এই ৰাসায়নিক ইংগিতবোৰ হৈছে বিভিন্ন ধৰণৰ যৌগ যিবোৰ মাটিত অস্থিৰ আৰু দ্ৰুতগতিত অৱক্ষয় হয় আৰু ইয়াক নিৰ্গত কৰা উদ্ভিদৰ পৰা কেইমিটাৰমান ব্যাসাৰ্ধৰ ভিতৰত থাকে। পৰজীৱী উদ্ভিদবোৰে অংকুৰণ কৰে আৰু যথেষ্ট ওচৰত থাকিলে মাটিত এই যৌগবোৰৰ ঘনত্বৰ গ্ৰেডিয়েণ্ট অনুসৰণ কৰি গৃহস্থ উদ্ভিদৰ ফালে অনুসৰণ কৰে। এই যৌগবোৰক ষ্ট্ৰিগোলেক্টন বোলা হয়। ষ্ট্ৰাইগোলেক্টনে বীজত ইথিলিন জৈৱসংশ্লেষণক উদ্দীপিত কৰে যাৰ ফলত ইহঁতৰ অংকুৰণ হয়।

বিভিন্ন ধৰণৰ ৰাসায়নিক অংকুৰণ উদ্দীপক আছে। অংকুৰণ উদ্দীপক দ্ৰব্যৰ ভিতৰত প্ৰথমটো আছিল ষ্ট্ৰিগল পৃথক কৰা। ইয়াক অ-গৃহস্থ কপাহ গছৰ পৰা পৃথক কৰা হৈছিল আৰু ইয়াক প্ৰকৃত গৃহস্থ উদ্ভিদ যেনে কুঁহিয়াৰ আৰু বাজৰাত পোৱা গৈছে। উদ্দীপকসমূহ সাধাৰণতে উদ্ভিদ-নিৰ্দিষ্ট, অন্যান্য অংকুৰণ উদ্দীপকৰ উদাহৰণ হ’ল ঘেঁহুজাতীয় শস্যৰ পৰা ছৰ্গ’লেক্টন, অৰ’বাঞ্চে আৰু ৰেড ক্ল’ভাৰৰ পৰা ইলেক্টৰেল, আৰু লোটাছ জাপ’নিকাছৰ পৰা ৫-ডিঅক্সিষ্ট্ৰিগল। ষ্ট্ৰাইগোলেক্টন হৈছে উদ্ভিদৰ কেৰটিনয়ড পথৰ জৰিয়তে উৎপন্ন হোৱা এপ’কেৰটিন’ইড। ষ্ট্ৰাইগোলেক্টন আৰু মাইক’ৰাইজাল ভেঁকুৰৰ এটা সম্পৰ্ক আছে য’ত ষ্ট্ৰাইগোলেক্টনে মাইক’ৰাইজাল ভেঁকুৰৰ বৃদ্ধিৰ সংকেতো দিয়ে।

কাণ্ডৰ পৰজীৱী উদ্ভিদবোৰ বেছিভাগ শিপাৰ পৰজীৱীৰ দৰে নহয়, ইহঁতৰ এণ্ড’স্পাৰ্মৰ ভিতৰৰ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি অংকুৰণ হয় আৰু কিছু সময়ৰ বাবে জীয়াই থাকিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, আকাশীলতাই (Cuscuta spp.) নিজৰ বীজ মাটিত পেলাই দিয়ে।
এইবোৰে গৃহস্থ উদ্ভিদ বিচাৰি পোৱালৈকে প্ৰায় পাঁচ বছৰলৈকে অংকুৰিত নোহোৱাকৈ থাকিব পাৰে। বীজৰ এণ্ড’স্পাৰ্মত থকা সম্পদসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি আকাশীলতাই অংকুৰণ কৰিব পাৰে। এবাৰ অংকুৰণ হ’লে উদ্ভিদটোৰ সম্পদ শেষ হোৱাৰ আগতেই ইয়াৰ গৃহস্থ উদ্ভিদৰ সৈতে সংযোগ বিচাৰি উলিয়াবলৈ আৰু নিজক স্থাপন কৰিবলৈ ছয় দিনৰ সময় থাকে। ডডাৰ বা আকাশীলতাৰ বীজবোৰ মাটিৰ ওপৰত অংকুৰিত হয়, তাৰ পিছত গছজোপাই মৃত্যুৰ আগতে ৬ চে.মি. বাঢ়ে।[*উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন*] বিশ্বাস কৰা হয় যে উদ্ভিদটোৱে গৃহস্থ বিচাৰিবলৈ দুটা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে। কাণ্ডটোৱে নিজৰ গৃহস্থ উদ্ভিদৰ গোন্ধ ধৰা পেলায় আৰু সেই দিশত নিজকে অভিমুখী কৰে। বিজ্ঞানীসকলে সহজে অংকুৰিত হোৱা বিলাহী গছৰ পৰা (α-পাইনেন, β-মাইৰচিন, আৰু β-ফেলাণ্ড্ৰিন) পদাৰ্থ
'চি. পেণ্টাগ'নাৰ বিক্ৰিয়া পৰীক্ষা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু দেখিছিল যে কাণ্ডটোৱে নিজকে দুৰ্গন্ধৰ দিশত অভিমুখী হয়। কিছুমান গৱেষণাৰ পৰা দেখা গৈছে যে ওচৰৰ উদ্ভিদৰ পৰা প্ৰতিফলিত হোৱা পোহৰ ব্যৱহাৰ কৰি ডডাৰে পাতত ক্ল'ৰ'ফিলৰ মাত্ৰাৰ বাবে অধিক শৰ্কৰা থকা গৃহস্থ গছ নিৰ্বাচন কৰিব পাৰে। আকাশীলতাই এবাৰ নিজৰ গৃহস্থ বিচাৰি পালে ই গৃহস্থ উদ্ভিদৰ ঠাৰিৰ চাৰিওফালে নিজকে মেৰিয়াই লয়। আকস্মিক শিপা ব্যৱহাৰ কৰি ডডাৰে গৃহস্থ উদ্ভিদৰ ঠাৰিডালত গৃহস্থ উদ্ভিদৰ ৰক্তবাহী টিছুৰ ভিতৰত থকা শোষক অংগ হাউষ্ট’ৰিয়ামৰ সহায়ত টেপ কৰে। ডডাৰে ওপৰলৈ উঠি যোৱাৰ লগে লগে গৃহস্থ উদ্ভিদৰ সৈতে এই সংযোগসমূহৰ কেইবাটাও কাম কৰে।

## বীজ বিতৰণ

বীজ বিতৰণৰ কেইবাটাও পদ্ধতি আছে যদিও সকলো কৌশলৰ লক্ষ্য হৈছে বীজটোক গৃহস্থ গছৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সংস্পৰ্শত বা জটিল দূৰত্বত ৰখা।

* কুস্কুটা পুলি ৩–৭ দিন জীয়াই থাকিব পাৰে আৰু মৃত্যুৰ আগলৈ গৃহস্থ গছৰ সন্ধানত ৩৫ চে.মি. বৃদ্ধি হয়, কাৰণ কুস্কুটা বীজ ডাঙৰ আৰু ইয়াত জীৱন ধাৰণ কৰিবলৈ পুষ্টিকৰ উপাদান জমা হৈ থাকে। জীৱ-জন্তুৱে হজম কৰি নিৰ্গত হোৱা বীজৰ বাবেও ই উপযোগী।
* মিষ্টেল’ই বিয়পিবলৈ আঠাযুক্ত বীজ ব্যৱহাৰ কৰে। বীজটো ওচৰৰ জীৱ-জন্তু আৰু চৰাইৰ লগত লাগি থাকে আৰু তাৰ পিছত গৃহস্থৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সংস্পৰ্শলৈ আহে।
* আৰ্চিউথ’বিয়ামৰ গুটিৰ গুটি মিষ্টলেটৰ দৰেই আঠাযুক্ত যদিও ই জীৱ-জন্তু আৰু চৰাইৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে, মূলতঃ ফলৰ বিস্ফোৰণৰ ফলত বিয়পি পৰে। বীজটোৱে এবাৰ গৃহস্থৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে বৰষুণৰ পানীয়ে বীজটোক উপযুক্ত স্থানত ৰখাত সহায় কৰিব পাৰে।
* কিছুমান বীজে গৃহস্থ গছৰ শিপাত উৎপন্ন হোৱা ৰাসায়নিক উদ্দীপনা ধৰা পেলায় আৰু প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰে আৰু গৃহস্থ গছৰ ফালে বৃদ্ধি হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে।

## গছত আশ্ৰয় লোৱাত বাধা

পৰজীৱী উদ্ভিদে এডাল আশ্ৰয় লোৱা গছত লগত সংলগ্ন হ’বলৈ বহুতো বাধা অতিক্ৰম কৰিবলগীয়া হয়। গৃহস্থৰ পৰা দূৰত্ব আৰু সংৰক্ষিত পুষ্টিকৰ উপাদান কিছুমান সমস্যাৰ লগতে গৃহস্থৰ প্ৰতিৰক্ষাসমূহ অতিক্ৰম কৰিবলগীয়া বাধা। প্ৰথম বাধাটো হ’ল আশ্ৰয় ল’ব খোজা গছত প্ৰৱেশ কৰা, যিহেতু গৃহস্থৰ প্ৰ’টিন ক্ৰছ-লিংকিঙৰ দ্বাৰা কোষবেৰক শক্তিশালী কৰাৰ ব্যৱস্থা থাকে যাতে ই গৃহস্থৰ শিপাৰ কৰ্টেক্সত পৰজীৱীৰ অগ্ৰগতি বন্ধ কৰি দিয়ে। দ্বিতীয়টো বাধা হ’ল পৰজীৱীয়ে আশ্ৰয় ল’ব খোজা গছৰ অংকুৰণ প্ৰতিৰোধক নিঃসৰণ কৰাৰ ক্ষমতা। ইয়াৰ ফলত পৰজীৱী বীজৰ অংকুৰণ ৰোধ হয়।
তৃতীয় বাধাটো হ’ল পৰজীৱী উদ্ভিদটো সংলগ্ন হোৱা স্থানত বিষাক্ত পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাৰ ক্ষমতা আশ্ৰয় ল’ব খোজা গছৰ থাকে। এনে গছে এপ’প্লাষ্টলৈ ফেনলিক যৌগ নিঃসৰণ কৰে। ইয়াৰ ফলত পৰজীৱী উদ্ভিদৰ বাবে বিষাক্ত পৰিৱেশৰ সৃষ্টি হয়, শেষত ইয়াৰ মৃত্যু হয়।
চতুৰ্থ বাধাটো হ’ল গৃহস্থ উদ্ভিদৰ টিউবাৰকল নষ্ট কৰাৰ ক্ষমতা, আঠা আৰু জেল ব্যৱহাৰ কৰা বা টিউবাৰকলত বিষাক্ত পদাৰ্থ বেজী দিয়া।

## গৃহস্থ উদ্ভিদৰ পৰিসৰ

কিছুমান পৰজীৱী উদ্ভিদ সাধাৰণ আৰু বহুতো ভিন্ন প্ৰজাতিৰ, আনকি একেলগে কেইবাটাও ভিন্ন প্ৰজাতিৰ পৰজীৱীও থাকে।[18]
আকাশীলতা (Cuscuta spp.) আৰু ৰেড ৰেটল (Odontites vernus) সাধাৰণ পৰজীৱী। আন পৰজীৱী উদ্ভিদবোৰ হৈছে এনে বিশেষজ্ঞ যিয়ে কেইটামান বা মাত্ৰ এটা প্ৰজাতিক পৰজীৱী কৰি তোলে। বীচ ড্ৰপ (Epifagus virginiana) কেৱল আমেৰিকান বীচ (Fagus grandifolia) ৰ ওপৰত শিপাৰ হোলোপেৰাচাইট। ৰেফ্লেছিয়া হৈছে টেট্ৰাষ্টিগমা বেলৰ ওপৰত থকা এটা হোলোপেৰাচাইট।
Pterospora ৰ দৰে উদ্ভিদ মাইক’ৰাইজাল ভেঁকুৰৰ পৰজীৱী হৈ পৰে। পৰজীৱীয়েও আত্মবৈষম্যৰ অভ্যাস কৰে বুলি প্ৰমাণ পোৱা গৈছে, ট্ৰাইফাইচেৰিয়াৰ প্ৰজাতিসমূহে অন্য ট্ৰাইফাইচেৰিয়াৰ উপস্থিতিত হাউষ্ট’ৰিয়ামৰ বিকাশ হ্ৰাস পোৱাৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰে। পৰজীৱীৰ আত্মবৈষম্যৰ ব্যৱস্থা এতিয়াও জনা হোৱা নাই।

## জলজ পৰজীৱী উদ্ভিদ

জলজ প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ আৰু শেলাইৰ ভিতৰতো পৰজীৱী উদ্ভিদৰ বিকাশ ঘটিছিল। সাগৰীয় পৰজীৱী উদ্ভিদক বেন্থিক বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, অৰ্থাৎ ইহঁত বহি থকা বা আন গঠনৰ লগত সংলগ্ন। গৃহস্থ উদ্ভিদত গজা উদ্ভিদ আৰু শেলাইক সংলগ্ন বিন্দু হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি এপিফাইটিক (এপিলিথিক হৈছে সংলগ্নতাৰ বাবে শিল বা শিল ব্যৱহাৰ কৰা উদ্ভিদ/শেলাইক দিয়া নাম), যদিও পৰজীৱী নহয়, কিছুমান প্ৰজাতি এটা নিৰ্দিষ্ট গৃহস্থ প্ৰজাতিৰ সৈতে উচ্চ সম্পৰ্কত দেখা দিয়ে, যাৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে ইহঁতে কোনোবা নহয় কোনোবা প্ৰকাৰে গৃহস্থ উদ্ভিদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ইয়াৰ বিপৰীতে এণ্ড’ফাইটিক উদ্ভিদ আৰু শেলাই, ইহঁত গৃহস্থ উদ্ভিদৰ ভিতৰত গজে, এইবোৰৰ গৃহস্থৰ নিৰ্ভৰশীলতা বাধ্যতামূলক হোলোপেৰাচাইটৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ফেকল্টেটিভ হেমিপেৰাচাইটলৈকে বিস্তৃত পৰিসৰত থাকে।

গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় পানীতকৈ নাতিশীতোষ্ণ পানীত সাগৰীয় উদ্ভিদৰ অধিক অনুপাত হিচাপে সাগৰীয় পৰজীৱী দেখা যায়। ইয়াৰ কোনো সম্পূৰ্ণ ব্যাখ্যা উপলব্ধ নহ’লেও, বহুতো সম্ভাৱ্য গৃহস্থ উদ্ভিদ যেনে কেলপ আৰু অন্যান্য মেক্ৰ’স্কোপিক বাদামী শেলাই সাধাৰণতে নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চলত সীমাবদ্ধ থাকে। প্ৰায় ৭৫% পৰজীৱী ৰঙা শেলাই নিজৰ দৰে একেটা শ্ৰেণীবিভাজন পৰিয়ালৰ গৃহস্থক সংক্ৰমিত কৰে, এইবোৰক এডেলফ’পেৰাচাইট বুলি অভিহিত কৰা হয়। এণ্ড’জ’ইক বুলি গণ্য কৰা আন সাগৰীয় পৰজীৱীবোৰ সাগৰীয় অকৃমি (মোলাস্ক, সমতল কৃমি, স্পঞ্জ)ৰ পৰজীৱী আৰু ই হোলোপৰজীৱী বা অৰ্ধপৰজীৱী হ’ব পাৰে, কিছুমানে সংক্ৰমণৰ পিছত সালোক সংশ্লেষণৰ ক্ষমতা বজাই ৰাখে। এইবোৰেই একমাত্ৰ পৰজীৱী উদ্ভিদ যিয়ে প্ৰাণী গৃহস্থক পৰজীৱী কৰি তোলে।

## গুৰুত্ব

অৰ’বাঞ্চেচিয়াৰ ভিতৰৰ প্ৰজাতিসমূহ পৃথিৱীৰ কিছুমান অৰ্থনৈতিকভাৱে ধ্বংসাত্মক প্ৰজাতি। কেৱল ষ্ট্ৰিগাৰ প্ৰজাতিৰ বাবে বছৰি কোটি কোটি ডলাৰৰ শস্যৰ উৎপাদন ক্ষতি হয় বুলি অনুমান কৰা হৈছে, কেৱল উপ-চাহাৰা আফ্ৰিকাৰ ভিতৰতে ৫ কোটি হেক্টৰতকৈ অধিক খেতি কৰা মাটিত আক্ৰমণ কৰে। ষ্ট্ৰিগাই ঘাঁহ আৰু শস্য দুয়োটাকে আক্ৰমণ কৰিব পাৰে, য’ত কুঁহিয়াৰ, চাউল আৰু জলকীয়া আদি অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ খাদ্য শস্য। অৰোবাঞ্চে মটৰকে ধৰি চজিনা, বিলাহী, গাজৰ, লেটুচ, আৰু ব্ৰাচিকা প্ৰজাতিৰ জাত (যেনে কবি আৰু ব্ৰকলি)কে ধৰি বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ শস্যৰ প্ৰতিও ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে। অৰ’বাঞ্চেৰ পৰা উৎপাদনৰ ক্ষতি ১০০% হ’ব পাৰে আৰু ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ কিছুমান অঞ্চলৰ কৃষকসকলে কিছুমান মূল শস্য পৰিত্যাগ কৰি বিকল্প হিচাপে আন কিছুমান আমদানি আৰম্ভ কৰিছে। অৰ’বাঞ্চে আৰু ষ্ট্ৰিগা প্ৰজাতিৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে বহু গৱেষণা কৰা হৈছে, যিবোৰ বিশ্বৰ উন্নয়নশীল অঞ্চলত আৰু অধিক বিধ্বংসী যদিও কোনো পদ্ধতি সম্পূৰ্ণৰূপে সফল হোৱা নাই।

* মিষ্টলেট’ই অৰণ্য আৰু অলংকাৰিক গছৰ অৰ্থনৈতিক ক্ষতি কৰে।
* Rafflesia arnoldii প্ৰায় এক মিটাৰ ব্যাসৰ বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ ফুল উৎপন্ন কৰে। থলুৱা বাসস্থানত ই পৰ্যটকৰ আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু।
* চন্দন গছৰ (Santalum প্ৰজাতি) বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক ব্যৱহাৰ আছে আৰু ইয়াৰ সুগন্ধি তেলৰ বাণিজ্যিক মূল্য উচ্চ।
* ভাৰতীয় পেইণ্টব্ৰাছ (Castilleja linariaefolia) হৈছে ৱাইমিংৰ ৰাজ্যিক ফুল।
* ওক গছৰ মিষ্টলেট (Phoradendron serotinum) ওকলাহোমাৰ ফুলৰ প্ৰতীক।
* আন কেইটামান পৰজীৱী উদ্ভিদৰ আকৰ্ষণীয় ফুলৰ বাবে মাজে মাজে খেতি কৰা হয়, যেনে নুইটচিয়া আৰু ব্ৰুমৰেপ। বিশেষকৈ সালোক সংশ্লেষণৰ ক্ষতি আৰু কাৰ্যক্ষম, জিনীয় আৰু জীৱনশৈলীৰ পৰিৱৰ্তনৰ সহ-নিৰ্ভৰশীলতাৰ ওপৰত গৱেষণাত পৰজীৱী উদ্ভিদ গুৰুত্বপূৰ্ণ।
* কেইডজনমান পৰজীৱী উদ্ভিদ মাজে মাজে মানুহে খাদ্য হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছে।
* পশ্চিম অষ্ট্ৰেলিয়াৰ খ্ৰীষ্টমাছ গছ (Nuytsia floribunda) কেতিয়াবা মাটিৰ তলৰ কেবলৰ ক্ষতি কৰে। ই কেবলসমূহক গৃহস্থৰ শিপা বুলি ভুল কৰে আৰু ইয়াৰ স্ক্লেৰেনচাইমেটিক গিলোটিন ব্যৱহাৰ কৰি ইহঁতক পৰজীৱী কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।

কিছুমান পৰজীৱী উদ্ভিদ ধ্বংসাত্মক হোৱাৰ বিপৰীতে কিছুমানে নিজৰ সম্প্ৰদায়ত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়। কিছুমান পৰজীৱীয়ে থলুৱা প্ৰজাতিতকৈ আক্ৰমণাত্মক প্ৰজাতিৰ অধিক ক্ষতি কৰে। ইয়াৰ ফলত সম্প্ৰদায়টোত আক্ৰমণাত্মক প্ৰজাতিৰ ক্ষতি হ্ৰাস পায়। পৰজীৱী উদ্ভিদবোৰ নিজা সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰধান গঢ়োতা, ই কেৱল গৃহস্থ প্ৰজাতিটোকেই নহয়, পৰোক্ষভাৱে আনকো প্ৰভাৱিত কৰে। পৰজীৱী উদ্ভিদৰ বাবে গৃহস্থ প্ৰজাতিৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা সলনি হয়।

উদ্ভিদৰ পৰজীৱীয়ে আক্ৰমণাত্মক প্ৰজাতিসমূহক নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখে আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰত মূল শিলৰ প্ৰজাতিলৈ পৰিণত হোৱা দেখা গৈছে।

নতুনকৈ উত্থাপিত তুষাৰ উদ্ভিদ (Sarcodes sanguinea),মাইক’ৰাইজাল ভেঁকুৰৰ ওপৰত পৰজীৱী ফুলৰ উদ্ভিদ
পূব হিমালয়ৰ নেপালকে ধৰি বহু অঞ্চলত পৰজীৱী উদ্ভিদ ঔষধ আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

## ভেঁকুৰৰ ওপৰত পৰজীৱী উদ্ভিদ

প্ৰায় ৪০০ প্ৰজাতিৰ ফুলৰ উদ্ভিদ, ইয়াৰ উপৰিও এটা জিমনোস্পাৰ্ম (Parasitaxus usta) আৰু এটা ব্ৰাইফাইট (লিভাৰৱৰ্ট Aneura mirabilis) মাইক’ৰাইজাল ভেঁকুৰৰ ওপৰত হোৱা পৰজীৱী উদ্ভিদ। ইয়াৰ ফলত ফলপ্ৰসূভাৱে এই উদ্ভিদবোৰে নিজৰ চৌপাশৰ আন বহুতো উদ্ভিদৰ সৈতে জড়িত হোৱাৰ ক্ষমতা লাভ কৰে। ইহঁতক মাইকো-হেটেৰ’ট্ৰফ বুলি কোৱা হয়। কিছুমান মাইকো-হেটেৰ’ট্ৰফ হ’ল ভাৰতীয় পাইপ (Monotropa uniflora), নিয়ৰৰ উদ্ভিদ (Sarcodes sanguinea), মাটিৰ তলৰ অৰ্কিড (Rhizanthella gardneri), চৰাইৰ বাহৰ অৰ্কিড (Neottia nidus-avis), আৰু চুগাৰষ্টিক (Allotropa virgata)। বিস্তৃত মাইক’ৰাইজাল সম্পৰ্কৰ বাবে জনাজাত এৰিকাচিয়া শ্ৰেণীবিভাজনৰ ভিতৰত মনোট্ৰ’প’ইড আছে। মনোট্ৰপয়ডসমূহৰ ভিতৰত মনোট্ৰপা, মনোট্ৰপচিছ, আৰু প্টেৰ’স্প’ৰা আদি গোত্ৰসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। মাইকো-হেটেৰ’ট্ৰফিক আচৰণৰ লগে লগে সাধাৰণতে ক্ল’ৰ’ফিলৰ ক্ষতিও হয়।

## তথ্যসূত্ৰ