# বায়ু পুৰাণ

| বায়ু পুৰাণ |
| --- |
| তথ্য |
| ধৰ্ম | হিন্দু ধৰ্ম |
| ভাষা | সংস্কৃত |

**বায়ু পুৰাণ** (সংস্কৃত: वायुपुराण
, Vāyu-purāṇa) এখন সংস্কৃত গ্ৰন্থ আৰু হিন্দু ধৰ্মৰ ওঠৰখন প্ৰধান পুৰাণৰ ভিতৰত এখন। বায়ু পুৰাণৰ উল্লেখ মহাভাৰতৰ পাণ্ডুলিপি আৰু অন্যান্য হিন্দু গ্ৰন্থত পোৱা যায়, যিয়ে পণ্ডিতসকলক এই কথা প্ৰস্তাৱ কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিছে যে এই গ্ৰন্থখন পৌৰাণিক ধাৰাৰ ভিতৰত প্ৰাচীনতমসমূহৰ এখন। বায়ু আৰু বায়বীয় পুৰাণৰ গঠন আৰু বিষয়বস্তুত বহুতো মিল আছে, সম্ভৱতঃ সেইবোৰ এসময়ত একেখনেই আছিল, কিন্তু শতিকাজুৰি অবিৰাম সংশোধনৰ ফলত মূল গ্ৰন্থখন দুখন পৃথক গ্ৰন্থ হৈ পৰিল, আৰু বায়বীয় গ্ৰন্থখন **ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণ** নামেৰেও পৰিচিত হ'ল।

বায়ু পুৰাণত, পৰম্পৰা আৰু অন্যান্য পুৰাণৰ শ্লোক অনুসৰি, ২৪,০০০ শ্লোক (শ্লোক) আছে। অৱশ্যে, জীৱিত পাণ্ডুলিপিসমূহত প্ৰায় ১২,০০০ শ্লোক আছে। গ্ৰন্থখন শতিকাজুৰি অবিৰামভাৱে সংশোধিত হৈছিল, আৰু ইয়াৰ বৰ্তমান পাণ্ডুলিপিসমূহ অতি ভিন্ন। কিছুমান পাণ্ডুলিপিত ১১২টা অধ্যায়ৰ সৈতে চাৰিটা *পাদ* (অংশ) আছে, আৰু কিছুমানত ১১১টা অধ্যায়ৰ সৈতে দুটা *খণ্ড* আছে। বিভিন্ন পাণ্ডুলিপিৰ তুলনাই সূচায় যে পিছৰ শতিকাসমূহত নিম্নলিখিত অংশসমূহ প্ৰাচীন বায়ু পুৰাণত প্ৰৱেশ কৰোৱা হৈছিল: ভূগোল আৰু মন্দিৰ-সম্পৰ্কীয় ভ্ৰমণ গাইড যিবোৰ *মাহাত্ম্য* নামে পৰিচিত, জাতি আৰু ব্যক্তিগত আশ্ৰমৰ ওপৰত দুটা অধ্যায়, ধৰ্ম আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰ ওপৰত তিনিটা অধ্যায়, পবিত্ৰতা আৰু সংস্কাৰ (উত্তৰণ অনুষ্ঠান)ৰ ওপৰত এঘাৰটা অধ্যায় আৰু পৰলোকত নৰকৰ ওপৰত এটা অধ্যায়।

গ্ৰন্থখন মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় সাহিত্যত ইয়াৰ অসংখ্য উল্লেখৰ বাবে উল্লেখযোগ্য, সম্ভৱতঃ মথুৰা স্তম্ভত পোৱা আৰু ৩৮০ খ্ৰীষ্টাব্দত তাৰিখযুক্ত শিলালিপিৰ সৈতে সংযোগ আছে, লগতে এলিফেন্টা গুহাৰ দৰে খোদাই আৰু ভাস্কৰ্য্যৰ উৎস হিচাপেও কাম কৰে – যি এটা UNESCO বিশ্ব ঐতিহ্য স্থান।

## ইতিহাস

বায়ু পুৰাণৰ উল্লেখ মহাভাৰতৰ ৩.১৯১ অধ্যায়ত আৰু হৰিবংশৰ ১.৭ অংশত পোৱা যায়, যিয়ে সূচায় যে গ্ৰন্থখন খ্ৰীষ্টীয় ১ম সহস্ৰাব্দৰ প্ৰথমাৰ্ধত বিদ্যমান আছিল। ৭ম শতিকাৰ সংস্কৃত গদ্য লেখক বাণভট্টয়ে তেওঁৰ *কাদম্বৰী* আৰু *হৰ্ষচৰিত*ত এই কৰ্মৰ উল্লেখ কৰিছে। *হৰ্ষচৰিত*ৰ ৩ অধ্যায়ত বাণভট্টই মন্তব্য কৰিছে যে তেওঁৰ জন্মগাঁৱত তেওঁক বায়ু পুৰাণ পঢ়ি শুনোৱা হৈছিল। আলবেৰুনী (৯৭৩-১০৪৮), পাৰ্ছী পণ্ডিত যি ১১শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতীয় উপমহাদেশত বহু বছৰ ভ্ৰমণ কৰি বাস কৰিছিল, তেওঁৰ ভ্ৰমণৰ সময়ত বিদ্যমান বায়ু পুৰাণৰ সংস্কৰণৰ পৰা উদ্ধৃতি দিছিল।

অন্যান্য গ্ৰন্থত বায়ু পুৰাণৰ বিভিন্ন উল্লেখে পণ্ডিতসকলক ইয়াক প্ৰাচীনতমসমূহৰ এখন হিচাপে স্বীকৃতি দিবলৈ বাধ্য কৰিছে। ২০শ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ পণ্ডিত দীক্ষিতাৰ, যি বহুতো গ্ৰন্থক অতি প্ৰাচীন আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম সহস্ৰাব্দত ঠেলি দিয়া তাৰিখ প্ৰস্তাৱৰ বাবে পৰিচিত, তেওঁ কৈছিল যে বায়ু পুৰাণ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৫০ চনৰ আশে-পাশে আকাৰ লবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। পিছৰ গৱেষণাই প্ৰস্তাৱ কৰিছে যে গ্ৰন্থখনৰ আদিতম সংস্কৰণ সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টীয় ৩০০ৰ পৰা ৫০০ অব্দৰ কালছোৱাৰ, আৰু ব্যাপকভাৱে একমত যে ই প্ৰাচীনতম পুৰাণসমূহৰ ভিতৰত এখন।

গ্ৰন্থখন, সকলো পুৰাণৰ দৰেই, সম্ভৱতঃ ইয়াৰ ইতিহাসত সংশোধন, সংযোজন আৰু প্ৰক্ষেপৰ মাজেদি গৈছে। ৰাজেন্দ্ৰ হাজৰা, লগতে অন্যান্য পণ্ডিতসকলে, উদাহৰণস্বৰূপে, *গয়া-মাহাত্ম্য*, যি গয়াৰ এটা এম্বেডেড ভ্ৰমণ গাইড, পিছৰ সংযোজন হিচাপে বিবেচনা কৰে। *গয়া-মাহাত্ম্য*য়ে বায়ু পুৰাণৰ পুৰণি অংশসমূহ প্ৰতিস্থাপন কৰিছিল, ১৫শ শতিকাৰ পূৰ্বে কোনো এক সময়ত। বায়ু পুৰাণ, সকলো পুৰাণৰ দৰেই, এটা জটিল কালক্ৰম আছে। ডিমিট আৰু ভান বুইটেনেনে কয় যে প্ৰতিখন পুৰাণ বিশ্বকোষীয় শৈলীৰ, আৰু কেতিয়া, ক'ত, কিয় আৰু কোনে এইবোৰ লিখিছিল সেয়া নিৰ্ণয় কৰা কঠিন:

>
> আজি যেনেকৈ সিহঁত আছে, পুৰাণসমূহ স্তৰীভূত সাহিত্য। প্ৰতিখন শীৰ্ষক কৰ্মত এনে উপাদান আছে যি ক্ৰমাগত ঐতিহাসিক যুগত অসংখ্য সংযোজনৰ দ্বাৰা বৃদ্ধি হৈছে। এইদৰে, কোনো পুৰাণৰে ৰচনাৰ একক তাৰিখ নাই। (...) এনে লাগে যেন সিহঁত গ্ৰন্থাগাৰ আছিল যাত নতুন খণ্ডসমূহ অবিৰামভাৱে যোগ কৰা হৈছিল, প্ৰয়োজনীয়ভাৱে শ্বেল্ফৰ শেষত নহয়, কিন্তু যিকোনো ঠাইতে।
>
>
> —কৰ্নেলিয়া ডিমিট আৰু জে.এ.বি. ভান বুইটেনেন, *Classical Hindu Mythology: A Reader in the Sanskrit Puranas*

## সংস্কৰণ আৰু অনুবাদ

দ্য এছিয়াটিক ছছাইটি, কলকাতায়ে ১৮৮০ আৰু ১৮৮৮ চনত দুটা খণ্ডত এই গ্ৰন্থ প্ৰকাশ কৰিছিল, তেওঁলোকৰ *Bibliotheca Indica* ধাৰাবাহিকৰ অংশ হিচাপে। ই ৰাজেন্দ্ৰলাল মিত্ৰৰ দ্বাৰা সম্পাদিত আছিল। ভেংকটেশ্বৰ প্ৰেছ, বোম্বাই সংস্কৰণ ১৮৯৫ চনত প্ৰকাশিত হৈছিল। ইয়াৰ পিছত আনন্দাশ্ৰম (আনন্দাশ্ৰম সংস্কৃত ছিৰিজ ৪৯), পুনেৰ দ্বাৰা আন এটা সংস্কৰণ প্ৰকাশিত হৈছিল। ১৯১০ চনত, বাংবাসী প্ৰেছ, কলকাতায়ে গ্ৰন্থৰ সম্পাদক পঞ্চানন তৰ্কৰত্নৰ বাংলা অনুবাদৰ সৈতে এটা সংস্কৰণ প্ৰকাশ কৰিছিল। ১৯৬০ চনত মোতিলাল বনাৰ্ছিদাসে ইয়াৰ Ancient Indian Traditions and Mythology ধাৰাবাহিকৰ অংশ হিচাপে ইংৰাজী অনুবাদ প্ৰকাশ কৰিছিল।

## বিষয়বস্তু

**যোগী**

যোগীৰ এই গুণসমূহ আছে,

আত্মসংযম,

শান্তি,

সত্যবাদিতা,

নিষ্পাপতা,

নিৰৱতা,

সকলোৰ প্ৰতি সৰলতা,

সাধাৰণ অনুভূতিৰ বাহিৰৰ জ্ঞান,

ন্যায়পৰায়ণতা,

মনত প্ৰশান্ত,

ব্ৰহ্মত মগ্ন,

আত্মাত আনন্দিত

সতৰ্ক আৰু শুদ্ধ।

এনেকুৱা লোকেই যোগত দক্ষতা অৰ্জন কৰে।

—*বায়ু পুৰাণ ১৬.২২-১৬.২৩*

* বায়ু পুৰাণ বিভিন্ন সংস্কৰণত বিদ্যমান, বিভিন্ন ধৰণে গঠিত, উদাহৰণস্বৰূপে:
	+ আনন্দাশ্ৰম আৰু বাংবাসী সংস্কৰণত, এই গ্ৰন্থ চাৰিটা পাদত (অংশ) বিভক্ত: *প্ৰক্ৰিয়া-পাদ* (অধ্যায় ১–৬), *অনুষঙ্গ-পাদ* (অধ্যায় ৭–৬৪), *উপোদ্ঘাত-পাদ* (অধ্যায় ৬৫–৯৯) আৰু *উপসংহাৰ-পাদ* (অধ্যায় ১০০–১১২)। *গয়ামাহাত্ম্য* (এই সংস্কৰণসমূহত অধ্যায় ১০৫–১১২), গয়া তীৰ্থৰ মগধত প্ৰশংসা, এই কৰ্মৰ সকলো পাণ্ডুলিপিত পোৱা নাযায় আৰু স্বাধীন কৰ্ম হিচাপেও পৃথকভাৱে পোৱা যায়।
	+ এছিয়াটিক ছছাইটি আৰু ভেংকটেশ্বৰ প্ৰেছ সংস্কৰণত, এই গ্ৰন্থ দুটা অংশত বিভক্ত: ৬১টা অধ্যায়ৰ *প্ৰথমখণ্ড* আৰু ৫০টা অধ্যায়ৰ *দ্বিতীয়খণ্ড*। *প্ৰথমখণ্ড*ৰ ১-৬ অধ্যায়সমূহ *প্ৰক্ৰিয়া-পাদ* শীৰ্ষক আৰু ৭-৬১ অধ্যায়সমূহৰ বাবে কোনো শীৰ্ষক প্ৰদান কৰা হোৱা নাই। *দ্বিতীয়খণ্ড*ৰ ১-৪২ অধ্যায়সমূহ *অনুষঙ্গ-পাদ* শীৰ্ষক আৰু ৪৩-৫০ অধ্যায়সমূহ *গয়ামাহাত্ম্য*।

বায়ু পুৰাণে বিশ্বতত্ত্ব, দেৱতা আৰু সূৰ্য্য আৰু চন্দ্ৰ বংশৰ ৰজাসকলৰ বংশাৱলী, পুৰাণ, ভূগোল, মন্বন্তৰসমূহ, সৌৰজগত আৰু আকাশীয় পিণ্ডসমূহৰ গতিৰ তত্ত্বসমূহ আলোচনা কৰে। এইবোৰৰ উপৰিও, গ্ৰন্থত এনে অধ্যায় আছে যিবোৰ পিছৰ শতিকাসমূহত বায়ু পুৰাণৰ পুৰণি সংস্কৰণত সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছিল, যেনে ১৬-১৭ অধ্যায় যিয়ে বৰ্ণ (জাতি বা শ্ৰেণী)ৰ কৰ্তব্য আৰু বিভিন্ন আশ্ৰমত ব্যক্তিৰ কৰ্তব্য আলোচনা কৰে, ১৮ অধ্যায় যিয়ে সন্ন্যাসী (সন্ন্যাসী, *যতি*)ৰ প্ৰায়শ্চিত্ত আলোচনা কৰে, ধৰ্মৰ ওপৰত ৫৭–৫৯ অধ্যায়, সংস্কাৰ (উত্তৰণ অনুষ্ঠান)ৰ ওপৰত ৭৩ৰ পৰা ৮৩ অধ্যায়, আৰু পৰলোকত নৰকৰ তত্ত্বৰ ওপৰত ১০১ অধ্যায়।

গ্ৰন্থখনে ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণৰ সৈতে বহুসংখ্যক শ্লোক ভাগ কৰে, আৰু দুয়োটা গ্ৰন্থ সম্ভৱতঃ একেটা মূল গ্ৰন্থৰ পৰা উৎপন্ন হৈছিল। দুয়োটা গ্ৰন্থৰ তুলনা আৰু গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰৰ বিশেষত্বই সূচায়, হাজৰাই কয়, যে দুটা গ্ৰন্থত বিভাজন খ্ৰীষ্টীয় ৪০০ অব্দৰ পূৰ্বে হ'ব নোৱাৰিলেহেঁতেন। বায়ু পুৰাণত সন্নিবিষ্ট অধ্যায়সমূহ বায়ু আৰু ব্ৰহ্মাণন্দ পাণ্ডুলিপিৰ বহু সংস্কৰণত নাই। সন্ন্যাস জীৱনৰ প্ৰায়শ্চিত্তৰ ওপৰত ১৮ অধ্যায়, সম্ভৱতঃ ১৪শ শতিকাৰ পূৰ্বে সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছিল। বিহাৰৰ গয়াৰ ভ্ৰমণ গাইড, ১৫শ শতিকাৰ পূৰ্বে সম্ভৱতঃ সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছিল, কাৰণ *গয়া-মাহাত্ম্য*ক ১৫শ শতিকাৰ বাচস্পতিমিশ্ৰই (৯ম শতিকাৰ অদ্বৈত পণ্ডিত একে নামৰ সৈতে বিভ্ৰান্ত নকৰিব) বহুবাৰ উল্লেখ কৰিছিল।

গ্ৰন্থত সংগীত, বেদৰ বিভিন্ন *শাখা*, পাশুপত-যোগ, আৰু ভৌগোলিক *মাহাত্ম্য* (ভ্ৰমণ গাইড) বিশেষকৈ বিহাৰৰ গয়াৰ বিষয়ে অধ্যায়ও আছে। বায়ু পুৰাণত পৰ্বতৰ চূড়াত হিন্দু মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ সৈতে জড়িত অন্যান্য বিষয়ও আছে।

বায়ু পুৰাণৰ *ৰেৱাখণ্ড* ১৯১০ চনৰ পৰা ভুলভাৱে স্কন্দ পুৰাণৰ সৈতে সম্পৃক্ত কৰা হৈছে, জুৰ্গেন নিউছে কয়, কিন্তু তেওঁ যোগ দিয়ে যে পাণ্ডুলিপিসমূহে সাক্ষ্য দিয়ে যে ২৩২টা অধ্যায় থকা *ৰেৱাখণ্ড* বায়ু পুৰাণৰ অন্তৰ্গত আৰু ১৯১০ চনত ভেঙ্কটেশ্বৰ ষ্টিম প্ৰেছৰ দ্বাৰা ভুলভাৱে স্কন্দ পুৰাণত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল আৰু তাৰ পিছৰ স্কন্দৰ সকলো প্ৰকাশনত। স্কন্দ পুৰাণৰ অন্তৰ্গত যিখন আছে তাত ১১৬টা অধ্যায় আছে।

## তথ্যসূত্ৰ

### গ্ৰন্থপঞ্জী

* Gregory Bailey (2003). Arvind Sharma. ed. *The Study of Hinduism*. University of South Carolina Press. ISBN 978-1-57003-449-7.
* Collins, Charles Dillard (1988). *The Iconography and Ritual of Siva at Elephanta: On Life, Illumination, and Being*. SUNY Press. ISBN 978-0-88706-773-0.
* Dalal, Rosen (2014), *Hinduism: An Alphabetical Guide*, Penguin, ISBN 978-8184752779,
* Dimmitt, Cornelia; van Buitenen, J. A. B. (2012). *Classical Hindu Mythology: A Reader in the Sanskrit Puranas*. Temple University Press (1st Edition: 1977). ISBN 978-1-4399-0464-0.
* Gietz, K.P. (1992), *Epic and Puranic Bibliography (Up to 1985) Annoted and with Indexes: Part I: A - R, Part II: S - Z, Indexes*, Otto Harrassowitz Verlag, ISBN 978-3-447-03028-1,
* Glucklich, Ariel (2008). *The Strides of Vishnu : Hindu Culture in Historical Perspective: Hindu Culture in Historical Perspective*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-971825-2.
* Gonda, Jan, ed (1986). *A History of Indian Literature, Vol.II: Epics and Sanskrit religious literature, Fasc.3*. প্ৰকাশক Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag. ISBN 978-3447025225.
* Hazra, Rajendra Chandra (1940). *Studies in the Puranic Records on Hindu Rites and Customs*. Motilal Banarsidass (1987 Reprint). ISBN 978-81-208-0422-7.
* Kramrisch, Stella (1976), *The Hindu Temple, Volume 1 & 2*, Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0223-3
* সাঁচ:Harvc
* Wilson, H. H. (1864). *The Vishnu Purana: A System of Hindu Mythology and Tradition (Volume 1: Introduction, Book I)*. Read Country Books (reprinted in 2006). ISBN 1-84664-664-2.
* Winternitz, Maurice (1922). *History of Indian Literature Vol 1 (Original in German, translated into English by VS Sarma, 1981)*. প্ৰকাশক New Delhi: Motilal Banarsidass (Reprint 2010). ISBN 978-8120802643.

## বাহ্যিক সংযোগ

* বায়ু পুৰাণ – জি. ভি. তাগাৰেৰ ইংৰাজী অনুবাদ (১ম অংশ)
* বায়ু পুৰাণ – জি. ভি. তাগাৰেৰ ইংৰাজী অনুবাদ (২য় অংশ)