# বাইবেল

| বাইবেল |
| --- |
|  ১৫ শতিকাৰ মাজভাগত জোহানেছ গুটেনবাৰ্গ দ্বাৰা প্ৰকাশিত গুটেনবাৰ্গ বাইবেল হৈছে প্ৰথম প্ৰকাশিত বাইবেল। |
| তথ্য |
| ধৰ্ম | * খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম
* ইহুদী ধৰ্ম
 |
| ভাষা | হিব্ৰু, আৰমাইক, আৰু গ্ৰীক। |
| কাল | *চাওক বাইবেলৰ ডেটিং* |

**বাইবেল** খ্ৰীষ্টান আৰু ইহুদী ধৰ্মৰ কেন্দ্ৰীয় ধৰ্মীয় গ্ৰন্থৰ সংকলন, আৰু ইছলামৰ দৰে অন্যান্য আব্ৰাহামী ধৰ্মত সন্মানিত। বাইবেল হৈছে মূলতঃ হিব্ৰু, আৰামিক আৰু কইনে গ্ৰীক ভাষাত লিখা এখন সংকলন (বিভিন্ন ৰূপৰ গ্ৰন্থৰ সংকলন)। গ্ৰন্থসমূহত নিৰ্দেশনা, গল্প, কবিতা, ভৱিষ্যদ্বাণী, আৰু অন্যান্য ধাৰাসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। কোনো বিশেষ ধৰ্মীয় পৰম্পৰা বা সম্প্ৰদায়ে বাইবেলৰ অংশ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা সামগ্ৰীৰ সংগ্ৰহক বাইবেলৰ নীতি-নিয়ম বোলা হয়। বিশ্বাসীসকলে সাধাৰণতে ইয়াক ঐশ্বৰিক প্ৰেৰণাৰ উৎপাদন বুলি গণ্য কৰে, কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ কি তেওঁলোকে বুজি পোৱা আৰু পাঠটোৰ ব্যাখ্যাৰ ধৰণ বেলেগ বেলেগ।

ধৰ্মীয় গ্ৰন্থসমূহ বিভিন্ন ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ে বিভিন্ন চৰকাৰী সংগ্ৰহত সংকলন কৰিছিল। আটাইতকৈ প্ৰাচীনখনত বাইবেলৰ প্ৰথম পাঁচখন কিতাপ আছিল, যিবোৰক হিব্ৰু ভাষাত তওৰাত আৰু গ্ৰীক ভাষাত পেন্টাটেউক (অৰ্থাৎ ‘পাঁচখন কিতাপ’) বুলি কোৱা হয়। দ্বিতীয়-আটাইতকৈ পুৰণি অংশ আছিল আখ্যানমূলক ইতিহাস আৰু ভৱিষ্যদ্বাণীৰ সংকলন (নেভিইম)। তৃতীয় সংকলন কেতুভিমত গীতমালা, প্ৰবাদ আৰু আখ্যানমূলক ইতিহাস সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে। *তানাখ* (תָּנָ״ךְ , ৰোমানীকৃত: Tanaḵ) হিব্ৰু বাইবেলৰ বাবে এটা বিকল্প শব্দ, যিটো মূলতঃ হিব্ৰু ভাষাত লিখা শাস্ত্ৰসমূহ সামৰি লোৱা তিনিটা উপাদানৰ প্ৰথম আখৰৰ দ্বাৰা গঠিত: *তওৰাত* ('শিক্ষা'), *নেভি'ইম* ('ভাববাদী'), আৰু *কেটুভিম* ('লিখন')। *মেচ’ৰেটি*ক পাঠ্য হৈছে তানাখৰ মধ্যযুগীয় সংস্কৰণ—যিটো হিব্ৰু আৰু আৰামীয়া ভাষাত লিখা হৈছে—যিটোক আধুনিক ৰাব্বি ইহুদী ধৰ্মই হিব্ৰু বাইবেলৰ কৰ্তৃত্বশীল গ্ৰন্থ বুলি গণ্য কৰে। চেপ্টুয়াজিণ্ট হৈছে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় আৰু দ্বিতীয় শতিকাৰ তানাখৰ কইনে গ্ৰীক অনুবাদ; ই বহুলাংশে হিব্ৰু বাইবেলৰ সৈতে ওপৰত ওপৰত।

খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ আৰম্ভণি হৈছিল দ্বিতীয় মন্দিৰ ইহুদী ধৰ্মৰ ফলস্বৰূপে, চেপ্টুয়াজিণ্টক পুৰণি নিয়মৰ ভিত্তি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি। প্ৰাথমিক গীৰ্জাই ইহুদী পৰম্পৰা অব্যাহত ৰাখিছিল, যিবোৰক প্ৰেৰিত, কৰ্তৃত্বশীল ধৰ্মীয় কিতাপ হিচাপে দেখা পাইছিল, সেইবোৰক অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। যীচুৰ জীৱন আৰু শিক্ষাৰ বিষয়ে লিখা শুভবাৰ্তাসমূহ পৌলৰ পত্ৰ আৰু অন্যান্য গ্ৰন্থসমূহৰ সৈতে নতুন নিয়মত দ্ৰুতভাৱে একত্ৰিত হ’ল। বাইবেলৰ আটাইতকৈ পুৰণি অংশবোৰ হয়তো গ. ১২০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বত, আনহাতে নতুন নিয়ম বেছিভাগেই খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকাৰ ভিতৰত গঠন হৈছিল।

আনুমানিক মুঠ বিক্ৰী পাঁচ বিলিয়ন কপিতকৈও অধিক হোৱাৰ বাবে খ্ৰীষ্টান বাইবেলখন সৰ্বকালৰ সৰ্বাধিক বিক্ৰী হোৱা প্ৰকাশন। পশ্চিমীয়া সংস্কৃতি আৰু ইতিহাস আৰু সমগ্ৰ বিশ্বৰ সংস্কৃতি দুয়োটাতে বাইবেলে গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে। বাইবেলৰ সমালোচনাৰ জৰিয়তে ইয়াৰ অধ্যয়নেও সংস্কৃতি আৰু ইতিহাসত পৰোক্ষভাৱে প্ৰভাৱ পেলাইছে। বৰ্তমান পৃথিৱীৰ প্ৰায় আধা ভাষালৈ বাইবেল অনুবাদ কৰা হৈছে বা অনুবাদ কৰা হৈছে।

কিছুমানে বাইবেলৰ গ্ৰন্থসমূহক নৈতিকভাৱে সমস্যাজনক, ঐতিহাসিকভাৱে ভুল বা সময়ৰ দ্বাৰা বিকৃত বুলি ভাবে; আন কিছুমানে ইয়াক কিছুমান বিশেষ জনগোষ্ঠী আৰু পৰিঘটনাৰ বাবে উপযোগী ঐতিহাসিক উৎস বা নৈতিক শিক্ষাৰ উৎস বুলি বিবেচনা কৰে।

## ব্যুৎপত্তি

বাইবেল শব্দটোৱে খ্ৰীষ্টান পুৰান বাইবেলৰ সৈতে মিল থকা হিব্ৰু বাইবেল বা খ্ৰীষ্টান বাইবেলক বুজাব পাৰে, য’ত পুৰান বাইবেলৰ উপৰিও নতুন বাইবেল আছে।

ইংৰাজী শব্দ *বাইবেল* Koinē গ্ৰীক: τὰ βιβλία, ৰোমানীকৃত: ta biblia, অৰ্থাৎ 'কিতাপসমূহ' (একবচন βιβλίον, biblion)ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। βιβλίον শব্দটোৰ নিজেই আক্ষৰিক অৰ্থ আছিল ‘স্ক্ৰল’ আৰু কিতাপৰ সাধাৰণ শব্দ হিচাপে ব্যৱহাৰ হ’বলৈ ধৰিলে। ইয়াক βύβλος বাইব্লছৰ ক্ষুদ্ৰ শব্দ, ‘ইজিপ্তৰ পেপিৰাছ’, সম্ভৱতঃ ফিনিচিয়াৰ সাগৰীয় বন্দৰ বাইব্ল’ছ (গেবাল বুলিও জনা যায়) নামৰ পৰাই ইয়াক এনেদৰে কোৱা হয়, য’ৰ পৰা ইজিপ্তৰ পেপিৰাছ গ্ৰীচলৈ ৰপ্তানি কৰা হৈছিল।

গ্ৰীক ভাষাত ta biblia আছিল "হেলেনিষ্টিক ইহুদীসকলে তেওঁলোকৰ পবিত্ৰ গ্ৰন্থসমূহ বৰ্ণনা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এটা অভিব্যক্তি"। The biblical scholar F. F. Bruce notes that John Chrysostom appears to be the first writer (in his *Homilies on Matthew*, delivered between 386 and 388 CE) to use the Greek phrase *ta biblia* ('the books') to describe both the Old and New Testaments together.

লেটিন biblia sacra 'পবিত্ৰ কিতাপ' গ্ৰীক অনুবাদ τὰ βιβλία τὰ ἅγια (tà biblia tà hágia, 'পবিত্ৰ কিতাপ')। মধ্যযুগীয় লেটিন biblia হৈছে biblia sacra 'পবিত্ৰ কিতাপ'ৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ। লাহে লাহে ইয়াক মধ্যযুগীয় লেটিন ভাষাত নাৰীলিঙ্গ একবচন বিশেষ্য (biblia, gen. bibliae) হিচাপে গণ্য কৰা হ'ল আৰু সেয়েহে পশ্চিম ইউৰোপৰ স্থানীয় ভাষাত এই শব্দটো একবচন হিচাপে ধাৰে দিয়া হ'ল।

## উন্নয়ন আৰু ইতিহাস

প্ৰায় ১৩০০ এখন আদি গ্ৰন্থত হিব্ৰু বাইবেল
মৃত সাগৰৰ পুস্তকসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম মহান যিচয়া পুস্তক (1QIsaa) হৈছে যিচয়াৰ পুস্তকৰ আটাইতকৈ পুৰণি সম্পূৰ্ণ প্ৰতিলিপি।
বাইবেল এখন এখন কিতাপ নহয়; ই এনে এখন কিতাপৰ সংকলন যাৰ জটিল বিকাশ সম্পূৰ্ণৰূপে বুজা হোৱা নাই। আটাইতকৈ পুৰণি কিতাপবোৰৰ আৰম্ভণি হৈছিল প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ মৌখিকভাৱে প্ৰচাৰিত গীত আৰু কাহিনী হিচাপে। একবিংশ শতিকাৰ পণ্ডিতসকলে গ্ৰন্থসমূহৰ "লেখা, পৰিবেশন, মুখস্থ কৰা আৰু শ্ৰৱণ মাত্ৰাৰ মাজৰ সংযোগস্থল" অন্বেষণ কৰাৰ আৰম্ভণিৰ পৰ্যায়তহে আছে। বৰ্তমানৰ ইংগিতসমূহ হ’ল যে সাম্প্ৰদায়িক মৌখিক পৰিবেশনত প্ৰাচীন লেখা শিকি অহাৰ দৰে লেখা আৰু মৌখিকতা সিমান পৃথক নাছিল। বাইবেলখন বিভিন্ন পৃথক সংস্কৃতি আৰু পটভূমিৰ বহু লোকে লিখিছিল আৰু সংকলন কৰিছিল, যিসকলক বহু পণ্ডিতে কয় যে বেছিভাগেই অজ্ঞাত।

ব্ৰিটিছ বাইবেল পণ্ডিত জন কে ৰিচেছে লিখিছে:

> লেখকসকলৰ জীৱন-যাপনৰ অৱস্থা – ৰাজনৈতিক, সাংস্কৃতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু পৰিৱেশগত – অতি ভিন্ন আছিল। যাযাবৰী অস্তিত্ব প্ৰতিফলিত কৰা গ্ৰন্থ, প্ৰতিষ্ঠিত ৰাজতন্ত্ৰ আৰু মন্দিৰ কাল্ট থকা লোকৰ গ্ৰন্থ, নিৰ্বাসনৰ পৰা পোৱা গ্ৰন্থ, বিদেশী শাসকৰ তীব্ৰ অত্যাচাৰৰ পৰা জন্ম লোৱা গ্ৰন্থ, দৰবাৰী গ্ৰন্থ, বিচৰণকাৰী কাৰিজমাটিক প্ৰচাৰকৰ গ্ৰন্থ, নিজকে অত্যাধুনিক হেলেনিষ্টিক লেখকৰ বায়ু প্ৰদান কৰা গ্ৰন্থ। ই এটা সময়-সীমা যিয়ে হোমাৰ, প্লেটো, এৰিষ্ট'টল, থুচিডাইডছ, চফ'ক্লেছ, চিজাৰ, চিচেৰো, আৰু কেটুলাছৰ ৰচনাক সামৰি লৈছে। ই এনে এটা যুগ য'ত অচূৰ সাম্ৰাজ্য (দ্বাদশৰ পৰা সপ্তম শতিকা) আৰু পাৰ্চী সাম্ৰাজ্য (ষষ্ঠৰ পৰা চতুৰ্থ শতিকা)ৰ উত্থান-পতন, আলেকজেণ্ডাৰৰ অভিযান (৩৩৬–৩২৬), ৰোমৰ উত্থান আৰু ইয়াৰ আধিপত্য দেখা যায় ভূমধ্যসাগৰীয় (চতুৰ্থ শতিকাত Principate প্ৰতিষ্ঠা), জেৰুজালেম মন্দিৰ ধ্বংস (৭০ খ্ৰীষ্টাব্দ), আৰু স্কটলেণ্ডৰ কিছু অংশলৈ ৰোমান শাসন সম্প্ৰসাৰণ (৮৪ খ্ৰীষ্টাব্দ)।
>
>

বাইবেলৰ কিতাপবোৰ প্ৰথমে পেপিৰাছৰ পুস্তকত হাতেৰে লিখা আৰু কপি কৰা হৈছিল। কোনো মূল গ্ৰন্থ বাচি থকা নাই। গ্ৰন্থসমূহৰ মূল ৰচনাৰ বয়স, নিৰ্ণয় কৰাটো কঠিন আৰু ইয়াৰ ওপৰত যথেষ্ট বিতৰ্ক হৈছে। সেয়েহে, হেণ্ডেল আৰু জুষ্টেনে হিব্ৰু বাইবেলৰ আটাইতকৈ পুৰণি অংশ (বিচাৰক ৫ নং দ্বোৰাৰ গীত আৰু বিচাৰক ১৬ আৰু ১ চমূৱেলৰ চেমচনৰ কাহিনী) ৰাজতন্ত্ৰৰ আৰম্ভণিৰ লোহা যুগত ( ১২০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) ৰচনা কৰা বুলি কয়। ১৯৪৭ চনত কুমৰাণৰ গুহাত আৱিষ্কাৰ হোৱা মৃত সাগৰৰ পুস্তকসমূহ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০ চনৰ পৰা ১০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰৰ কপি বুলি ক’ব পাৰি। হিব্ৰু বাইবেলৰ যিকোনো দৈৰ্ঘ্যৰ কিতাপৰ বৰ্তমানৰ আটাইতকৈ পুৰণি কপি যিবোৰ খণ্ড নহয়।

আদিম পাণ্ডুলিপিসমূহ সম্ভৱতঃ পেলিঅ’-হিব্ৰু ভাষাত লিখা হৈছিল, যিটো একে সময়ৰ আন চিত্ৰচিত্ৰৰ সৈতে মিল থকা এক প্ৰকাৰৰ কিউনিফৰ্ম চিত্ৰচিত্ৰ। বেবিলনলৈ নিৰ্বাসিত হোৱাৰ বাবেই সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব পঞ্চমৰ পৰা তৃতীয় শতিকাত বৰ্গ লিপি (আৰমাইক)লৈ স্থানান্তৰিত হ’ল। মৃত সাগৰৰ পুস্তকবোৰৰ সময়ৰ পৰাই হিব্ৰু বাইবেলখন পঢ়াত সহায়ক হোৱাকৈ শব্দৰ মাজত ফাঁক দি লিখা হৈছিল। খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাৰ ভিতৰত মাচোৰেটসকলে স্বৰবৰ্ণৰ চিন যোগ কৰিলে। লেবীয়া বা অধ্যাপকসকলে গ্ৰন্থসমূহ ৰক্ষা কৰিছিল আৰু কিছুমান গ্ৰন্থক সদায় আন কিছুমানতকৈ অধিক কৰ্তৃত্বশীল বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। লিখকসকলে লিপি সলনি কৰি, প্ৰাচীন ৰূপ আপডেট কৰি আৰু সংশোধন কৰি গ্ৰন্থসমূহ সংৰক্ষণ আৰু সলনি কৰিছিল। এই হিব্ৰু গ্ৰন্থসমূহ অতি যত্নৰে কপি কৰা হৈছিল।

শাস্ত্ৰ (পবিত্ৰ, কৰ্তৃত্বশীল ধৰ্মীয় গ্ৰন্থ) বুলি গণ্য কৰা এই গ্ৰন্থসমূহ বিভিন্ন ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ে বিভিন্ন বাইবেলৰ নীতি-নিয়ম (শাস্ত্ৰৰ চৰকাৰী সংকলন)ত সংকলন কৰিছিল। বাইবেলৰ প্ৰথম পাঁচখন কিতাপ থকা আৰু তওৰাত (অৰ্থাৎ "বিধান", "নিৰ্দেশনা", বা "শিক্ষা") বা পেন্টাটেউক ("পাঁচখন কিতাপ") বুলি কোৱা আটাইতকৈ প্ৰাচীন সংকলনখন খ্ৰীষ্টপূৰ্ব পঞ্চম শতিকাৰ ভিতৰত ইহুদী নীতি হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। নেভি'ইম ("ভাববাদী") নামৰ দ্বিতীয়টো আখ্যানমূলক ইতিহাস আৰু ভৱিষ্যদ্বাণীৰ সংকলন খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত কেনন কৰা হৈছিল। গীতমালা, প্ৰবাদ আৰু আখ্যানমূলক ইতিহাস থকা কেতুভিম ("লিখা") নামৰ তৃতীয়টো সংকলন খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ মাজৰ কোনোবা এটা সময়ত কেনন কৰা হৈছিল। এই তিনিটা সংকলন বেছিভাগেই বাইবেলৰ হিব্ৰু ভাষাত লিখা হৈছিল, কিছুমান অংশ আৰামীয় ভাষাত লিখা হৈছিল, যিবোৰে একেলগে হিব্ৰু বাইবেল বা "তানাখ" ("তোৰাত", "নেভি'ইম", আৰু "কেটুভিম"ৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ) গঠন কৰে।

### হিব্ৰু বাইবেল

হিব্ৰু বাইবেলৰ তিনিটা প্ৰধান ঐতিহাসিক সংস্কৰণ আছে: চেপ্টুয়াজিণ্ট, মেছ’ৰেটিক টেক্সট আৰু চমৰীয়ান পেন্টাটেউক (য’ত মাত্ৰ প্ৰথম পাঁচখন কিতাপহে আছে)। ইহঁতৰ সম্পৰ্ক আছে যদিও বিকাশৰ পথ একে নহয়। চেপ্টুয়াজিণ্ট বা এলএক্সএক্স হিব্ৰু শাস্ত্ৰ আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত কিছুমান গ্ৰন্থৰ ক'ইন গ্ৰীক ভাষালৈ অনুবাদ আৰু ইয়াক প্ৰায় বাইসত্তৰজন লিখক আৰু প্ৰাচীনে কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয় যিসকল হেলেনিক ইহুদী আছিল, যিটো খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাৰ শেষৰ ফালে আলেকজেণ্ড্ৰিয়াত আৰম্ভ হৈছিল আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৩২ চনৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণ হৈছিল। সম্ভৱতঃ মিচৰৰ ৰজা দ্বিতীয় টলেমি ফিলাডেলফাছৰ নিৰ্দেশত গ্ৰীক-ৰোমান প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ মূলতঃ গ্ৰীক ভাষী ইহুদীসকলৰ প্ৰয়োজনীয়তাক সম্বোধন কৰা হৈছিল। চেপ্টুয়াজিণ্টৰ বৰ্তমানৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰতিলিপিসমূহ খ্ৰীষ্টীয় খ্ৰীষ্টাব্দৰ তৃতীয় শতিকাৰ পৰা পঞ্চম শতিকালৈকে আৰু ইয়াৰ খণ্ডবোৰ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ। ইয়াৰ পাঠৰ পুনৰীক্ষণ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ পৰাই আৰম্ভ হৈছিল। মৃত সাগৰৰ পুস্তকবোৰৰ মাজত চেপ্টুয়াজিণ্টৰ খণ্ডবোৰ পোৱা গৈছিল; ইয়াৰ লিখনীৰ কিছু অংশ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় আৰু প্ৰথম শতিকা আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ মিচৰৰ পৰা বিদ্যমান পেপিৰাছতো পোৱা যায়।

তালমুদিক যুগৰ শেষৰ ফালে ৰাব্বি ইহুদী ধৰ্মৰ হিব্ৰু বাইবেলৰ ২৪খন কিতাপৰ কৰ্তৃত্বশীল হিব্ৰু আৰু আৰামাইক পাঠ্য হ’ব পৰা বস্তুটো বিকশিত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল ( ৩০০ চন– ৫০০ খ্ৰীষ্টাব্দ), কিন্তু প্ৰকৃত তাৰিখ নিৰ্ণয় কৰাটো কঠিন। ষষ্ঠ আৰু সপ্তম শতিকাত তিনিটা ইহুদী সম্প্ৰদায়ে নিখুঁত আখৰ-পাঠ লিখাৰ বাবে ব্যৱস্থাৰ অৱদান আগবঢ়াইছিল, ইয়াৰ কণ্ঠস্বৰ আৰু উচ্চাৰণক মাছ'ছ'ৰা (যাৰ পৰা "মেচ'ৰেটিক" শব্দটো উৎপন্ন কৰিছো) নামেৰে জনাজাত। এই প্ৰাথমিক মেচ’ৰেটিক পণ্ডিতসকলৰ ভিত্তি আছিল মূলতঃ গালিলিয়াৰ টিবেৰিয়া আৰু জেৰুজালেম চহৰ আৰু বেবিলন (বৰ্তমান ইৰাক)। প্ৰাচীন গালীলৰ টাইবেৰিয়াছৰ ইহুদী সম্প্ৰদায়ত বাস কৰাসকলে ( কামায় ৭৫০–৯৫০) হিব্ৰু বাইবেলৰ গ্ৰন্থসমূহৰ লিখকৰ প্ৰতিলিপি তৈয়াৰ কৰিছিল, যাৰ পৰা কাম কৰিবলৈ বেবিলনৰ পৰম্পৰাৰ দৰে মানক গ্ৰন্থ নাছিল। তেওঁলোকে বিকশিত কৰা হিব্ৰু বাইবেলৰ (যাক টাইবেৰিয়ান হিব্ৰু বুলি কোৱা হয়) কেননিক উচ্চাৰণ আৰু সেয়েহে তেওঁলোকে কৰা বহুতো টোকা বেবিলনীয় ভাষাৰ পৰা পৃথক আছিল। এই মতানৈক্যসমূহ নৱম শতিকাত মেছ’ৰেটিক গ্ৰন্থ নামৰ এটা মানক গ্ৰন্থত সমাধান কৰা হৈছিল। এতিয়াও থকা আটাইতকৈ পুৰণি সম্পূৰ্ণ কপিটো হৈছে গ. ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দ।

চমৰীয়া পেন্টাটুক হৈছে প্ৰাচীন কালৰে পৰা চমৰীয়া সম্প্ৰদায়ে ৰক্ষা কৰা তওৰাতৰ এটা সংস্কৰণ, যিটো ইউৰোপীয় পণ্ডিতসকলে ১৭ শতিকাত পুনৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল; ইয়াৰ আটাইতকৈ পুৰণি বৰ্তমানৰ কপিসমূহ গ. ১১০০ খ্ৰীষ্টাব্দ। চমৰীয়াসকলে তেওঁলোকৰ বাইবেলৰ নীতি-নিয়মত কেৱল পেন্টাটিউক (তওৰাত) অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। ইহুদী তানাখৰ আন কোনো গ্ৰন্থত তেওঁলোকে ঐশ্বৰিক লেখকত্ব বা প্ৰেৰণাক স্বীকৃতি দিয়া নাই। আংশিকভাৱে তানাখৰ যিহোচূৱাৰ কিতাপৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি লিখা এখন চমৰীয়া যিহোচূৱাৰ কিতাপ আছে, কিন্তু চমৰীয়াসকলে ইয়াক অ-কেননিক ধৰ্মনিৰপেক্ষ ঐতিহাসিক বুৰঞ্জী হিচাপে গণ্য কৰে।

হিব্ৰু বাইবেলৰ প্ৰথম কোডেক্স ৰূপ সপ্তম শতিকাত প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। আধুনিক গ্ৰন্থখনৰ পূৰ্বসূৰী হৈছে কোডেক্স। প্ৰাথমিক খ্ৰীষ্টানসকলে জনপ্ৰিয় কৰি তোলা ইয়াক পেপিৰাছৰ এটা শিট আধা ভাঁজ কৰি "পৃষ্ঠা" গঠন কৰি নিৰ্মাণ কৰিছিল। এই ভাঁজ কৰা পৃষ্ঠাসমূহৰ বহুগুণক একেলগে একত্ৰিত কৰিলে এটা "কিতাপ" সৃষ্টি হ'ল যি স্ক্ৰলতকৈ অধিক সহজে উপলব্ধ আৰু অধিক বহনযোগ্য আছিল। ১৪৮৮ চনত হিব্ৰু বাইবেলৰ প্ৰথম সম্পূৰ্ণ ছপা প্ৰেছ সংস্কৰণ প্ৰস্তুত কৰা হয়।

### নতুন বাইবেল

পল এপষ্টলে চেন্ট পলে তেওঁৰ পত্ৰ লিখি থকাত চিত্ৰিত কৰিছে, ভেলেন্টিন ডি ব'ল'নৰ এখন প্ৰতিকৃতি
ৰাইলেণ্ডছৰ খণ্ড পৃ ৬২ শ্লোক, ১২৫–১৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দ, নতুন নিয়মৰ পেপিৰাছৰ আটাইতকৈ পুৰণি বিদ্যমান খণ্ড, য'ত যোহনৰ শুভবাৰ্তাৰ ১৮ নং অধ্যায়ৰ বাক্যাংশসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত।
খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাত খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ উত্থানৰ সময়ত কইনে গ্ৰীক ভাষাত নতুন শাস্ত্ৰ ৰচনা কৰা হৈছিল। খ্ৰীষ্টানসকলে অৱশেষত এই নতুন শাস্ত্ৰসমূহক "নতুন বাইবেল"*(New Testament)* বুলি কয় আৰু চেপ্টুয়াজিণ্টক "পুৰণি বাইবেল" *(Old Testament)* বুলি ক'বলৈ আৰম্ভ কৰে। নতুন বাইবেল আন যিকোনো প্ৰাচীন গ্ৰন্থতকৈ অধিক পাণ্ডুলিপিত সংৰক্ষিত হৈ আছে। প্ৰাচীন খ্ৰীষ্টান কপিকাৰৰ বেছিভাগেই প্ৰশিক্ষিত লিখক নাছিল। মূল পত্ৰ লিখাৰ অতি সোনকালে গছপেল আৰু পৌলৰ পত্ৰৰ বহু প্ৰতিলিপি ব্যক্তিগত খ্ৰীষ্টানসকলে তুলনামূলকভাৱে কম সময়ৰ ভিতৰতে প্ৰস্তুত কৰিছিল, ছিনপটিক গছপেল, আদিম গীৰ্জাৰ পিতৃসকলৰ লেখা, মাৰ্চিয়নৰ পৰা আৰু ডিডাচেত প্ৰমাণ পোৱা যায় যে প্ৰথম শতিকাৰ শেষৰ আগতে খ্ৰীষ্টান নথি-পত্ৰ প্ৰচলিত আছিল। পৌলৰ পত্ৰবোৰ তেওঁৰ জীৱনকালত প্ৰচাৰিত হৈছিল আৰু তেওঁৰ মৃত্যু ৬৮ বছৰৰ আগতে নীৰোৰ ৰাজত্বকালত হোৱা বুলি ভবা হয়। প্ৰাচীন খ্ৰীষ্টানসকলে এই লেখাসমূহ সাম্ৰাজ্যৰ চাৰিওফালে পৰিবহণ কৰিছিল, পুৰণি চিৰিয়াক, কপটিক, ইথিওপিক আৰু লেটিন আৰু অন্যান্য ভাষালৈ অনুবাদ কৰিছিল।

নতুন বাইবেলৰ পণ্ডিত বাৰ্ট এহৰমেনে ব্যাখ্যা কৰিছে যে এই একাধিক গ্ৰন্থসমূহ পিছলৈ পণ্ডিতসকলে কেনেকৈ শ্ৰেণীত ভাগ কৰিলে:

> গীৰ্জাৰ প্ৰাৰম্ভিক শতিকাবোৰত খ্ৰীষ্টান গ্ৰন্থসমূহ যি স্থানলৈ লিখা হৈছিল বা লৈ যোৱা হৈছিল তাতেই কপি কৰা হৈছিল। যিহেতু গ্ৰন্থসমূহ স্থানীয়ভাৱে কপি কৰা হৈছিল, গতিকে বিভিন্ন স্থানীয়তাই বিভিন্ন ধৰণৰ পাঠ্য পৰম্পৰা গঢ়ি তোলাটো কোনো আচৰিত কথা নহয়। অৰ্থাৎ ৰোমৰ পাণ্ডুলিপিবোৰত একে ধৰণৰ বহুতো ভুল আছিল, কাৰণ সেইবোৰ বেছিভাগেই আছিল *"ইন-হাউচ"* নথি, ইটোৱে সিটোৰ পৰা কপি কৰা; পেলেষ্টাইনত কপি কৰা পাণ্ডুলিপিৰ দ্বাৰা তেওঁলোক বিশেষ প্ৰভাৱিত হোৱা নাছিল; আৰু পেলেষ্টাইনত থকাসকলে নিজৰ নিজৰ বৈশিষ্ট্য গ্ৰহণ কৰিলে, যিবোৰ মিচৰৰ আলেকজেণ্ড্ৰিয়াৰ দৰে ঠাইত পোৱা বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে একে নাছিল। তদুপৰি গীৰ্জাৰ আৰম্ভণিৰ শতিকাবোৰত কিছুমান লোকেলত আনতকৈ ভাল লিখক আছিল। আধুনিক পণ্ডিতসকলে স্বীকাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে যে আলেকজেণ্ড্ৰিয়াৰ লিখকসকল – যিটো প্ৰাচীন বিশ্বৰ এটা প্ৰধান বৌদ্ধিক কেন্দ্ৰ আছিল – বিশেষভাৱে সতৰ্ক আছিল, আনকি এই প্ৰাৰম্ভিক শতিকাবোৰতো, আৰু তাত, আলেকজেণ্ড্ৰিয়াত, প্ৰাথমিক খ্ৰীষ্টান লেখাৰ পাঠ্যৰ এক অতি বিশুদ্ধ ৰূপ, দশকৰ পিছত দশক, নিষ্ঠাবান আৰু তুলনামূলকভাৱে দক্ষ খ্ৰীষ্টান লিখকসকলে সংৰক্ষণ কৰিছিল।
>
>

এই ভিন্ন ইতিহাসসমূহে আধুনিক পণ্ডিতসকলে চিনাক্তকৰণযোগ্য "পাঠ্য প্ৰকাৰ" বুলি কোৱা বস্তুৰ সৃষ্টি কৰিছিল। আটাইতকৈ বেছি স্বীকৃতি পোৱা চাৰিটা হ’ল আলেকজেণ্ড্ৰিয়ান, পশ্চিমীয়া, চিজাৰিয়ান আৰু বাইজেন্টাইন।

কেথলিক বাইবেলত অন্তৰ্ভুক্ত গ্ৰন্থসমূহৰ তালিকাখন ৩৮২ চনত ৰোমৰ পৰিষদে কেনন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে, তাৰ পিছত ৩৯৩ চনত হিপ্পো আৰু ৩৯৭ চনত কাৰ্থেজৰ কিতাপ। তেতিয়াৰ পৰাই কেথলিক খ্ৰীষ্টানসকলে তেওঁলোকৰ বাইবেলৰ নীতি-নিয়মক মানকতা প্ৰদান কৰিবলৈ বিশ্বজনীন পৰিষদ অনুষ্ঠিত কৰি আহিছে। প্ৰটেষ্টেণ্ট সংস্কাৰৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই কেথলিক গীৰ্জাই অনুষ্ঠিত কৰা কাউন্সিল অৱ ট্ৰেণ্টে (১৫৪৫–৬৩) ভলগেটক বাইবেলৰ আনুষ্ঠানিক লেটিন অনুবাদ হিচাপে অনুমোদন জনায়। তাৰ পিছত কেইবাটাও বাইবেলৰ নীতি-নিয়মৰ বিকাশ ঘটিছে। খ্ৰীষ্টান বাইবেলৰ নীতি-নিয়মসমূহ কেথলিক গীৰ্জাৰ নীতি-নিয়মৰ ৭৩খন কিতাপ আৰু বেছিভাগ প্ৰটেষ্টেণ্ট ধৰ্মগোষ্ঠীৰ ৬৬খন কিতাপৰ নীতি-নিয়মৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ইথিওপিয়াৰ অৰ্থডক্স টেৱাহেডো গীৰ্জাৰ নীতি-নিয়মৰ ৮১খন কিতাপলৈকে। ইহুদী ধৰ্মই দীৰ্ঘদিন ধৰি এটা কৰ্তৃত্বশীল গ্ৰন্থ গ্ৰহণ কৰি আহিছে, আনহাতে খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ কেতিয়াও চৰকাৰী সংস্কৰণ নাছিল, ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে বহুতো ভিন্ন পাণ্ডুলিপি পৰম্পৰা আছে।

### ভিন্নতা

All biblical texts were treated with reverence and care by those who copied them, yet there are transmission errors, called variants, in all biblical manuscripts. A variant is any deviation between two texts. Textual critic Daniel B. Wallace explains, "Each deviation counts as one variant, regardless of how many MSS [manuscripts] attest to it." Hebrew scholar Emanuel Tov says the term is not evaluative; it is a recognition that the paths of development of different texts have separated.

Medieval handwritten manuscripts of the Hebrew Bible were considered extremely precise: the most authoritative documents from which to copy other texts. Even so, Hebrew Bible scholar David Carr asserts that Hebrew texts still contain some variants. The majority of all variants are accidental, such as spelling errors, but some changes were intentional. In the Hebrew text, "memory variants" are generally accidental differences evidenced by such things as the shift in word order found in 1 Chronicles 17:24 and 2 Samuel 10:9 and 13. Variants also include the substitution of lexical equivalents, semantic and grammar differences, and larger scale shifts in order, with some major revisions of the Masoretic texts that must have been intentional.

Intentional changes in New Testament texts were made to improve grammar, eliminate discrepancies, harmonize parallel passages, combine and simplify multiple variant readings into one, and for theological reasons. Old Testament scholar Bruce K. Waltke observes that one variant for every ten words was noted in the recent critical edition of the Hebrew Bible, the *Biblia Hebraica Stuttgartensia,* leaving 90% of the Hebrew text without variation. The fourth edition of the United Bible Society's *Greek New Testament* notes variants affecting about 500 out of 6900 words, or about 7% of the text.

অতিৰিক্ত তথ্য: Textual variants in the Hebrew Bible আৰু Textual variants in the New Testament
## লগতে চাওক

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bible ৱিকিচ'ৰা |

* হিব্ৰু বাইবেল
* নতুন বাইবেল
* পুৰাণ বাইবেল
* ইছলাম ধৰ্ম
* খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম
* ইহুদী ধৰ্ম
* অভিধান – আনুষ্ঠানিক বাইবেল পাঠৰ সময়সূচী যি ধৰ্মগোষ্ঠী অনুসৰি ভিন্ন হয়

## টোকা

## তথ্য

### পাদটীকা

### ৰচনা

* Aland, Kurt; Aland, Barbara (1995). *The text of the New Testament : an introduction to the critical editions and to the theory and practice of modern textual criticism*. প্ৰকাশক Grand Rapids: W.B. Eerdmans. ISBN 978-0-8028-4098-1.
* *The Literary Guide to the Bible*. Harvard University Press. 1987. ISBN 978-0-674-87531-9.
	+ সাঁচ:Harvc
	+ সাঁচ:Harvc
* Aune, David E. (22 January 2010) (en ভাষাত). *The Blackwell Companion to The New Testament*. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-1894-4.
* Baden, Joel S. (2012). *The Composition of the Pentateuch: Renewing the Documentary Hypothesis*. Anchor Yale Reference Library. Yale University Press. ISBN 978-0-300-15264-7.
* Bandstra, Barry L. (2009). *Reading the Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible* (4th সম্পাদনা). Wadsworth Cengage Learning. ISBN 978-0-495-39105-0. OCLC 244017850.
* Barnstone, Willis (12 October 2009) (en ভাষাত). *The Restored New Testament: A New Translation with Commentary, Including the Gnostic Gospels Thomas, Mary, and Judas*. W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-06493-3.
* Bartkowski, John (1996). "Beyond Biblical Literalism and Inerrancy: Conservative Protestants and the Hermeneutic Interpretation of Scripture". *Sociology of Religion* খণ্ড **57** (3): 259–272. doi:10.2307/3712156.
* Barton, John (2003). *Understanding Old Testament Ethics: Approaches and Expectations*. প্ৰকাশক Louisville, Kentucky: Westminster John Knox Press. ISBN 978-0-664-22596-4.
* Barton, John (2007). *The Nature of Biblical Criticism*. প্ৰকাশক Louisville, Kentucky: Westminster John Knox Press. ISBN 978-0-664-22587-2.
* Barton, John (1998). *Holy Writings, Sacred Text: The Canon in Early Christianity* (reprint সম্পাদনা). Westminster John Knox Press. ISBN 978-0-664-25778-1.
* Barton, John (2019). *A History of the Bible: The Story of the World's Most Influential Book* (illustrated সম্পাদনা). Penguin. ISBN 978-0-525-42877-0.
* Beach, Waldo (1988). *Christian Ethics in the Protestant Tradition*. John Knox Press. ISBN 978-0-8042-0793-5.
* Beekes, R. S. P. (2009). *Etymological Dictionary of Greek*. প্ৰকাশক Leiden and Boston: Brill.
* Black, David Alan (1994). *New Testament Textual Criticism: A Concise Guide* (illustrated সম্পাদনা). Baker Academic. ISBN 978-0-8010-1074-3.
* Blass, Friedrich W.; Thackeray, Henry St. John (29 August 2008) (en ভাষাত). *Grammar of New Testament Greek*. Wipf and Stock Publishers. ISBN 978-1-7252-2324-0.
* Blocher, Henri (2004). "Helpful or Harmful? The "Apocrypha" and Evangelical Theology". *European Journal of Theology* খণ্ড **13** (2): 81–90.
* Brake, Donald L. (2008). *A visual history of the English Bible: the tumultuous tale of the world's bestselling book*. প্ৰকাশক Grand Rapids, MI: Baker Books. ISBN 978-0-8010-1316-4.
* Brock, Sebastian (1988). *The Bible in the Syriac Tradition*. St. Ephrem Ecumenical Research Institute.
* Bromiley, Geoffrey W. (1995). *The International Standard Bible Encyclopedia: Q–Z*. Wm. B. Eerdmans. ISBN 978-0-8028-3784-4.
* Brown, Peter (1997). "*SO Debate*: The World of Late Antiquity Revisited". *Symbolae Osloenses* খণ্ড **72** (1): 5–30. doi:10.1080/00397679708590917. ISSN 1502-7805.  আহৰণ কৰা হৈছে: 25 April 2022.
* Brown, Raymond E. (2010). *An Introduction to the New Testament*. The Anchor Yale Bible Reference Library. Yale University Press. ISBN 978-0-300-14016-3. OCLC 762279536.
* Bruce, Frederick (1988). *The Canon of Scripture*. প্ৰকাশক Downers Grove, Illinois: IVP Academic. ISBN 978-0-8308-1258-5.
* Brunner, Emil (2002). *The Divine Imperative: A Study in Christian Ethics*. James Clarke & Co.. ISBN 978-0-7188-9045-2.
* Campbell, AF (2000). "Book Review: The Old Testament in Aotearoa New Zealand". *Pacifica* খণ্ড **13** (3): 336–338. doi:10.1177/1030570X0001300307.
* Pettegrew, David K.; Caraher, William R.; Davis, Thomas W., eds (2019). "Introduction". *The Oxford Handbook of Early Christian Archaeology* (illustrated সম্পাদনা). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-936904-1.
* Carmy, Shalom; Shatz, David (2003). "The Bible as a Source for Philosophical Reflection". In Frank, Daniel H.; Learnman, Oliver. *History of Jewish Philosophy*. প্ৰকাশক London: Routledge.
* Carr, David McLain (2010). *An introduction to the Old Testament: sacred texts and imperial contexts of the Hebrew Bible*. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4443-1995-8.
* Carr, David M. (2011). *The Formation of the Hebrew Bible: A New Reconstruction*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-990820-2.
* Coogan, Michael David (2009) (en ভাষাত). *A Brief Introduction to the Old Testament: The Hebrew Bible in Its Context*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-533272-8.
* Crislip, Andrew T. (2005). [[[:সাঁচ:Googlebooks]] *From Monastery to Hospital: Christian Monasticism & the Transformation of Health Care in Late Antiquity*]. প্ৰকাশক Ann Arbor: University of Michigan Press. ISBN 978-0-472-11474-0. সাঁচ:Googlebooks.
* *The Oxford dictionary of the Christian Church* (3rd rev. সম্পাদনা). প্ৰকাশক Oxford: Oxford University Press. 2005. doi:10.1093/acref/9780192802903.001.0001. ISBN 978-0-19-280290-3.
* Davies, Philip (2000). "What separates a minimalist from a maximalist? Not much". *Biblical Archaeology Review* খণ্ড **26** (2).
* De Hamel, Christopher (1992). *Medieval Craftsmen: Scribes and Illuminations*. প্ৰকাশক Buffalo: University of Toronto. ISBN 978-0-8020-7707-3.
* Dever, William (2003). *Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?*. প্ৰকাশক Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company. ISBN 978-0-8028-0975-9.
* Diringer, David (17 January 2013) (en ভাষাত). *The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental*. Courier Corporation. ISBN 978-0-486-14249-4.
* Dorival, Gilles; Harl, Marguerite; Munnich, Olivier (1988). *La Bible grecque des Septante : du judaïsme hellénistique au christianisme ancien*. প্ৰকাশক Paris: Editions du Cerf. ISBN 978-2-204-02821-9.
* Duff, Jeremy; Wenham, John William (14 April 2005) (en ভাষাত). *The Elements of New Testament Greek*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-75551-1.
* Ewert, David (11 May 2010). *A General Introduction to the Bible: From Ancient Tablets to Modern Translations*. Zondervan. ISBN 978-0-310-87243-6.
* *The encyclopedia of Christianity*. **4(P–Sh)**. Wm. B. Eerdmans. 2004. ISBN 978-0-8028-2416-5.
* Fishbane, Michael (1992). *The Garments of Torah, Essays in Biblical Hermeneutics*. Indiana University Press. ISBN 978-0-253-11408-2.
* Fitzmeyer, Joseph A. (1992). *Responses to 101 questions on the Dead Sea scrolls*. Paulist Press. ISBN 978-0-8091-3348-2.
* Flinn, Frank K. (2007) (en ভাষাত). *Encyclopedia of Catholicism*. Infobase Publishing. ISBN 978-0-8160-7565-2.
* Fonseca, Mary (1996). *Weekend Getaways in Louisiana*. Pelican Publishing. ISBN 978-1-4556-1398-4.  আহৰণ কৰা হৈছে: 11 February 2020.
* Fox, Michael V. (2007). "Ethics and Wisdom in the Book of Proverbs". *Hebrew Studies* খণ্ড **48**: 75–88. doi:10.1353/hbr.2007.0028.
* Gaster, M. (1908). "A Samaritan Book of Joshua". *The Living Age* খণ্ড **258**.  আহৰণ কৰা হৈছে: 5 January 2019.
* Geisler, Norman L. (1980). *Inerrancy*. প্ৰকাশক Grand Rapids, Mich.: Zondervan Pub. House. ISBN 978-0-310-39281-1.
* Geisler, Norman L. (1986). *A general introduction to the Bible* (Rev. and expanded সম্পাদনা). প্ৰকাশক Chicago: Moody Press. ISBN 978-0-8024-2916-2.
* Gerber, William (1994) (en ভাষাত). *Nuggets of Wisdom from Great Jewish Thinkers: From Biblical Times to the Present*. Rodopi. ISBN 978-90-5183-727-8.
* Gericke, Jaco (2012). *The Hebrew Bible and Philosophy of Religion*. প্ৰকাশক Atlanta, Georgia: Society of Biblical Literature. ISBN 978-1-58983-707-2.
* Gomes, Alan W. (15 December 2009) (en ভাষাত). *Unitarian Universalism*. Zondervan Academic. ISBN 978-0-310-86454-7.
* Goshen-Gottstein, M. H. (1979). "The Aleppo Codex and the Rise of the Massoretic Bible Text". *The Biblical Archaeologist* (University of Chicago Press) খণ্ড **42** (3): 145–163. doi:10.2307/3209386.
* Grabbe, Lester L. (23 February 2017). *Ancient Israel: What Do We Know and How Do We Know It?: Revised Edition*. Bloomsbury Publishing. ISBN 978-0-567-67044-1.
* Gravett, Sandra L.; Bohmbach, Karla G.; Greifenhagen, F. V.; Polaski, Donald C. (2008). *An introduction to the Hebrew Bible: a thematic approach*. Westminster John Knox Press. ISBN 978-0-664-23030-2. OCLC 196303211.
* Greifenhagen, Franz V. (2003). *Egypt on the Pentateuch's Ideological Map*. Bloomsbury. ISBN 978-0-567-39136-0.
* Grudem, Wayne (2020) (en ভাষাত). *Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine* (Second সম্পাদনা). প্ৰকাশক Grand Rapids, MI: Zondervan. ISBN 978-0-310-51797-9.
* Gurry, Peter J. (January 2016). "The Number of Variants in the Greek New Testament: A Proposed Estimate". *New Testament Studies* খণ্ড **62** (1): 97–121. doi:10.1017/S0028688515000314.
* Harper, Kyle (2013). [[[:সাঁচ:Googlebooks]] *From Shame to Sin: The Christian Transformation of Sexual Morality in Late Antiquity*]. প্ৰকাশক Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-07277-0. সাঁচ:Googlebooks.
* Harris, Stephen L. (1985). *Understanding the Bible : a reader's introduction*. প্ৰকাশক Palo Alto, Calif.: Mayfield Pub. Co. ISBN 978-0-87484-696-6.
* Harris, Stephen L.; Platzner, Robert Leonard (2008). *The Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible* (2nd সম্পাদনা). McGraw-Hill Higher Education. ISBN 978-0-07-299051-5. OCLC 166317501.
* Harrisville, Roy A. (2014). *Pandora's Box Opened: An Examination and Defense of Historical-Critical Method and Its Master Practitioners*. Eerdmans. ISBN 978-0-8028-6980-7.
* Hauser, Alan J.; Watson, Duane F.; Kaufman, Schuyler, eds (2003). *A History of Biblical Interpretation, Vol. 2: The Medieval Though the Reformation Periods*. Wm. B. Eerdmans Publishing. ISBN 978-0-8028-4274-9.
* Hayes, Christine Elizabeth (2012). *Introduction to the Bible*. Open Yale Courses. Yale University Press. ISBN 978-1-283-65655-9. OCLC 817828470.
* *How Old Is the Hebrew Bible?: A Linguistic, Textual, and Historical Study* (unabridged সম্পাদনা). Yale University Press. 2018. ISBN 978-0-300-23488-6.
* Henshaw, T. (1963). *The Writings: The Third Division of the Old Testament Canon*. George Allen & Unwin Ltd..
* Heschel, Abraham Joshua (2001). *The Prophets* (1st Perennial classics সম্পাদনা). প্ৰকাশক New York: Perennial. ISBN 978-0-06-093699-0.
* Hoffmeier, James K. (1999). *Israel in Egypt: The Evidence for the Authenticity of the Exodus Tradition* (illustrated, revised সম্পাদনা). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-513088-1.
* Homolka, Walter; Jacob, Walter; Chorin, Tovia Ben, eds (1999). *Die Lehren des Judentums nach den Quellen / 1.* (Verband der Deutschen Juden সম্পাদনা). প্ৰকাশক München: Knesebeck. ISBN 978-3-89660-058-5.
* Humphrey, Edith M. (15 April 2013). *Scripture and Tradition*. Baker Books. ISBN 978-1-4412-4048-4.
* Hunter, Archibald Macbride (1972) (en ভাষাত). *Introducing the New Testament*. SCM Press. ISBN 978-0-334-00696-1.
* Johnson, Paul (2012). *History of Christianity*. Simon and Schuster. ISBN 978-1-4516-8851-1.
* Kelly, J. N. D. (20 November 2000) (en ভাষাত). *Early Christian Doctrines*. A&C Black. ISBN 978-0-8264-5252-8.
* Kraus, Hans-Joachim (1993). *Psalms 1–59: A continental commentary*. **1**. Fortress Press. ISBN 978-1-4514-0936-9.
* Kraus, Matthew A (2017). "The Critical Use of the Septuagint and Versions". *Jewish, Christian, and Classical Exegetical Traditions in Jerome's Translation of the Book of Exodus: Translation Technique and the Vulgate*. Brill. ISBN 978-90-04-34300-9.
* Lavidas, Nikolaos (2021). *The Diachrony of Written Language Contact: A Contrastive Approach*. Brill. ISBN 978-90-04-50356-4.
* Lim, Timothy H. (2017). *The Dead Sea Scrolls: a very short introduction* (2nd সম্পাদনা). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-877952-0. OCLC 978451657.
* Leith, Mary Joan Winn. "Biblical Israel: History and Historiography to 586 BCE" (PDF). *The State of Jewish Studies in the Twenty-First Century, Carl Ehrlich, ed. (Berlin/New York: De Gruyter) in Press*.  আহৰণ কৰা হৈছে: 23 February 2022.
* Lightfoot, Neil R. (July 2003) (en ভাষাত). *How We Got the Bible*. Baker Books. ISBN 978-0-8010-1252-5.
* Marcos, Natalio Fernández (2000). *The Septuagint in context : introduction to the Greek version of the Bible*. Brill. ISBN 978-90-04-11574-3.
* Mazar, Amihai (2003). "Remarks on Biblical Traditions and Archaeological Evidence Concerning Early Israel". *Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past. Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palestina*. Pennsylvania State University Press. পৃষ্ঠা. 85–98. ISBN 978-1-57506-081-1.
* McDonald, Lee Martin (2021). "A Canonical History of the Old Testament Apocrypha". In Oegema, Gerbern S.. *The Oxford Handbook of the Apocrypha*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-068964-3.
* McLay, Tim (2003). *The use of the Septuagint in New Testament research*. প্ৰকাশক Grand Rapids, Mich.: W.B. Eerdmans Pub. Co. ISBN 978-0-8028-6091-0.
* Mears, Henrietta C. (5 February 2007) (en ভাষাত). *What the Bible is All About Visual Edition*. Gospel Light Publications. ISBN 978-0-8307-4329-2.
* Metzger, Bruce M. (1972). "Literary Forgeries and Canonical Pseudepigrapha". *Journal of Biblical Literature* খণ্ড **91** (1): 3–24. doi:10.2307/3262916.
* "The 'Place' of Rhetoric in Aggadic Midrash". *College English* (National Council of Teachers of English) খণ্ড **72** (6): 638–653. 2010. doi:10.58680/ce201011553.  আহৰণ কৰা হৈছে: 17 April 2024.
* Mittleman, Alan L. (2012). *A Short History of Jewish Ethics: Conduct and Character in the Context of Covenant*. প্ৰকাশক Chichester, West Suffix: Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8942-2.
* Mowry, Lucetta (1944). "The Early Circulation of Paul's Letters". *Journal of Biblical Literature* খণ্ড **63** (2): 73–86. doi:10.2307/3262644.
* Nahkola, Aulikki (2007). "The *Memoires* of Moses and the Genesis of Method in Biblical Criticism: Astruc's Contribution". In Jarick, John. *Sacred Conjectures: The Context and Legacy of Robert Lowth and Jean Astruc*. T&T Clark. ISBN 978-0-567-02932-4.
* Newsom, Carol Ann (2004). *The Self as Symbolic Space: Constructing Identity and Community at Qumran*. Brill. ISBN 978-90-04-13803-2.
* Orsini, Pasquale; Clarysse, Willy (2012). "Early New Testament Manuscripts and Their Dates". *Ephemerides Theologicae Lovanienses* খণ্ড **88** (4): 443–474. doi:10.2143/ETL.88.4.2957937.
* Chapman, Stephen B.; Sweeney, Marvin A., eds (2016). "17 Deuterocanonical/Apocryphal books". *The Cambridge Companion to the Hebrew Bible/Old Testament* (illustrated সম্পাদনা). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88320-7.
* Paget; Schaper, Joachim, eds (2013). "The New Testament text and versions". *Volume 1: From the Beginnings to 600*. The New Cambridge History of the Bible. Cambridge University Press. পৃষ্ঠা. 412–454. ISBN 978-0-521-85938-7. OCLC 774213683.
* Phillips, Kim (2016). "The Masora Magna of two biblical fragments from the Cairo Genizah, and the unusual practice of the scribe behind the Leningrad Codex". *The Tyndale Bulletin* খণ্ড **67** (2). doi:10.17863/CAM.11381.
* Phillips, Thomas E. (2006). "The Genre of Acts: moving toward a consensus?". *Currents in Biblical Research* খণ্ড **4** (3): 365–396. doi:10.1177/1476993X06064629.
* Porter, Stanley E. (2011). "Early Apocryphal Non-Gospel Literature and the New Testament Text". *Journal of Greco-Roman Christianity and Judaism* খণ্ড **8** (12): 192–98.
* Price, Charles (2009) (en ভাষাত). *Becoming Rasta: Origins of Rastafari Identity in Jamaica*. NYU Press. ISBN 978-0-8147-6768-9.
* Reinhartz, Adele (2021). "2, The Apocrypha and Pseudepigrapha". In Dell, Katharine J.. *The Biblical World* (2, illustrated সম্পাদনা). Routledge. ISBN 978-1-317-39255-2.
* Rezetko, Robert; Young, Ian (2014). *Historical Linguistics and Biblical Hebrew Steps Toward an Integrated Approach*. SBL Press. ISBN 978-1-62837-046-1.
* Rice, John R. (1969) (en ভাষাত). *Our God-breathed Book: The Bible*. Sword of the Lord Publishers. ISBN 978-0-87398-628-1.
* Riches, John (2000). *The Bible: A Very Short Introduction*. প্ৰকাশক Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-285343-1.
* Robinson, George (2006). *Essential Torah : a complete guide to the five books of Moses* (1st সম্পাদনা). প্ৰকাশক New York: Schocken Books. ISBN 978-0-307-48437-6.
* (en ভাষাত) *The Babylonian Talmud, Vol. 7 of 9: Tract Baba Bathra (Last Gate)*. Forgotten Books. 2008. ISBN 978-1-60506-736-0.
* Rogerson, J. W. (2005) (English ভাষাত). *An Introduction to the Bible: Revised Edition*. Equinox Publishing.
* Rogerson, J. W. (2000). "Higher criticism". In Mason, Alistair; Hastings, Adrian; Hastings, Ed et al.. *The Oxford Companion to Christian Thought*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-860024-4.
* Rossel, Seymour (2007) (en ভাষাত). *The Torah: Portion by Portion*. Torah Aura Productions. ISBN 978-1-891662-94-2.
* Royce, James R. (2013). "Scribal tendencies in the transmission of the text of the new testament". *The Text of the New Testament in Contemporary Research: Essays on the Status Quaestionis* (Revised second সম্পাদনা). Brill. ISBN 978-90-04-23604-2.
* Rüger, Hans Peter (July 1989). "The Extent of the Old Testament Canon1". *The Bible Translator* খণ্ড **40** (3): 301–308. doi:10.1177/026009358904000301.
* *The Wiley Blackwell Companion to World Christianity*. John Wiley & Sons. 2016. ISBN 978-1-118-55604-7.
* Schaff, Philip (1885). *Ante-Nicene Fathers*. **IV**.  আহৰণ কৰা হৈছে: 16 March 2022.
* Schwarz, Leo Walder; Baron, Salo Wittmayer (1956) (en ভাষাত). *Great Ages and Ideas of the Jewish People*. Random House. ISBN 978-0-394-60413-8.
	+ সাঁচ:Harvc
	+ সাঁচ:Harvc
* Segal, Alan (23 June 2010) (en ভাষাত). *Life After Death: A History of the Afterlife in Western Religion*. Crown Publishing Group. ISBN 978-0-307-87473-3.
* Soulen, Richard N.; Soulen, R. Kendall (2001). *Handbook of Biblical Criticism* (Third সম্পাদনা). Westminster John Knox Press. ISBN 978-0-664-22314-4.
* Souryal, Sam S. (2015). *Ethics in Criminal Justice: In Search of the Truth* (6th সম্পাদনা). প্ৰকাশক New York: Routledge. ISBN 978-0-323-28091-4.
* Steinsaltz, Adin (2009). *The Essential Talmud*. Basic Books. ISBN 978-0-7867-3541-9.
* Maeir, Aren M.; Magness, Jodi; Schiffman, Lawrence, eds (2011). "Book of Enoch and the Ethiopian manuscript tradition: New Data". *'Go Out and Study the Land' (Judges 18:2): Archaeological, Historical and Textual Studies in Honor of Hanan Eshel* (illustrated সম্পাদনা). Brill. ISBN 978-90-04-20268-9.
* Swenson, Kristin (2021). *A Most Peculiar Book: The Inherent Strangeness of the Bible*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-065173-2.
* Tov, Emanuel (2001). *Textual Criticism of the Hebrew Bible* (illustrated সম্পাদনা). Uitgeverij Van Gorcum. ISBN 978-90-232-3715-0.
* Ulrich, Eugene (2013). "The Old Testament text and its transmission". In Paget, James Carleton; Schaper, Joachim. *Volume 1: From the Beginnings to 600*. The New Cambridge History of the Bible. Cambridge University Press. পৃষ্ঠা. 83–104. ISBN 978-0-521-85938-7. OCLC 774213683.
* VanderKam, James C.; Flint, Peter W. (2013). *The meaning of the Dead Sea scrolls: their significance for understanding the Bible, Judaism, Jesus, and Christianity* (E-book সম্পাদনা). HarperCollins. ISBN 978-0-06-224330-0. OCLC 856526599.
* Wallace, Daniel B. (1996). *Greek Grammar Beyond the Basics: An Exegetical Syntax of the New Testament*. Zondervan. ISBN 978-0-310-37340-7.
* Wallace, Daniel B. (2009). "Challenges in New Testament textual criticism for the twenty-first century". *Journal of the Evangelical Theological Society* খণ্ড **52** (1): 79–100.
* Walzer, Michael (2012). *In God's Shadow: Politics in the Hebrew Bible*. প্ৰকাশক New Haven, Connecticut: Yale University Press. ISBN 978-0-300-18044-2.
* Wegner, Paul (1999). *The Journey From Texts to Translations*. Baker Academic. ISBN 978-0-8010-2799-4.
* Wegner, Paul D. (2006). *A Student's Guide to Textual Criticism of the Bible: Its History, Methods and Results* (illustrated সম্পাদনা). InterVarsityPress. ISBN 978-0-8308-2731-2.
* Wells, Preston B. (1911). *The Story of the English Bible*. Pentecostal Publishing Company.
* Williams, Melvin G. (1970). "Apocrypha : What's that?". *Quaker Life* (Friends United Press) খণ্ড **11**.
* Wright, Kevin J. (2008). *The Christian travel planner*. Thomas Nelson. ISBN 978-1-4016-0374-8.  আহৰণ কৰা হৈছে: 11 February 2020.
* Wright, N. T. (2005). *The Last Word: Scripture and the Authority of God – Getting Beyond the Bible Wars*. HarperCollins. ISBN 978-0-06-087261-8.
* Young, Ian (2013). "What do we actually know about ancient Hebrew". *Australian Journal of Jewish Studies* খণ্ড **27**: 11–31.
* Zuck, Roy B. (1991). *Basic Bible interpretation*. প্ৰকাশক Wheaton, Ill.: Victor Books. ISBN 978-0-89693-819-9.

## বাহ্যিক সংযোগ

* ৱিকিউদ্ধৃতিত Bible quotes about love সম্পৰ্কীয় উদ্ধৃতিৰ সংগ্ৰহ।
* "The *Bible* collected news and commentary" *The New York Times*.
* "The *Bible* collected news and commentary" *The Guardian*.
* The British Library: Discovering Sacred Texts – Christianity Archived 11 June 2022 at the Wayback Machine
* The National Library of Israel – Over 15,000 scanned manuscripts of the Old Testament
* Trinity College Digital Collections images of complete manuscript of the Book of Kells.
* Check out different versions of the Christian Bible