# নাস্তিকতা

|  |
| --- |
|
**নাস্তিকতা** |
|
**নাস্তিকতা বিষয়ক সাধাৰণ ধাৰনা**
ধৰ্ম • অআস্তিক্যবাদ • অনাস্তিকতা
মেটাফিজিকেল প্ৰকৃতিবাদ
দূৰ্বল আৰু সবল নাস্তিকতা
প্ৰকাশিত আৰু অপ্ৰকাশিত নাস্তিকতা
**ইতিহাস**
নাস্তিকতাৰ ইতিহাস
**যুক্তি**
ঈশ্বৰৰ অস্তিত্বৰ বিপক্ষে নাস্তিকতাৰ বিপক্ষে
**পৰিসংখ্যান**
নাস্তিকতা
বিখ্যাত নাস্তিক • ৰাষ্ট্ৰীয় নাস্তিকতা
বৈষম্য আৰু নিৰ্যাতন |
| **নাস্তিকতা চ’ৰা** •   |

 **নাস্তিকতা** (ইংৰাজী: Atheism)-ৰ বহল অৰ্থ হ'ল ভগৱানৰ অস্তিত্বৰ ওপৰত থকা বিশ্বাসক বৰ্জন কৰা। ইয়াৰ সংকীৰ্ণ অৰ্থ হৈছে যে সেই বিচাৰধাৰা যাৰ মতে কোনোধৰণৰ ভগৱান বা অলৌকিক শক্তিৰ অস্তিত্ব নাই। সকলোতকৈ উদাৰ অৰ্থ হ'ল ভগৱানৰ অস্তিত্ব থকা বুলি কোনো বিশ্বাসৰ অনুপস্থিতি। নাস্তিকতাৰ বিপৰীত হৈছে আস্তিকতা, যাৰ সকলোতকৈ সাধাৰণ অৰ্থ হৈছে যে ন্যূনতম এজন ভগৱানৰ অস্তিত্ব আছে।

নাস্তিকতা শব্দৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ হৈছে 'atheism', যাৰ উৎস গ্ৰীক ভাষাত ἄθεος (*atheos*), যাৰ মানে "ভগৱান অবিহনে। " ই এক তিৰস্কাৰমূলক শব্দ যি এনেলোকৰ বাবে ৱ্যবহাৰ কৰা হয় যিসকলে সমাজৰ বৃহৎ অংশই বিশ্বাস কৰা ভগৱানক নাকচ কৰে। কিন্তু মুক্ত চিন্তা, সন্দেহমূলক অনুসন্ধান আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত বৃদ্ধি হোৱা ধৰ্মৰ সমালোচনাৰ বাবে ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ পৰিশীমা সংকীৰ্ণ হৈ গৈছে।

নাস্তিকতাৰ সপক্ষে বিভিন্ন যুক্তি সামাজিকৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বুৰঞ্জী বিদ্যা আদি দিশৰ পৰা দিয়া হৈছে। ভগৱান বা কোনো অলৌকিক শক্তিৰ ওপৰত নথকা বিশ্বাসৰ বিভিন্ন কাৰণৰ মূল কাৰণ সমূহ হ'ল পৰীক্ষা-লব্ধ প্ৰমাণৰ (Empirical Evidence) অভাৱ , অনৈতিকতাৰ সমস্যা (Problem of Evil), সংগতিহীন প্ৰকাশনৰ পৰা যুক্তি (Argument from inconsistent revelations), আৰু অবিশ্বাসৰ পৰা যুক্তি (argument from nonbelief)।
যদিও কিছু সংখ্যক নাস্তিকে ধৰ্মনিৰপেক্ষ দৰ্শন অৱলম্বন কৰিছে, এনে কোনো এক ভাবধাৰা নাই যাক সকলো নাস্তিকে মানি চলে। বহুসংখ্যক নাস্তিকে বিশ্বাস কৰে যে নাস্তিকতা আস্তিকতাতকৈ জগতৰ প্ৰতি এক মিতব্যয়ী দৃষ্টিভঙ্গী, আৰু সেইবাবে ভগৱানৰ অস্তিত্বহীনতাক প্ৰমাণ কৰাৰ প্ৰমাণৰ বোজা নাস্তিকৰ ওপৰত নহয়, কিন্তু আস্তিক সকলেহে আস্তিকতাৰ সপক্ষে প্ৰমাণ দিয়াৰ প্ৰয়োজন।

কিছুমান ধাৰ্মিক আৰু আধ্যাত্মিক চিন্তাধাৰাত আস্তিকতাক গ্ৰহণ কৰা হয় যেনে জৈন ধৰ্ম, বৌদ্ধ ধৰ্ম, হিন্দু ধৰ্ম, Raelism, Neopagan movements
such as Wicca,
and nontheistic religions. জৈন ধৰ্ম আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ কিছুসংখ্যক গোটে ভগৱানৰ ওপৰত বিশ্বাসক দৰকাৰী বুলি নাভাবে,
হিন্দু ধৰ্ম ই নাস্তিকতাক বৈধ বুলি গ্ৰহণ কৰে, কিন্তু কিছুমান পন্থাই নাস্তিকতাৰ পথক আধ্যাত্মিক দিশৰ পৰা কঠিন বুলি গণনা কৰে।

যিহেতু নাস্তিকতাৰ ধাৰণা সমূহ ভিন্ন প্ৰকাৰৰ, পৃথিৱীত কিমান নাস্তিক আছে তাৰ অনুমান কৰাটো কঠিন।
এক অনুমানৰ মতে, পৃথিৱীৰ প্ৰায় ২.৩% মানুহ নাস্তিক হয়, আৰু ১১.৯% মানুহ অধাৰ্মিক হয়। আন এক অনুমান মতে, নিজে নাস্তিক বুলি সদৰি কৰা মানুহৰ সংখ্যা পাশ্চাত্য দেশ সমূহত সৰ্বাধিক, কিন্তু বিভিন্ন মানলৈ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (৪%), ইটালী (৭%), স্পেইন (১১%), গ্ৰেট ব্ৰিটেইন (১৭%), জাৰ্মানী (২০%), আৰু ফ্ৰান্স (৩২%)। Pew Research Centerৰ ২০১২ৰ এক প্ৰতিবেদন মতে, নিজকে "নাস্তিক" বা "নিৰজ্ঞ (Agnostic)" বুলি পৰিচয় দিয়া মানুহৰ সংখ্যা আমেৰিকান যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ জনসংখ্যাৰ ৬%।

## সংজ্ঞা আৰু পাৰ্থক্য

A diagram showing the relationship between the definitions of weak/strong and implicit/explicit atheism. Explicit strong/positive/hard atheists (in **purple** on the **right**) assert that *"at least one deity exists"* is a false statement. Explicit weak/negative/soft atheists (in **blue** on the **right**) reject or eschew belief that any deities exist without actually asserting that *"at least one deity exists"* is a false statement. Implicit weak/negative atheists (in **blue** on the **left**) would include people (such as young children and some agnostics) who do not believe in a deity, but have not explicitly rejected such belief. (Sizes in the diagram are not meant to indicate relative sizes within a population.)
"নাস্তিকতা"ক সঠিককৈ কেনেকৈ সংজ্ঞা আৰু আখ্যা দিব পাৰি তাৰ ওপৰত বিভিন্ন লিখক সকল একমত নহয়, যেনে কি আলৌকিক শক্তিৰ ওপৰত ই প্ৰজোয্য, ই এক নিজস্ব অভিমত নে কেৱল এক মতৰ অনুপস্থিতি, বা ইয়াৰ বাবে এক সচেতন অৱস্থাত নাকচ কৰাটো দৰকাৰী নে। নাস্তিকতাৰ লগত নিৰগ্য (Agnostic)তা খাপ খাই বুলি ধৰা হয়, কিন্তু অমিল হোৱা পক্ষ বোৰো আলোচনা কৰা হৈছে। নাস্তিকতাৰ বিভিন্ন সুকীয়া ভাগ বোৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্যবোৰ কেইবাটাও বিভাজনৰে বুজাৱা হৈছে।

### পৰিসৰ

নাস্তিকতাৰ সংজ্ঞাক লৈ হোৱা দ্ব্যৰ্থতা আৰু মতানৈক্যৰ কিছু উৎস আছে কিছুমান শব্দ যেনে "ভগৱান" আৰু "দেৱতা" আদিৰ সংজ্ঞাক লৈ নথকা ঐক্যমত। বিভিন্ন ধৰণৰ ভগৱানৰ ধাৰণাৰ বাবে নাস্তিকতাৰ প্ৰযোজ্যতাৰ ওপৰত ভিন্ন মত আছে। প্ৰাচীন ৰোমান সকলে খ্ৰীষ্টানধৰ্মীক পেগান (Pagan) দেৱতা সকলক পূজা নকৰাৰ বাবে নাস্তিক বুলি অভিহিত কৰিছিল। পৰ্যায়ক্ৰমে এই দৃষ্টিভঙ্গীটো সলনি হ'ল আৰু যি কোনো ধৰণৰ ঐশ্বৰৰ্য্যিক শক্তিৰ ওপৰত বিশ্বাসেই আস্তিকতা বুলি মানি ল'বলৈ ধৰা হ'ল।

### ইম্প্লিচিত বনাম এক্সপ্লিচিত

ভগৱানৰ অস্তিত্বৰ ওপৰত থকা বিশ্বাসৰ মানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নাস্তিকতা আৰু কোন নাস্তিক তাৰ পৰিভাষা সলনি হয়। সঘনে নাস্তিকতাক কোনো ধৰণৰ দৈৱিক শক্তিৰ ওপৰত বিশ্বাস নথকাটো বুজায়। এই বহল সংজ্ঞাটোৱে নৱজাতক শিশু আৰু এনে লোক যাৰ দৈৱিক শক্তিৰ ধাৰণাৰ লগত পৰিচয় হোৱা নাই, তেনে লোককো সাঙুৰি লয়। ১৭৭২ৰতে Baron d'Holbach কৈছিল "সকলো শিশু জন্মৰ পৰাই নাস্তিক হয়, কাৰণ তেওঁলোকৰ ভগৱানৰ ধাৰণা নাই। "
একেদৰে, George H. Smithএ (১৯৭৯) এনেকৈ কৈছিল: "যিজন মানুহ আস্তিকতাৰ লগত অৱগত নহয়, তেওঁ এজন নাস্তিক কাৰ‍ণ তেওঁ ভগৱান‍ৰ উ‍প‍ৰ‍ত বিশ্বাস নকৰে। এই সংজ্ঞাই এনে শিশুকো সাঙুৰি লৈছে যাৰ কোনো বিষয়ৰ মূলভাৱ আয়ত্ত কৰাৰ ক্ষমতা আছে, কিন্তু এনে বিশ্বাসৰ প্ৰতি শিশুতো অৱগ‍ত ন‍হ‍য়। যিহেতু শিশুতোৰ ভগৱানৰ ওপৰত বিশ্বাস নাই, সেইবাবেই শিশুটো নাস্তিক হিচাপে পৰিগণিত কৰিব পৰা যায়। "
চ্মিথে (Smith) *implicit atheism* বা *নিহিত নাস্তিকতা* ৰ সংজ্ঞাটোৰ উদ্ভাৱন কৰিছিল যিয়ে "সচেতনভাৱে নাকচ নকৰিলেও আস্তিক বা ধাৰ্মিক বিশ্বাসৰ অভাৱ" আৰু *explicit atheism* বা *explicit নাস্তিকতা* যিয়ে বেছিকৈ প্ৰচলিত "সচেতনভাৱে অবিশ্বাস কৰা ক্ৰিয়াটোক বুজাই"।

Ernest Nagelএ চ্মিথ (Smith)ৰ নাস্তিকতাৰ সংজ্ঞাক নাকচ কৰিছিল আৰু ইয়াক কেৱল "আস্তিকতা বা ধাৰ্মিকতাৰ অভাৱ" বুলিহে অভিহিত কৰিছিল আৰু কেৱল explicit নাস্তিকতাকহে আচল নাস্তিকতা বুলি স্বীকৃতি দিছিল।

### ধনাত্মক বনাম ঋণাত্মক

বিভিন্ন দাৰ্শনিক যেনে Antony Flew
আৰু Michael Martinএ
ধনাত্মক (strong/hard) আৰু ঋণাত্মক (weak/soft) নাস্তিকতাক তুলনা কৰি বিশ্লেষণ কৰিছে। ঋণাত্মক নাস্তিকতা মানে দৃঢ়তাৰে প্ৰতিপন্ন কৰা যে ভগৱানৰ কোনো অস্তিত্ব নাই। ধনাত্মক নাস্তিকতাই আন সকলো প্ৰকাৰৰ অধাৰ্মিক সংজ্ঞা বুজাই। এনে শ্ৰেনী বিভাগৰ মতে, সক‍লো অধাৰ্মিক মানুহে ঋণাত্মক বা ধনাত্মক নাস্তিক হয়।

নাস্তিকতাৰ এনে বিভাজ‍ন‍ৰ মতে, প্ৰায়ভাগ নিৰজ্ঞ (Agnostic) লোককে ঋণাত্মক নাস্তিক বুলিব পৰা যায়।

যদিও Martin এ, উদাহ‍ৰ‍ণস্বৰূপে, দাবী কৰে যে বহুল সংখ্যক নিৰজ্ঞতাবাদীয়ে (agnostics) নিজৰ বিচাৰধাৰাক নাস্তিকতাৰ ভাৱধাৰাৰ পৰা সুকীয়া বুলি বিশ্বাস কৰে,[*উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন*] যাক তেওঁলোকে আস্তিকতাৰ সমানে যুক্তিহীন বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে।
ভগৱানৰ অস্তিত্বৰ সপক্ষে বা বিপক্ষে জ্ঞান আহৰণ কৰিব নোৱাৰাৰ যুক্তিৰ কাৰণে নাস্তিকতাৰ বাবে কেতিয়াবা বিশ্বাসৰ জাঁপৰ leap of faith প্ৰ্য়োজন হয় বুলি কোৱা হয়। সাধাৰণতে নাস্তিক সকলৰ এনে যুক্তিৰ প্ৰতি কেইবাটাও প্ৰত্যুত্তৰৰ ভিতৰত অন্যতম হ'ল যে যি কোনো অপ্ৰমাণিত *religious* উপস্থাপনকে আন সকলো অপ্ৰমাণিত উপস্থাপনৰ লেখিয়াই অবিশ্বাস কৰাটো যুক্তিসিদ্ধ,
আৰু ভগৱানৰ অস্তিত্বহীনতাৰ হকে প্ৰমাণৰ অভাৱে তাৰ বিপৰীত পক্ষৰ সমান সম্ভাৱনীয়তাক নুবুজায়।
নাস্তিকতাৰ ওপৰত লিখা কেইবাজনো নাস্তিক লিখক যেনে ৰিচাৰ্ড ড'কিনছে আস্তিকতা, নিৰজ্ঞতা আৰু নাস্তিকতাৰ যুক্তিগত অৱস্থানৰ পাৰ্থক্যতাক আস্তিকতাৰ সম্ভাৱনীয়তাৰ spectrum of theistic probability এক বহল পৰিসৰেৰে তুলনা কৰে।

### অসম্ভৱ বা অস্থায়ী সংজ্ঞা

১৮ষ শতিকাৰ আগত পশ্চিমীয়া জগতত ভগৱানৰ অস্তি‍ত্ব‍তাক ইমান সৰ্বজনীনভাৱে মানি লোৱা হৈছিল যে সঠিক নাস্তিকতাৰ অস্তিত্বকে প্ৰশ্ন কৰা হৈছিল। ইযাকে আভ্যন্তৰিক আস্তিকতা *theistic innatism* বুলা হয় - সেই ধাৰণা যে সকলো মানুহে জন্মৰ পৰাই ভগৱানৰ ওপৰত বিশ্বাস কৰে।

আন এক ধাৰণাৰ মতে নাস্তিক সকলে সংকটৰ সময়ত অতি সোনকালে ভগৱানৰ ওপৰত বিশ্বাস কৰে, আৰু মৃত্যুশয্যাত ধৰ্মান্তৰকৰণ deathbed conversion কৰে। "

কিছু নাস্তিকে "নাস্তিকতা" সংজ্ঞাৰ প্ৰয়োজনীয়তাকে সন্দেহ কৰিছে। তেওঁৰ কিতাপ *Letter to a Christian Nation*ত, Sam Harrisএ লিখিছে:

> আচলতে, "নাস্তিকতা" সংজ্ঞাৰ অস্তিত্বই থাকিব নালাগে। কোনোৱে নিজকে "অ-জ্যোতিষী" বা "অ-এলকেমিশ্ট" বুলি পৰিচয় দিয়াৰ প্ৰয়োজন নহয়। এলভিচ (Elvis) জিয়াই থকা বুলি বিশ্বাস কৰা মানুহৰ বাবে আমাৰ কোনো বিশেষ নাম নাই। নাস্তিকতা কেৱল যুক্তিসন্মত লোকে অবৈধ ধাৰ্মিক বিশ্বাসৰ উপস্থিতিত কৰা কিছু কোলাহলতকে বেছি একো নহয়।
>
>

## ধাৰণা

Paul Henri Thiry, Baron d'Holbach, an 18th century advocate of atheism.

> The source of man's unhappiness is his ignorance of Nature. The pertinacity with which he clings to blind opinions imbibed in his infancy, which interweave themselves with his existence, the consequent prejudice that warps his mind, that prevents its expansion, that renders him the slave of fiction, appears to doom him to continual error.—d'Holbach, The System of Nature

নাস্তিক যুক্তিৰ আটাইতকৈ বহল বিভাজন ব্যৱহাৰিক আৰু তাত্ত্বিক নাস্তিকতাৰ মাজত।

### ব্যৱহাৰিক নাস্তিকতা

ব্যৱহাৰিক নাস্তিকতা বা *apatheism*ত, সকলো মানুহে ভগৱান নাই বুলিয়ে জীৱন যাপন কৰে আৰু যি কোনো প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাক দৈৱিক শক্তিৰ সহায় নোলোৱাকৈ ব্যাখ্যা কৰে। ভগৱানৰ অস্তিত্বক নাকচ কৰা নহয়, কিন্তু বহুসময়ত তাক অপ্ৰয়োজনীয় বা অলাগতিয়াল বুলি অভিহিত কৰা হয় কাৰণ ভগৱানে জীৱনক উদ্দেশ্য নিদিয়ে, আৰু দৈনন্দিন জীৱনত কোনো প্ৰভাৱ নেপেলাই।
ব্যৱহাৰিক নাস্তিকতাৰ এক ৰূপ যাৰ বৈজ্ঞানিক সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি এক বিশেষ তাৎপৰ্য্য আছে, সেইয়া হৈছে কৌশলগত প্ৰকৃতিবাদ (methodological naturalism)— দাৰ্শনিক প্ৰকৃতিবাদক (philosophical naturalism) বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ মাজত গ্ৰহণ বা নাকচ নকৰাকৈ মানি লোৱা। "

ব্যৱহাৰিক নাস্তিকতা বিভিন্ন ৰূপ ল'ব পাৰে:

* ধাৰ্মিক ৰুচি-বিশ্বাসৰ অভাৱ - ভগৱানৰ ওপৰত বিশ্বাসে কোনো ধৰণৰ নৈতিক কাৰ্য্য,ধাৰ্মিক ক্ৰিয়া বা আন কোনো ধৰণৰ ক্ৰিয়াক উদগণি নজগোৱা।
* যি কোনো বৌদ্ধিক আৰু ব্যৱহাৰিক কাৰ্য্যৰ পৰা ভগৱান বা ধৰ্মৰ সমস্যাবোৰক সক্ৰিয়ভাৱে বৰ্জন কৰে।
* উদাসীনতা—ভগৱান বা ধৰ্মৰ সমস্যাবোৰৰ ওপৰত কোনো ধৰণৰ ৰুচি নথকা। বা
* দৈৱিক ধাৰণাৰ বিষয়ে অজ্ঞাত।

### তাত্ত্বিক নাস্তিকতা

#### সত্তাতাত্ত্বিক যুক্তি (Ontological arguments)

তাত্ত্বিক নাস্তিকতাই (Theoretical atheism) সাধাৰণ ভাৱে উত্থাপিত ভগৱানৰ অস্তিত্বৰ হকে যুক্তি। আস্তিকতাবাদী যুক্তি (theistic arguments) যেনে ৰূপাঙ্কণৰ পৰা যুক্তি (argument from design) বা পাস্কেলৰ পণ (Pascal's Wager)ৰ উত্তৰ দি ভগৱানৰ অস্তিত্বৰ বিপক্ষে পোনপটীয়াকৈ যুক্তি তুলি ধৰে। তাত্ত্বিক নাস্তিকতা কেৱল এক ontology হে, সঠিকভাৱে কবলৈ গ'লে ভৌতিক ontology (physical ontology)।

#### জ্ঞানশাস্ত্ৰৰ যুক্তি (Epistemological Arguments)

জ্ঞানশাস্ত্ৰ নাস্তিকতাই তৰ্ক আগবঢ়াই যে মানুহে কেতিয়াও ভগৱানক জানিব নোৱাৰে বা ভগৱানৰ অস্তিত্বক ঠাৱৰ কৰিব নোৱাৰে। জ্ঞানশাস্ত্ৰৰ নাস্তিকতাৰ ভেঁটি হ'ল নিৰজ্ঞতা (agnosticism), যিয়ে কেইবাটাও ৰূপ ল'ব পাৰে। immanenceৰ দৰ্শন মতে, ঐশ্বৰিক শক্তিক জগতৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰিব পৰা নাযায়। ইয়াত মানুহৰ মনো সোমাই আছে আৰু প্ৰতিজন মানুহৰ সচেতনতা কৰ্তাৰ লগত সঁচাৰ হৈ থাকে। এই বিধ নিৰজ্ঞতাৰ মতে, এই অৱৰোধে ভগৱানৰ অস্তিত্বৰ বিষয়ে কোনো ধৰণৰ বিষয়গত উপলব্ধি (objective inference)কৰাৰ পৰা মানুহক প্ৰতিৰোধ কৰে। Kant আৰু Enlightenmentৰ যুক্তিবাদী নিৰজ্ঞতাবাদে (Rationalistic agnosticism) কেৱল মানৱ যুক্তিবাদেৰে আহৰণ কৰা জ্ঞানকহে গ্ৰহণ কৰে। এই প্ৰকাৰৰ নাস্তিকতাই বিশ্বাস কৰে যে ভগৱানৰ অস্তিত্বৰ কথা নীতি হিচাপে গম পোৱা নাযায় , আৰু সেইকাৰণে অস্তিত্বৰ কথা ঠাৱৰ কৰিব পৰা নাযায়। Humeৰ বুদ্ধিৰ ওপৰত ভিত্তি থকা সন্দেহবাদ (Skepticism)ৰ মতে যি কোনো বিষয়তে নিশ্চয়তাৰে দাবী প্ৰতিপন্ন কৰাটো অসম্ভৱ, সেইকাৰণে কোনোৱে কেতিয়াও ভগৱান আছে নে নাই তাৰ কথা সঠিকভাৱে ক'ব নোৱাৰিব। হোমে কিন্তু এয়াও কৈছিল যে তেনে পৰ্যবেক্ষণ কৰিব নোৱাৰা আলৌকিক ধাৰণাবোৰক ঐন্দ্ৰজালিক ভ্ৰম বুলি প্ৰত্যাখান কৰিব লাগে।

### প্ৰাৰম্ভিক ভাৰতীয় চিন্তন

প্ৰাৰম্ভিক ভাৰতীয় চিন্তনত কেইবাটাও নাস্তিকতাবাদী শাখা আছিল যাৰ অস্তিত্ব বুৰঞ্জীমূলক বৈদিক ধৰ্মৰ সময়তো দেখা যায়। হিন্দু দৰ্শনৰ ৬টা শাখাৰ পৰম্পৰাগত ভিতৰত, ছামখ্যা (Samkhya), যি সকলোতকৈ পুৰনি দৰ্শন শাখা হয়, ভগৱানক মানি নলয় আৰু প্ৰাৰম্ভিক মিমামসা (Mimamsa) শাখায়ো ভগৱানৰ ধাৰণাক খন্দন কৰে। সম্পূৰ্ণ বস্তুবাদী আৰু নাস্তিকতাবাদী দাৰ্শনিক শাখা চাৰ্বাক (Cārvāka) (also called *Nastika* or *Lokaiata*) শাখাৰ উৎপত্তি ভাৰতত প্ৰায় 6th century BCE হৈছিল আৰু বোধহয় সকলোতকৈ প্ৰত্যক্ষ ভাৱে নাস্তিকতাবাদী দৰ্শনৰ শাখা আছিল। ইয়াৰ সাদৃশ্যতা গ্ৰীক Cyrenaic schoolৰ লগত কৰা হয়। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ এই শাখাক heterodox বুলি কোৱা হয় কাৰণ ই বেদৰ শক্তিক মানি নলয় আৰু ৬টা পৰম্পৰাগত হিন্দু শাখাৰ ভিতৰত নপৰে, কিন্তু হিন্দু ধৰ্মৰ ভিতৰত বস্তুবাদী আন্দোলনৰ প্ৰমাণ হিচাপে ই লেখত ল'ব লগিয়া. ছেটাৰ্জী আৰু দত্তই ব্যাখ্যা কৰা মতে চাৰ্বাক দৰ্শনৰ বুজাবুজি আমাৰ সীমিত, আৰু অন্য শাখাৰ সমালোচনাৰ ওপৰতহে ইয়াৰ আজিৰ ভিত্তি আৰু ই এক জিৱীত পৰম্পৰাত নপৰে:

>
> "Though materialism in some form or other has always been present in India, and occasional references are found in the Vedas, the Buddhistic literature, the Epics, as well as in the later philosophical works we do not find any systematic work on materialism, nor any organized school of followers as the other philosophical schools possess. But almost every work of the other schools states, for refutation, the materialistic views. Our knowledge of Indian materialism is chiefly based on these."
>
>
>

অন্য ভাৰতীয় দৰ্শনৰ শাখাৰ ভিতৰত প্ৰাচীন সংখ্যা আৰু পূৰ্ব মিমামসাক আস্তিকতাবাদী বুলি ধৰা হয়। ব্যক্তিগত সৃষ্টিকৰ্ত্তা ভগৱানৰ ধাৰণাক ভাৰতৰ জৈন ধৰ্ম আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মটো দেখা যায়।

#### নব্য নাস্তিকতা

প্ৰধান প্ৰবন্ধ: নব্য নাস্তিকতাবাদ
২১দশ শতিকাৰ প্ৰথমফালৰ কিছুসংখ্যক নাস্তিকতাবাদী লিখকৰ লগত আৰম্ভ হোৱা আন্দোলনক "নব্য নাস্তিকতা" নাম দিয়া হৈছে। "ধৰ্মক কেতিয়াও সহ্য কৰিব নালাগে, আৰু য'তে তাৰ প্ৰভাৱ বেছি হয়, তাক যুক্তিবাদী মতেৰে সমালোচনা কৰিব লাগে আৰু খন্দন কৰি উদঙাই দিব লাগে" - এই মতৰ তেওঁলোকে পোষকতা কৰে।

নব্য নাস্তিকতা ২১দশ শতিকাৰ প্ৰথমফালৰ কিছুসংখ্যক নাস্তিকতাবাদী লিখকৰ লগত আৰম্ভ হোৱা আন্দোলনক "নব্য নাস্তিকতা" নাম দিয়া হৈছে। "ধৰ্মক কেতিয়াও সহ্য কৰিব নালাগে, আৰু য'তে তাৰ প্ৰভাৱ বেছি হয়, তাক যুক্তিবাদী মতেৰে সমালোচনা কৰিব লাগে আৰু খন্দন কৰি উদঙাই দিব লাগে" - এই মতৰ তেওঁলোকে পোষকতা কৰে।
এই আন্দোলনটোক সঘনে ৰিচাৰ্ড ড'কিনছ্, Daniel C. Dennett, Sam Harris, Christopher Hitchens, আৰু Victor J. Stenger আদি মানুহৰ লগত জঢ়িত কৰা হয়। এই লিখক সকলে ২০০৪-২০০৭ৰ ভিতৰত লিখা কেইবাখনো জনপ্ৰিয় আৰু সৰ্বাধিক বিত্ৰী হোৱা কিতাপে নব্য নাস্তিকতাৰ ওপৰত আলোচনাৰ আধাৰ হয়।

## জনগাঁথনি

Percentage of people in various European countries who said: "I don't believe there is any sort of spirit, God or life force." (2005)
Proportion of atheists and agnostics around the world.
পৃথিৱীত কিমান নাস্তিক আছে তাৰ অনুমান কৰাটো কঠিন। ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ বিভিন্ন লোকপিয়লত "নাস্তিকতা"ৰ সংজ্ঞা ঠাই-ভেদে বিভিন্ন ধৰণে দিয়া হয় আৰু বিভিন্ন মানুহে "নাস্তিকতা", "অধাৰ্মিক বিশ্বাস" আৰু "আধ্যাত্মিক বিশ্বাস"ৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে বুলি বিশ্বাস কৰে। এজন হিন্দু নাস্তিকে নিজকে হিন্দু হিচাপেই পৰিচয় দিব, যদিও তেওঁ এজন নাস্তিকো হয় একে সময়তে। ২০০৫ত *Encyclopædia Britannica*ত প্ৰকাশ হোৱা এক সমীক্ষা মতে অধাৰ্মিক মানুহে পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাৰ ১১.৯% গঠন কৰে আৰু নাস্তিকে প্ৰায় ২.৩%. এই সংখ্যাত নাস্তিকতাবাদী ধৰ্ম অনুশৰন কৰা সকলক সাঙুৰি লোৱা হোৱা নাই, যেনে কিছুসকল বৈ বৌদ্ধধৰ্মী লোক। এক বহল অনুমান মতে পৃথিৱীত নাস্তিক আৰু নিৰগ্য লোকৰ সংখ্যা প্ৰায় ১.১ বিলিয়ন (110 কোটি)।

২০০৬ নৱেম্বৰ-ডিচেম্বৰৰ "Financial Times"ত প্ৰকাশ হোৱা এক সমীক্ষাই আমেৰিকান যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ৫খন ইউৰোপীয় দেশৰ অনুমান দিছিল। সকলোতকৈ কম নাস্তিকৰ সংখ্যা আমেৰিকান যুক্তৰাষ্ট্ৰত আছিল (৪%), কিন্তু ইউৰোপীয় দেশবোৰত নাস্তিকতাৰ হাৰ তুলনামূলক ভাৱে বেছি আছিল : ইটালী (৭%), স্পেইন (১১%), গ্ৰেট ব্ৰিটেইন (১৭%), জাৰ্মেনী (২০%) আৰু ফ্ৰান্স (৩২%)।
এই সংখ্যাবোৰৰ ইউৰোপীয় সংঘৰ সেই সমীক্ষাৰ লগত মিল আছে যিয়ে সংঘৰ ১৮% লোকে ভগৱানত বিশ্বাস নকৰে বুলি সদৰি কৰিছিল।
আন কিছু গৱেষণাই নাস্তিক, নিৰগ্য আৰু অবিশ্বাসী সকলৰ পৰিসংখ্যা প'লেণ্ড, ৰোমানীয়া, চাইপ্ৰাচ আৰু আন কিছুমান দেশত বহুত কম বুলি প্ৰতিপন্ন কৰিছে,
আৰু কিছুমান দেশত বহুত বেছি যেনে চুইদেন (৮৫%), ডেনমাৰ্ক (৮০%), নৰৱে (৭২%) আৰু ফিনলেণ্ড (৬০%)। According to the Australian Bureau of Statistics ২২% অস্ত্ৰেলীয়া বাসীৰ কোনো ধৰ্ম নাই সি সংখ্যাৰ ভিতৰত নাস্তিকতাও আছে।
৬৫% জাপানী আৰু প্ৰায় ৮১% ভিয়েতনামী লোক নাস্তিক, নিৰগ্য বা ভগৱানত বিশ্বাস নকৰে। ২০১২ৰ এক গেল'প (Gallup) সমীক্ষাই সদৰি কৰা মতে পৃথিৱীৰ ১৩% লোকে নিজকে নাস্তিক বুলি ঘোষণা কৰিছে। আমেৰিকান যুক্তৰাষ্ট্ৰত ২০০৫ৰ পৰা ২০১০লৈ নাস্তিকৰ জনসংখ্যা ১% পৰা ৫% লৈ বৃদ্ধি পাইছে।

## নাস্তিকতাৰ আধাৰত ৰচিত অসমীয়া সাহিত্য

* নাস্তিকৰ জেল ডায়েৰী : আয়ুব আলী শৰ্মা
* মানৱ বন্দনা Archived 2024-03-12 at the Wayback Machine (কবিতা) - কবি: চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা

## টোকা

## তথ্য সংগ্ৰহ

* Armstrong, Karen (1999). *A History of God*. প্ৰকাশক London: Vintage. ISBN 0-09-927367-5.
* Baggini, Julian (2003). *Atheism: A Very Short Introduction*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-280424-3.
* Barker, Dan (2008). *Godless: How an Evangelical Preacher Became One of America's Leading Atheists*. প্ৰকাশক New York: Ulysses Press. ISBN 9781569756775.
* Bradlaugh, Charles; et al. (1884). *The Atheistic Platform*. প্ৰকাশক London: Freethought Publishing.
* Dawkins, Richard (2006). *The God Delusion*. Bantam Press. ISBN 0-593-05548-9.
* Edwards, Paul (2005) [1967]. "Atheism". In Donald M. Borchert. *The Encyclopedia of Philosophy*. Vol. 1 (2nd ed.). MacMillan Reference USA (Gale). p. 359. ISBN 978-0-02-865780-6.
* Flew, Antony (1976). *The Presumption of Atheism, and other Philosophical Essays on God, Freedom, and Immortality*. প্ৰকাশক New York: Barnes and Noble.
* Flint, Robert (1903). *Agnosticism: The Croall Lecture for 1887–88*. William Blackwood and Sons.
* Flynn, Tom, ed. (25 October 2007). *The New Encyclopedia of Unbelief*. Prometheus Books. ISBN 9781591023913. OL 8851140M.
* Harris, Sam (2005). *The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason*. W. W. Norton & Company.
* Harris, Sam (19 September 2006). *Letter to a Christian Nation*. Knopf. ISBN 978-0-307-27877-7.
* Harris, Sam (April 2006a). "The Myth of Secular Moral Chaos". *Free Inquiry* খণ্ড **26** (3). ISSN 0272-0701. Archived from the original on 2006-09-27.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-04-09.
* Hitchens, Christopher (2007). *god Is Not Great: How Religion Poisons Everything*. Random House.
* Hume, David (1779). *Dialogues Concerning Natural Religion*. প্ৰকাশক London.
* Hume, David (1748). *An Enquiry Concerning Human Understanding*. প্ৰকাশক London.
* Landsberg, Mitchell (28 September 2010). "Atheists, agnostics most knowledgeable about religion, survey says". *Los Angeles Times*. Archived from the original on 2011-05-11.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-04-08.
* Martin, Michael (1990). *Atheism: A Philosophical Justification*. প্ৰকাশক Philadelphia: Temple University Press. ISBN 978-0-87722-642-0. Archived from the original on 2011-05-19.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-04-09.
* Martin, Michael, ed (2006). *The Cambridge Companion to Atheism*. প্ৰকাশক Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-84270-0.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-04-09.
* Nielsen, Kai (2011). "Atheism". *Encyclopædia Britannica*. Retrieved 2011-12-06.
* Rafford, R. L. (1987). "Atheophobia—an introduction". *Religious Humanism* খণ্ড **21** (1): 32–37.
* Russell, Bertrand (1957). *Why I am not a Christian, and other essays on religion and related subjects*. Simon and Schuster.
* Sartre, Jean-Paul (2001) [1946]. "Existentialism and Humanism". In Priest, Stephen. *Jean-Paul Sartre: Basic Writings*. প্ৰকাশক London: Routledge. পৃষ্ঠা. 45. ISBN 0-415-21367-3.
* Sartre, Jean-Paul (2004) [1946]. "An existentialist ethics". In Gensler, Harry J.; Spurgin, Earl W.; Swindal, James C.. *Ethics: Contemporary Readings*. প্ৰকাশক London: Routledge. পৃষ্ঠা. 127. ISBN 0-415-25680-1.
* Shermer, Michael (1999). *How We Believe: Science, Skepticism, and the Search for God*. প্ৰকাশক New York: William H Freeman. ISBN 0-7167-3561-X.
* Smith, George H. (1979). *Atheism: The Case Against God*. প্ৰকাশক Buffalo, New York: Prometheus Books. ISBN 0-87975-124-X.
* Stenger, Victor J. (2007). *God: The Failed Hypothesis—How Science Shows That God Does Not Exist*. প্ৰকাশক Amherst, New York: Prometheus Books. ISBN 978-1-59102-652-5.
* Stenger, Victor J. (22 September 2009). *The New Atheism: Taking a Stand for Science and Reason*. Prometheus. ISBN 1-59102-751-9.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2009-07-23.
* Zuckerman, Phil, ed (2010). *Atheism and secularity*. প্ৰকাশক Santa Barbara, Calif. [u.a.]: Praeger. ISBN 978-0-313-35183-9.
* Zdybicka, Zofia J. (2005). "Atheism". In Maryniarczyk, Andrzej. *Universal Encyclopedia of Philosophy*. **1**. Polish Thomas Aquinas Association. Archived from the original on 2021-03-12.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-04-09

## অতিৰিক্ত পঠন

* Berman, David (1990). *A History of Atheism in Britain: From Hobbes to Russell*. London: Routledge. ISBN 0-415-04727-7.
* Buckley, M. J. (1990). *At the Origins of Modern Atheism*. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 0-300-04897-1.
* Flew, Antony (2005). *God and Philosophy*. Prometheus Books. ISBN 1-59102-330-0.
* Tom Flynn, ed (2007). *The New Encyclopedia of Unbelief*. প্ৰকাশক Buffalo, NY: Prometheus Books. ISBN 1-59102-391-2.
* Gaskin, J.C.A., ed (1989). *Varieties of Unbelief: From Epicurus to Sartre*. •New York: Macmillan. ISBN 0-02-340681-X.
* Germani, Alan (15 September 2008). "The Mystical Ethics of the New Atheists". *The Objective Standard* (Glen Allen Press) খণ্ড **3** (3). Archived from the original on 2011-04-28.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-04-09.
* Harbour, Daniel (2003). *An Intelligent Person's Guide to Atheism*. London: Duckworth. ISBN 0-7156-3229-9.
* Harris, Sam (2 October 2007). "The Problem with Atheism". *The Washington Post*. Archived from the original on 2011-05-24.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-04-09.
* Howson, Colin (2011). *Objecting to God.* Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-18665-0
* Jacoby, Susan (2004). *Freethinkers: A History of American Secularism*. Metropolitan Books. ISBN 978-0-8050-7442-0.
* Krueger, D. E. (1998). *What is Atheism?: A Short Introduction*. New York: Prometheus. ISBN 1-57392-214-5.
* Le Poidevin, R. (1996). *Arguing for Atheism: An Introduction to the Philosophy of Religion*. London: Routledge. ISBN 0-415-09338-4.
* Mackie, J. L. (1982). *The Miracle of Theism: Arguments For and Against the Existence of God*. প্ৰকাশক Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-824682-X.
* Maritain, Jacques (1953). *The Range of Reason*. London: Geoffrey Bles. ISBN B0007DKP00.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-04-09.
* Martin, Michael (1990). *Atheism: A Philosophical Justification*. প্ৰকাশক Philadelphia: Temple University Press. ISBN 0-87722-943-0. Archived from the original on 2011-05-19.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-04-09.
* Michael Martin & Ricki Monnier, ed (2003). *The Impossibility of God*. প্ৰকাশক Buffalo, NY: Prometheus Books. ISBN 1-59102-120-0.
* Michael Martin & Ricki Monnier, ed (2006). *The Improbability of God*. প্ৰকাশক Buffalo, NY: Prometheus Books. ISBN 1-59102-381-5.
* McTaggart, John; McTaggart, Ellis (1930) [1906]. *Some Dogmas of Religion* (New সম্পাদনা). প্ৰকাশক London: Edward Arnold & Co.. ISBN 0-548-14955-0.
* Nielsen, Kai (1985). *Philosophy and Atheism*. New York: Prometheus. ISBN 0-87975-289-0.
* Nielsen, Kai (2001). *Naturalism and Religion*. New York: Prometheus. ISBN 1-57392-853-4.
* Onfray, Michel (2007). *Atheist Manifesto*. প্ৰকাশক New York: Arcade Publishing. ISBN 978-1-55970-820-3. Archived from the original on 2011-05-19.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-04-09.
* Oppy, Graham (2006). *Arguing about Gods*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-86386-4. Archived from the original on 2011-05-19.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-04-09.
* Robinson, Richard (1964). *An Atheist's Values*. Oxford: Clarendon Press. ISBN 0-19-824191-7. Archived from the original on 2011-04-25.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-04-09.
* Rosenberg, Alex (2011). *The Atheist's Guide to Reality: Enjoying Life Without Illusions.* New York: W. W. Norton & Co. ISBN 978-0-393-08023-0
* Russell, Paul (4 October 2005). "Hume on Religion". In Edward N. Zalta. *Stanford Encyclopedia of Philosophy* (Winter 2008 ed.). Metaphysics Research Lab. Retrieved 2011-04-09.
* Sharpe, R.A. (1997). *The Moral Case Against Religious Belief*. London: SCM Press. ISBN 0-334-02680-6.
* Thrower, James (1971). *A Short History of Western Atheism*. London: Pemberton. ISBN 0-301-71101-1.
* Walters, Kerry (2010). *Atheism: A Guide for the Perplexed.* New York: Continuum. ISBN 978-0-8264-2493-8

## বাহ্যিক সংযোগ

* নাস্তিকতা at PhilPapers
* নাস্তিকতা at the Indiana Philosophy Ontology Project
* নাস্তিকতা entry in the *Stanford Encyclopedia of Philosophy*
* The New Atheists in *The Internet Encyclopedia of Philosophy*
* Atheism বিষয়ে Curlie (DMOZ)-ত থকা তথ্য – Includes links to organizations and websites.
* Positive atheism: Great Historical Writings Archived 2006-11-29 at the Wayback Machine Historical writing sorted by authors.
* Religion & Ethics—Atheism at bbc.co.uk.
* Secular Web library – Library of both historical and modern writings, a comprehensive online resource for freely available material on atheism.
* The Demand for Religion – A study on the demographics of Atheism by Wolfgang Jagodzinski (University of Cologne) and Andrew Greeley (University of Chicago and University of Arizona).
* Atheism Archived 2011-08-14 at the Wayback Machine at enotes.com
* Kai Nielsen (July 1963). "Can Faith Validate God-Talk?". *Theology Today* খণ্ড **20**.  আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-12-05.
* Investigating Atheism Archived 2013-06-02 at the Wayback Machine University of Cambridge and Oxford project