# পি এন ভাগৱতী (ন্যায়ধীশ)

| প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ভাগৱতী |
| --- |
|  |
|  |
| ১৭ ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ |
| **কাৰ্যকাল** ১২ জুলাই ১৯৮৫ – ২০ ডিচেম্বৰ, ১৯৮৬ |
| নিয়োগকৰ্তা |  গিয়ানি জেইল সিং  |
| পূৰ্বসূৰী | ৱাই.ভি. চন্দ্ৰচুড় |
| উত্তৰসূৰী | আৰ.এছ. পাঠক |
| Judge of Supreme Court of India |
| **কাৰ্যকাল** ১৭ জুলাই ১৯৭৩ – ১১ জুলাই ১৯৮৫ |
| মনোনয়নকৰ্তা | এ.এন.ৰয় |
| নিয়োগকৰ্তা | ভি.ভি.গিৰি |
| 5th Chief Justice of Gujarat High Court |
| **কাৰ্যকাল** ১৯৬৭ চনৰ ১৬ ছেপ্টেম্বৰ – ১৭ জুলাই ১৯৭৩ |
| মনোনয়নকৰ্তা | কে.এন.ৱাঞ্চু |
| নিয়োগকৰ্তা | জাকিৰ হুছেইন |
| পূৰ্বসূৰী | নোমনভাই মাহমেদভাই মিয়াভয় |
| উত্তৰসূৰী | বি জে দিৱান |
| ন্যায়াধীশ,গুজৰাট উচ্চ ন্যায়ালয়ো |
| **কাৰ্যকাল** ১৯৬০ চনৰ ২১ জুলাই – ১৫ ছেপ্টেম্বৰ ১৯৬৭ |
| মনোনয়নকৰ্তা | বি পি সিনহা |
| নিয়োগকৰ্তা | ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ  |
| ব্যক্তিগত তথ্য |
| জন্ম | প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ নটৱাৰলাল ভাগৱতী ২১ ডিচেম্বৰ, ১৯২১ আহমেদাবাদ , বম্বে প্ৰেচিডেঞ্চি, বৃটিছ ভাৰত |
| মৃত্যু | ১৫ জুন, ২০১৭ (৯৫ বছৰ) New Delhi, India |
| দাম্পত্যসঙ্গী | প্ৰভাৱতী শেঠজী |
| সন্তান | ৩ |
| পিতৃ | নটৱাৰলাল এইচ ভাগৱতী |
| সম্বন্ধীয় | জগদীশ ভাগৱতী (ভাতৃ) পদ্ম দেশাই (নবৌ ) শ্বাৰদুল এছ শ্ৰফ (জোঁৱাই ) |
| শিক্ষানুষ্ঠান | বম্বে বিশ্ববিদ্যালয়, চৰকাৰী আইন মহাবিদ্যালয়, বম্বে। |

**প্ৰফুল্লচন্দ্ৰ নটৱাৰলাল ভাগৱতী (ইংৰাজী: Prafullachandra Natwarlal Bhagwati)** (জন্ম,২১ ডিচেম্বৰ ১৯২১ – মৃত্যু,১৫ জুন ২০১৭) ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়লয়ৰ ১৭সংখ্যক মুখ্য ন্যায়াধীশ আছিল, ১৯৮৫ চনৰ ১২ জুলাইৰপৰা ১৯৮৬ চনৰ ২০ ডিচেম্বৰত অৱসৰ লোৱালৈকে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। দেশৰ ন্যায়িক সক্ৰিয়তাৰ এজন পথ-প্ৰদৰ্শক। তেওঁ ভাৰতৰ সৰ্বাধিক দীৰ্ঘদিনীয়া উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ (মুখ্য ন্যায়াধীশ হিচাপে কাৰ্যকালকে ধৰি)

## প্ৰাৰম্ভিক আৰু ব্যক্তিগত জীৱন

পি এন ভাগৱতীৰ জন্ম হৈছিল গুজৰাটত। তেওঁৰ পিতৃ আছিল উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ ন্যায়াধীশ নটৱাৰলাল এইচ ভাগৱতী। তেওঁ অৰ্থনীতিবিদ জগদীশ ভাগৱতীৰ জ্যেষ্ঠ ভাতৃ আৰু নিউৰ'লজিকেল ছ'চাইটি অৱ ইণ্ডিয়াৰ নিউৰ'চাৰ্জন/সভাপতি এছ এন ভাগৱতী—অৰ্থনীতিবিদ কেতকি ভাগৱতীৰ পিতৃ। তেওঁৰ বিবাহ প্ৰভাতি (জন্ম ছেঠজী)ৰ সৈতে হৈছিল আৰু এই দম্পতীৰ তিনিগৰাকী কন্যা আছে: পাৰুল, পল্লৱী আৰু সোণালী। বৰ্তমান পল্লৱী ভাৰতৰ আগশাৰীৰ আইন প্ৰতিষ্ঠান শ্বাৰদুল অমৰচন্দ মংগলদাস এণ্ড কোম্পানীৰ মেনেজিং পাৰ্টনাৰ আৰু একেটা আইন প্ৰতিষ্ঠানৰ অধ্যক্ষ শ্বাৰদুল এছ শ্ৰফৰ সৈতে বিবাহিত। ভাৰতীয় জনপ্ৰিয় গুৰু সত্য সাই বাবাৰ ভক্ত ভাগৱতী মৃত্যুৰ আগলৈকে সত্য সাই ট্ৰাষ্টৰ সদস্য আছিল।

ভাগৱতীয়ে মুম্বাইতে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। এলফিনষ্টোন কলেজত অধ্যয়ন কৰি ১৯৪১ চনত বম্বে বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা গণিত (অনাৰ্ছ) ডিগ্ৰী লাভ কৰে। ১৯৪২ চনত ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সময়ত গ্ৰেপ্তাৰ হৈ চাৰি মাহ ধৰি আণ্ডাৰগ্ৰাউণ্ডত সোমাই পৰে। পিছলৈ তেওঁ বোম্বাইৰ চৰকাৰী আইন মহাবিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাৰ পিছত বম্বে বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা আইন বিভাগৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰে।

## কৰ্মজীৱন

ভাগৱতীয়ে বম্বে উচ্চ ন্যায়ালয়ত অনুশীলন কৰি নিজৰ কেৰিয়াৰ আৰম্ভ কৰিছিল। ১৯৬০ চনৰ জুলাই মাহত গুজৰাট উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰে। ১৯৬৭ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত তেওঁক সেই আদালতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়। দুবাৰকৈ তেওঁ সাময়িকভাৱে গুজৰাটৰ ৰাজ্যপাল হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল (১৯৬৭ চনৰ ৭ ডিচেম্বৰৰপৰা ১৯৬৭ চনৰ ২৫ ডিচেম্বৰলৈ আৰু ১৯৭৩ চনৰ ১৭ মাৰ্চৰপৰা ১৯৭৩ চনৰ ৩ এপ্ৰিললৈকে)। ১৯৭৩ চনৰ জুলাই মাহত তেওঁক ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়। ১৯৮৫ চনৰ আগষ্ট মাহত তেওঁ ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ হয়। উচ্চতম ন্যায়ালয়ত থকা সময়ছোৱাত ভাগৱতীয়ে ৩৪২টা ৰায়দান কৰিছিল আৰু ৮২০খন বিচাৰপীঠত বহিছিল।

উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ হিচাপে ভাগৱতীয়ে ভাৰতীয় ন্যায়িক ব্যৱস্থাত জনস্বাৰ্থৰ মামলা আৰু নিৰপেক্ষ দায়বদ্ধতাৰ ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। সেয়েহে তেওঁক ন্যায়াধীশ ভি.আৰৰ সমনীয়া হিচাপে গণ্য কৰা হয়। কৃষ্ণ আয়াৰৰ সৈতে তেওঁক দেশৰ ন্যায়িক সক্ৰিয়তাৰ পথ-প্ৰদৰ্শক হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

মুখ্য ন্যায়াধীশ ভাগৱতীৰ ন্যায়িক ভূমিকা সম্পৰ্কে বহল দৃষ্টিভংগী আছিল আৰু তেওঁ এটা সাক্ষাৎকাৰত কৈছিল, "মই কাৰ্যতঃ সংবিধানৰ তৃতীয় খণ্ড আৰু চতুৰ্থ খণ্ড পুনৰ লিখিলোঁ। মই আইনখন গঢ় দিলোঁ। সেই দিনবোৰ মোৰ এতিয়াও মনত আছে। ই আছিল এক ৰোমাঞ্চকৰ অভিজ্ঞতা।"

২০০৭ চনত ভাগৱতীয়ে ভাৰতৰ দ্বিতীয় সৰ্বোচ্চ অসামৰিক সন্মান জনসংযোগৰ বাবে পদ্মবিভূষণ বঁটা লাভ কৰে।

## বিচাৰ

### *হেবিয়াছ কৰ্পাছ* গোচৰৰ বিতৰ্ক

ভাগৱতীৰ এটা বিতৰ্কিত ৰায় আছিল এডিএম জবলপুৰ বনাম শিৱকান্ত শুক্লা গোচৰ (সাধাৰণতে এডিএম জবলপুৰ গোচৰ বা হাবিয়াছ কৰ্পাছ গোচৰ বুলি কোৱা হয়), য’ত তেওঁ ৰায় দিছিল যে ১৯৭৫ চনৰপৰা ১৯৭৭ চনলৈকে জৰুৰীকালীন অৱস্থাত এজন ব্যক্তিৰ অবৈধভাৱে আটক নকৰাৰ অধিকাৰ (অৰ্থাৎ হাবিয়াছ কৰ্পাছ) স্থগিত ৰখা হ’ব পাৰে। এই সিদ্ধান্তৰ বহুল সমালোচনা হৈছিল কাৰণ ই ভাৰতীয় সংবিধানৰ অধীনত মৌলিক অধিকাৰৰ গুৰুত্ব ক্ষুণ্ণ কৰিছিল। পূৰ্বৰ উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ সিদ্ধান্তৰ বিপৰীতে গৈ ভাগৱতীকে ধৰি বিচাৰপীঠে তেতিয়াৰ ইন্দিৰা গান্ধী চৰকাৰৰ সপক্ষে ৰায়দান কৰিছিল, মাত্ৰ ন্যায়াধীশ হান্স ৰাজ খান্নাইহে মতানৈক্য প্ৰকাশ কৰিছিল। ভাগৱতীয়ে জৰুৰীকালীন সময়ত ইন্দিৰা গান্ধীক মুকলিকৈ প্ৰশংসা কৰিছিল, পিছলৈ জনতা পাৰ্টিৰ নেতৃত্বত চৰকাৰ গঠন হোৱাৰ সময়ত তেওঁক সমালোচনা কৰিছিল আৰু তাৰ পিছত ১৯৮০ চনত গান্ধী পুনৰ চৰকাৰ গঠনৰ বাবে নিৰ্বাচিত হোৱাৰ সময়ত পুনৰ সমৰ্থন কৰিছিল। পিছত ২০১১ চনত ভাগৱতীয়ে সাধাৰণ মতামতৰ সৈতে একমত হৈ কয় যে এই সিদ্ধান্ত দূৰদৰ্শী নহয় আৰু “ক্ষমা বিচাৰিছে”।

### *মেনকা গান্ধী বনাম ভাৰত সংঘ*

১৯৭৭ চনৰ ২ জুলাইত দিল্লীৰ আঞ্চলিক পাছপ'ৰ্ট বিষয়াই আনুষ্ঠানিক পত্ৰৰ জৰিয়তে মানেকা গান্ধীক পাছপ'ৰ্ট আইন (১৯৬৭)ৰ ধাৰা ১০(৩)ৰ অধীনত "জনস্বাৰ্থত" সাত দিনৰ ভিতৰত নিজৰ পাছপ'ৰ্ট জমা দিবলৈ অনুৰোধ জনায়। ১৯৭৬ চনৰ ১ জুনত ভাৰতীয় পাছপ'ৰ্ট প্ৰদান কৰা গান্ধীয়ে ইয়াৰ উত্তৰত কাৰ্যালয়টোক ১০(৫) ধাৰাত কাৰণ দেখুৱাই বিবৃতি প্ৰকাশ কৰিবলৈ কয়, যাৰ উত্তৰত কাৰ্যালয়টোৱে কয় যে "সাধাৰণ জনস্বাৰ্থত" চৰকাৰে এনে কোনো বিবৃতি প্ৰকাশ নকৰাৰ সিদ্ধান্ত লৈছে। গান্ধীয়ে ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২১ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত ৰিট আবেদন দাখিল কৰিছিল, য’ত স্বাধীনতাৰ অধিকাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে, য’ত ন্যায়াধীশ ভাগৱতী আৰু ন্যায়াধীশ ভি.আৰ. কৃষ্ণ আয়েৰে গান্ধীৰ পক্ষত আছিল।

## অন্যান্য কাৰ্য্যাৱলী

১৯৮২ চনত ভাগৱতী কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে জড়িত হৈ থকাৰ সময়তে আমেৰিকান একাডেমী অৱ আৰ্টছ এণ্ড চাইন্সেছৰ ফেলো নিৰ্বাচিত হয়। ১৯৯৫ চনৰপৰা ২০০৯ চনলৈকে তেওঁ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মানৱ অধিকাৰ সমিতিৰ সদস্য আছিল আৰু কাৰ্যকাল শেষ হোৱাৰ পিছত প্ৰতি দুবছৰৰ মূৰে মূৰে পুনৰ নিৰ্বাচিত হৈছিল। ২০০১–০৩ চনলৈকে তেওঁ কমিটীৰ অধ্যক্ষও আছিল।[17] ২০০৬ চনলৈকে তেওঁ ২৭ বছৰতকৈও অধিক সময় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংস্থাৰ বিশেষজ্ঞ সমিতিৰ সদস্য হিচাপেও কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। ২০১১ চনৰ ৬ মে’ত শ্ৰী সত্য সাই উচ্চ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানৰ চ্যান্সেলৰ হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰে।

## মৃত্যু

২০১৭ চনৰ ১৫ জুনত নতুন দিল্লীৰ নিজ গৃহত কিছুদিন অসুস্থ হৈ থকা ন্যায়াধীশ ভাগৱতীৰ ৯৫ বছৰ বয়সত মৃত্যু হয়। ১৭ জুনত তেওঁৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰা হয়। প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে তেওঁৰ মৃত্যুত শোক প্ৰকাশ কৰি তেওঁক "ভাৰতৰ আইনী ভ্ৰাতৃত্ববোধৰ শক্তিশালী" বুলি অভিহিত কৰে।[

## তথ্যৰ উৎস

## বাহ্যিক সংযোগ

* P. N. Bhagwati, Brief biography at Supreme Court of India