# বিলুপ্ত ভাষা

ইটিঅ’চাইপ্ৰ’ট ভাষাৰ লেখা, আমাথাউছ, চাইপ্ৰাছ, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫০০–৩০০, এছমোলিয়ান সংগ্ৰহালয়
**বিলুপ্ত ভাষা** মানে কোনো ভাষাৰ প্ৰথম ভাষা বা দ্বিতীয় ভাষা কোৱা কোনো জীৱিত বংশধৰ নথকা এক ভাষা। ইয়াৰ বিপৰীতে মৃত ভাষা মানে এনে এটা ভাষা, যিটো ভাষাত বৰ্তমান প্ৰথম ভাষা কোৱা লোক নাই, কিন্তু দ্বিতীয় ভাষা কোৱা লোক আছে, যেনে লেটিন বা সংস্কৃত ভাষা। নিদ্ৰিত ভাষা এটা মৃতপ্ৰায় ভাষা, যিয়ে এতিয়াও এটা জনগোষ্ঠীৰ বাবে জাতিগত পৰিচয়ৰ প্ৰতীক হিচাপে কাম কৰি আছে; এই ভাষাসমূহ প্ৰায়ে পুনৰুজ্জীৱিতকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া চলি থাকে। যিবোৰ ভাষাত প্ৰথম ভাষা কোৱা লোক থাকে, সেইবোৰ ভাষাক মৃত ভাষাৰ সৈতে তুলনা কৰি আধুনিক বা জীৱন্ত ভাষা বুলি কোৱা হয়; বিশেষকৈ শৈক্ষিক প্ৰেক্ষাপটত।

আধুনিক যুগত সাংস্কৃতিক সমীভৱন প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত ভাষাসমূহ সাধাৰণতে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে, যাৰ ফলত ভাষাৰ পৰিৱৰ্তন হৈছে, আৰু ক্ৰমান্বয়ে বিদেশী ভাষাৰ সপক্ষে একোটা থলুৱা ভাষা পৰিত্যাগ কৰা হৈছে, মূলতঃ ইউৰোপীয় দেশসমূহৰ।

২০০০ চনৰ দশকলৈকে বিশ্বজুৰি মুঠ প্ৰায় ৭,০০০টা স্থানীয় ভাষাৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰে অধিকাংশই বিলুপ্তিৰ আশংকাত থকা সৰু সৰু ভাষা; ২০০৪ চনত প্ৰকাশিত এটা অনুমান অনুসৰি বৰ্তমান কথিত ভাষাৰ প্ৰায় ৯০% ভাষা ২০৫০ চনৰ ভিতৰত বিলুপ্ত হৈ যাব।

## ভাষাৰ মৃত্যু

চিষ্টাৰ মেক্সিন ৱাইল্ডকেট বাৰ্নেট (১৯২৫–২০২১) (বাওঁফালে) আৰু জোচেফিন ৱাইল্ডকেট বিগলাৰ (১৯২১–২০১৬); য়ুচি ভাষা কোৱা শেষৰ বৃদ্ধা দুগৰাকী, ওকলাহোমাৰ চাপুলপাৰ পিকেট চেপেলৰ পিছফালে থকা কবৰস্থানত থকা আইতাকৰ কবৰলৈ যোৱা অৱস্থাত। তেওঁলোকৰ মতে, তেওঁলোকৰ আইতাকে য়ুচি তেওঁলোকৰ মাতৃভাষা হওক বুলি জোৰ দিছিল।
সাধাৰণতে কোনো ভাষা কথিত ভাষাৰ পৰা বিলুপ্ত ভাষালৈ পৰিৱৰ্তন ঘটে যেতিয়া এটা ভাষাৰ ঠাই প্ৰত্যক্ষভাৱে আন ভাষাৰ দ্বাৰা অধিকৃত হয় আৰু ভাষা মৃত্যু হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ইউৰোপীয় আমেৰিকাত ঔপনিৱেশিকৰণৰ ফলত আমেৰিকাৰ বহুতো থলুৱা ভাষাৰ ঠাইত ডাচ্চ, ইংৰাজী, ফৰাচী, পৰ্তুগীজ বা স্পেনিছ ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

বিলুপ্ত ভাষাৰ বিপৰীতে, যাৰ আৰু কোনো বক্তা নাই বা কোনো লিখিত ব্যৱহাৰ নাই, এটা ঐতিহাসিক ভাষা স্থানীয়ভাৱে কোৱা বন্ধ হোৱাৰ বহুদিনৰ পিছতো সাহিত্যিক বা লিটাৰ্জিকেল ভাষা হিচাপে ব্যৱহাৰ হৈ থাকিব পাৰে।
এনে ভাষাক কেতিয়াবা "মৃত ভাষা" বুলিও কোৱা হয়, কিন্তু অধিক সাধাৰণভাৱে এনে ভাষাক ধ্ৰুপদী ভাষা বুলিও কোৱা হয়। এনে ভাষাৰ আটাইতকৈ বিশিষ্ট উদাহৰণ হ’ল পাশ্চাত্যৰ লেটিন, আৰু ভাষা এটাৰ ঐতিহাসিক পৰ্যায়ক লিটাৰ্জিকেল ভাষা হিচাপে ধৰি ৰখাৰ সৰ্বজনীন প্ৰৱণতাৰ বাবে সমগ্ৰ বিশ্ব ইতিহাসত তুলনামূলক ক্ষেত্ৰ পোৱা যায়।

প্ৰাকৃতিক ভাষা আহৰণ আৰু বিৱৰ্তনৰ ওপৰত লিখিত প্ৰতিনিধিত্বক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া দৃষ্টিভংগীৰে, জীৱিত বংশধৰ থকা ঐতিহাসিক ভাষা যিবোৰৰ ভাষাৰ উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন হৈছে, সেইবোৰক "বিলুপ্ত" বুলি গণ্য কৰিব পাৰি,
বিশেষকৈ এনে ক্ষেত্ৰত য'ত তেওঁলোকে সমসাময়িক ইংৰাজী আৰু জাৰ্মানৰ তুলনাত পুৰণি ইংৰাজী বা পুৰণি উচ্চ জাৰ্মান ভাষাৰ ক্ষেত্ৰত হোৱাৰ দৰে সাহিত্য বা সাহিত্যিক ইতিহাসৰ সংকলন এৰি যোৱা নাছিল, যি ব্যাপক ব্যৱহৃত হৈয়েই আছিল।

পুৰণি ইংৰাজী আৰু পুৰণি উচ্চ জাৰ্মান ভাষাক বিলুপ্ত বা লেটিন মৃত বুলি চিহ্নিত কৰিলে কিছু পৰিমাণে ভুল বুজাবুজিৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে। ভাষা হিচাপে বা যিমানবোৰ ভাষা হিচাপে তেওঁলোকৰ বিৱৰ্তনক আওকাণ কৰি। এই কথাটো আপাত বিৰোধত প্ৰকাশ পাইছে "লেটিন এটা মৃত ভাষা, কিন্তু লেটিন কেতিয়াও মৰি যোৱা নাছিল।" উদাহৰণস্বৰূপে ইট্ৰুস্কানৰ দৰে ভাষা এটাক বিলুপ্ত আৰু মৃত দুয়োটা বুলি ক’ব পাৰি: শিলালিপিবোৰ অতি জ্ঞানী পণ্ডিতসকলেও ভুলকৈ বুজি পায়; আৰু বহু আগতেই ভাষাটোৰ কোনো ৰূপত ব্যৱহাৰ বন্ধ হৈ যায়, যাৰ বহু শতিকা ধৰি থলুৱা বা বাহিৰা কোনো বক্তা নাই। ইয়াৰ বিপৰীতে পুৰণি ইংৰাজী, পুৰণি উচ্চ জাৰ্মান আৰু লেটিন ভাষাৰ জীৱন্ত ভাষা হিচাপে বিকশিত হোৱা কেতিয়াও বন্ধ নহ’ল, সেয়েহে ইট্ৰুস্কানৰ দৰে বিলুপ্ত নহ’ল। সময়ৰ লগে লগে লেটিন ভাষাৰ ধ্বনিবিজ্ঞান, ৰূপবিজ্ঞান, বাক্য গঠন আৰু অভিধানৰ সাধাৰণ আৰু বিচ্ছিন্ন দুয়োটা পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল আৰু আজিও লাখ লাখ মানুহৰ মাতৃভাষা হিচাপে চলি আছে, যাৰ নাম সলনি কৰি বিভিন্ন ৰোমান ভাষা আৰু উপভাষা হিচাপে সলনি কৰা হৈছে। একেদৰে পুৰণি ইংৰাজী আৰু পুৰণি উচ্চ জাৰ্মান ভাষাৰ কেতিয়াও মৃত্যু হোৱা নাছিল, বৰঞ্চ আধুনিক ইংৰাজী আৰু জাৰ্মান ভাষাৰ বিভিন্ন ৰূপলৈ বিকশিত হৈছিল, লগতে এতিয়াও কথিত আন আন আনুষংগিক ভাষালৈও বিকশিত হৈছিল। লিখিত ভাষাৰ ক্ষেত্ৰত ইট্ৰুস্কান পঢ়া বা লিখাৰ দক্ষতা অস্তিত্বহীন, কিন্তু প্ৰশিক্ষিত মানুহে পুৰণি ইংৰাজী, পুৰণি হাই জাৰ্মান আৰু লেটিন বুজিব আৰু লিখিব পাৰে। লেটিন ভাষা জাৰ্মাণিক সমকক্ষৰ পৰা পৃথক কাৰণ ইয়াৰ প্ৰাচীন ৰূপৰ আনুমানিকতা এতিয়াও কিছু পৰিমাণে লিটাৰ্জিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই শেষৰ পৰ্যবেক্ষণটোৱে দেখুৱাইছে যে লেটিন, পুৰণি ইংৰাজী বা পুৰণি উচ্চ জাৰ্মানক মৃত বা বিলুপ্ত বুলি সঠিকভাৱে বৰ্ণনা কৰিবলৈ হ’লে প্ৰশ্ন কৰা ভাষাটোক ইতিহাসৰ এটা বিশেষ অৱস্থাত সময়ৰ লগে লগে নিথৰ হৈ থকা বুলি ধাৰণা কৰিব লাগিব। ইংৰাজী আৰু জাৰ্মান ভাষাক পুৰণি বুলি সময়ে সময়ে নিৰ্ধাৰণ কৰি এই কাম সম্পন্ন কৰা হয়; লেটিন ভাষাৰ বাবে এটা উপযুক্ত স্পষ্টীকৰণ বিশেষণ হৈছে ধ্ৰুপদী, যিয়ে সাধাৰণতে উচ্চ বা আনুষ্ঠানিক পঞ্জীয়নৰ নামো অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।

বৰ্তমানৰ লিবিয়াৰ লেপটিছ মেগনাৰ থিয়েটাৰত থকা দ্বিভাষিক লেটিন–পুনিক শিলালিপি
সৰু সৰু ভাষাবোৰ বেছিভাগেই বিপন্ন হৈছে অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক বিশ্বায়ন, সাংস্কৃতিক সমীভৱন আৰু উন্নয়নৰ বাবে। ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আঞ্চলিক পৰ্যায়ত অৰ্থনৈতিক সংহতি বৃদ্ধিৰ লগে লগে মানুহে বিশ্ব বাণিজ্যৰ প্ৰধান ভাষাসমূহ: ইংৰাজী, মেণ্ডেৰিন চীনা, স্পেনিছ আৰু ফৰাচী ভাষাত যোগাযোগ আৰু ব্যৱসায় চলাবলৈ সহজ পায়।

সংস্পৰ্শ-প্ৰৰোচিত ভাষা পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ অধ্যয়নত, আমেৰিকাৰ ভাষাবিদ চাৰা গ্ৰে থমাছন আৰু টেৰেন্স কফমেনে (১৯৯১) কয় যে, সাংস্কৃতিক চাপৰ পৰিস্থিতিত (য'ত জনসংখ্যাই এটা প্ৰধান ভাষা ক'বলৈ বাধ্য হয়), তিনিটা ভাষিক ফলাফল হ'ব পাৰে: প্ৰথমতে – আৰু সাধাৰণতে – এটা অধীনস্থ জনসংখ্যা হঠাতে প্ৰধান ভাষালৈ স্থানান্তৰিত হ'ব পাৰে; যাৰ ফলত থলুৱা ভাষাটো হঠাতে ভাষিক মৃত্যুৰ সন্মুখীন হ'ব পাৰে।
দ্বিতীয়তে, ভাষাৰ মৃত্যুৰ অধিক ক্ৰমান্বয়ে প্ৰক্ৰিয়াটো কেইবাটাও প্ৰজন্মৰ ভিতৰত হ’ব পাৰে। তৃতীয় আৰু আটাইতকৈ বিৰল ফলাফল হ’ল, হেঁচাত পৰা গোটটোৱে নিজৰ মাতৃভাষা যিমান পাৰি সিমান বজাই ৰখা, প্ৰধান ভাষাৰ ব্যাকৰণৰ উপাদানসমূহ ধাৰলৈ লৈ (মূল ভাষাৰ ব্যাকৰণৰ সকলো বা কিছু অংশৰ ঠাইত)। এতিয়া নোহোৱা হৈ যোৱা ভাষা এটাই ইয়াৰ ঠাই লোৱা ভাষাটোত ছাবষ্ট্ৰেট হিচাপে যথেষ্ট লেখ-জোখ এৰি যাব পাৰে।
কিন্তু এনে কিছুমান ক্ষেত্ৰও দেখা গৈছে য’ত উচ্চ প্ৰতিপত্তিৰ ভাষাই থলুৱা ভাষাটোক স্থানচ্যুত কৰা নাছিল যদিও তাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাইছিল। উদাহৰণস্বৰূপে ফৰাচী ভাষাই চেলটিক ছাবষ্ট্ৰেট আৰু ফ্ৰেংকিছ চুপাৰষ্ট্ৰেট দুয়োটাৰে প্ৰমাণ দেখুৱাইছে।

শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠানৰ লগতে (সততে বিশ্বব্যাপী) ইণ্টাৰনেট, টেলিভিছন আৰু ছপা মাধ্যমৰ দৰে সংবাদ মাধ্যমে ভাষা হেৰুৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, যেতিয়া মানুহে নতুন দেশলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে, তেতিয়া তেওঁলোকৰ সন্তানে দেশখনৰ বিদ্যালয়ত পঢ়ে আৰু বিদ্যালয়সমূহে তেওঁলোকক পিতৃ-মাতৃৰ মাতৃভাষাতকৈ দেশৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ ভাষাত পঢ়োৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

ভাষাৰ মৃত্যু চৰকাৰী নীতিৰো স্পষ্ট লক্ষ্য হ’ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, আমেৰিকান ইণ্ডিয়ান বৰ্ডিং স্কুলৰ "ভাৰতীয়জনক হত্যা কৰক, মানুহক বচাওক" নীতি আৰু অন্যান্য ব্যৱস্থাৰ এটা অংশ আছিল আমেৰিকাৰ থলুৱা লোকসকলক প্ৰতিৰোধ, যি নিজৰ মাতৃভাষাক পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ প্ৰেৰণ কৰা আৰু নিজৰ উৎপত্তিস্থল সংস্কৃতিৰ ভাষা কোৱা শিশুক শাস্তি দিয়া হয়। ফৰাচী ভাৰ্গনহা নীতিৰ লক্ষ্য আছিল সংখ্যালঘু ভাষাসমূহ নিৰ্মূল কৰা।

## ভাষাৰ পুনৰুত্থান

ভাষা পুনৰুত্থান হৈছে নতুন প্ৰজন্মৰ থলুৱা ভাষীসকলৰ দৈনন্দিন ব্যৱহাৰত বিলুপ্ত ভাষা এটাক পুনৰ প্ৰৱৰ্তনৰ প্ৰয়াস। আশাবাদী নব্যবাদ "সুপ্ত সুন্দৰ ভাষা" এনে আশা প্ৰকাশ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, যদিও পণ্ডিতসকলে সাধাৰণতে এনে ভাষাক নিদ্ৰিত ভাষা বুলি কয়।

কাৰ্যক্ষেত্ৰত এইটো বৃহৎ পৰিসৰত সফলতাৰে এবাৰহে সম্ভৱ হৈছে: হিব্ৰু ভাষাৰ পুনৰুজ্জীৱন। বেবিলন নিৰ্বাসনৰ পিছৰ পৰা হিব্ৰু ভাষাটো লিটাৰ্জিকেল ভাষা হিচাপে সহস্ৰাব্দ ধৰি জীয়াই আছিল, কিন্তু স্থানীয় ভাষা হিচাপে নহয়। হিব্ৰু ভাষাৰ পুনৰুজ্জীৱন বহুলাংশে সফল হৈছে অসাধাৰণভাৱে অনুকূল পৰিস্থিতিৰ বাবে, বিশেষকৈ এটা জাতিৰ ৰাষ্ট্ৰৰ সৃষ্টি (১৯৪৮ চনত আধুনিক ইজৰাইল) কৰাৰ পিছত, য'ত ই চৰকাৰী ভাষাত পৰিণত হয়, লগতে ভাষাটোৰ পুনৰুজ্জীৱনৰ প্ৰতি এলিয়েজাৰ বেন-য়েহুদাৰ হিব্ৰু ভাষাত অভাৱ থকা আধুনিক শব্দবোৰৰ বাবে নতুন শব্দ সৃষ্টি কৰাৰ ক্ষেত্ৰত চৰম আত্মোনিয়োগ।

লিটাৰ্জিকেল ভাষা হিচাপে কোনো মৰ্যাদা নথকা সৰু সৰু বিলুপ্ত ভাষাসমূহৰ বাবে পুনৰুজ্জীৱনৰ প্ৰচেষ্টা সাধাৰণতে অধিক সামান্য ফলাফল দিয়ে। কৰ্নিছ ভাষাৰ পুনৰুজ্জীৱন অন্ততঃ আংশিকভাৱে সফল বুলি প্ৰমাণিত হৈছে: এক শতিকাৰ প্ৰচেষ্টাৰ অন্তত ৩,৫০০ গৰাকী স্থানীয় ভাষী আছে বুলি দাবী কৰা হৈছে, যিটো ইউনেস্কোৰ বাবে ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজন "বিলুপ্ত"ৰ পৰা "গুৰুতৰভাৱে বিপন্ন"লৈ সলনি কৰিবলৈ যথেষ্ট। লিভনিয়ান ভাষাৰ ব্যৱহাৰক প্ৰসাৰিত কৰিবলৈ লিভনিয়ান ভাষা পুনৰুজ্জীৱন আন্দোলনে কেইবাশ লোকক ইয়াৰ বিষয়ে কিছু জ্ঞান লাভ কৰিবলৈ প্ৰশিক্ষণ দিবলৈ সক্ষম হৈছে।

## শেহতীয়াকৈ বিলুপ্ত হোৱা ভাষা

এইখন ২০১০ চনৰ পৰা বিলুপ্ত হোৱা বুলি ৰিপৰ্ট কৰা ভাষাসমূহৰ তালিকা:-

| তাৰিখ | ভাষা | ভাষা পৰিয়াল | অঞ্চল | বক্তাৰ প্ৰকাৰ | টোকাসমূহ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ২০২৪ চনৰ ভিতৰত | তাণ্ডিয়া ভাষা | অষ্ট্ৰনেছিয়ান | পশ্চিম পাপুয়া (প্ৰদেশ), ইণ্ডোনেছিয়া |  | বক্তাসকল ৱাণ্ডামেন লৈ স্থানান্তৰিত হয়। |
| ২০২৪ চনৰ ভিতৰত | মাৱেছ ভাষা | উত্তৰ-পশ্চিম পাপুয়ান? | পশ্চিম পাপুয়া, ইণ্ডোনেছিয়া |  |  |
| ২০২৪ চনৰ ভিতৰত | লুহু ভাষা | অষ্ট্ৰনেছিয়ান | মালুকু, ইণ্ডোনেছিয়া |  |  |
| ২ মে' ২০২৩ | কলম্বিয়া-মোজেছ | সলিশন | ৱাশ্বিংটন (ৰাজ্য), আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ | প'লিন ষ্টেনছগাৰ |  |
| ৫ অক্টোবৰ ২০২২ | মেডনিজ আলেউট | মিশ্ৰিত আলেউট–ৰাছিয়ান | কমাণ্ডাৰ দ্বীপপুঞ্জ, ৰাছিয়া | গেনাডি য়েকোভলেৱ  |  |
| ১৬ ফেব্ৰুৱাৰী ২০২২ | য়াহগান | বিচ্ছিন্ন | মেগালানেছ, চিলি | ক্ৰিষ্টিনা কাল্ডেৰন |  |
| ২০২২ খ্ৰীষ্টাব্দ | মোঘোল | মংগোলিক | হেৰাট প্ৰদেশ |  |  |
| ২০২২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত | লাচৌডিচ্চ | ভাৰত-ইউৰোপীয় | শ্বপফ্লচ, বাভাৰিয়া |  |  |
| ২৫ ছেপ্টেম্বৰ ২০২১ | উকচুমনি উপভাষা তুলে-কাৱেহ যোকুটছ | Yokuts | কেলিফৰ্ণিয়া, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ | মেৰী উইলকক্স |  |
| ২৭ আগষ্ট ২০২১ | ইউচি | বিচ্ছিন্ন কৰক | টেনেচি (পূৰ্বতে), অক্লাহোমা, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ | মেক্সিন ৱাইল্ডকেট বাৰ্নেট |  |
| ৭ মাৰ্চ ২০২১ | বেৰিং আলেউট | এস্কিমো-এলেউট | কামচাটকা ক্ৰাই, ৰাছিয়া | ভেৰা টিমোচেংকো |  |
| ২ ফেব্ৰুৱাৰী ২০২১ | জুমা | টুপিয়ান | ৰণ্ডোনিয়া, ব্ৰাজিল | অৰুকা জুমা |  |
| ২ ডিচেম্বৰ ২০২০ | টুস্কাৰোৰা  | ইৰোকুইন | উত্তৰ কেৰ'লিনা, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ | কেনেথ পেটাৰচন |  |
| ৪ এপ্ৰিল ২০২০ | আকা-কৰি | মহান আন্দামানী | আন্দামান দ্বীপপুঞ্জ, ভাৰত | লিচো  |  |
| ২৩ মাৰ্চ ২০১৯ | নগাণ্ডী | গুনৱিনিগুয়ান | উত্তৰ ভূখণ্ড, অষ্ট্ৰেলিয়া | চি ডব্লিউ ডেনিয়েলছ |  |
| ৪ জানুৱাৰী ২০১৯ | তেহুয়েলচে | চোনান | পেটাগোনিয়া, আৰ্জেন্টিনা | ডোৰা মানচাডো |  |
| ৯ ডিচেম্বৰ ২০১৬ | মন্দন | চিউয়ান | উত্তৰ ডাকোটা, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ | এডউইন বেনছন |  |
| ৩০ আগষ্ট ২০১৬ | উইচিটা | কেডোয়ান | অক্লাহোমা, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ | ড'ৰিছ মেকলেম'ৰ |  |
| ২৯ জুলাই ২০১৬ | গুগু থাইপান | পামা-ন্যুংগন | কুইন্সলেণ্ড, অষ্ট্ৰেলিয়া | টমি জৰ্জ |  |
| ১১ ফেব্ৰুৱাৰী ২০১৬ | নু-চাহ-নুলথ ৰ নুচাটলাহত উপভাষা | ৱাকাশন | ব্ৰিটিছ কলম্বিয়া, কানাডা | এলবান মাইকেল |  |
| ৪ জানুৱাৰী ২০১৬ | হুলছুটছিড | সালিশান | ৱাশ্বিংটন, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ | এলেন উইলিয়ামছ |  |
| 4 February 2014 | Klallam | Salishan | Washington, United States | Hazel Sampson |  |
| By 2014 | Demushbo | Panoan | Amazon Basin, Brazil |  |  |
| By 2014 | Sarghulami | Indo-European | Badakhshan |  |  |
| 5 June 2013 | Livonian | Uralic | Latvia | Grizelda Kristiņa | Under a process of revival. |
| 26 March 2013 | Yurok | Algic | California, United States | Archie Thompson | Under a process of revival. |
| By 2013 | Sabüm | Mon–Khmer | Perak, Malaysia |  | 2013 extinction is based on ISO changing it from living to extinct in 2013 |
| 2 October 2012 | Cromarty dialect of Scots | Indo-European | Northern Scotland, United Kingdom | Bobby Hogg |  |
| 11 July 2012 | Upper Chinook | Chinookan | Oregon, United States | Gladys Thompson |  |
| 10 March 2012 | Holikachuk | Na-Dene | Alaska, United States | Wilson "Tiny" Deacon |  |
| প্ৰায় 2012 | Dhungaloo | Pama-Nyungan | Queensland, Australia | Roy Hatfield |  |
| প্ৰায় 2012 | Ngasa | Nilotic | Tanzania |  | Most speakers have shifted to Chaga |
| by 2012 | Mardijker | Portuguese-based Creole | Jakarta, Indonesia | Oma Mimi Abrahams |  |
| 10 April 2011 | Apiaká | Tupian | Mato Grosso, Brazil | Pedrinho Kamassuri |  |
| 2011 | Lower Arrernte | Pama-Nyungan | Northern Territory, Australia | Brownie Doolan Perrurle |  |
| by 2011 | Anserma | Chocoan | Antioquia Department, Colombia |  |
| 24 October 2010 | Pazeh | Austronesian | Taiwan | Pan Jin-yu |  |
| 20 August 2010 | Cochin Indo-Portuguese Creole | Portuguese-based Creole | Southern India | William Rozario |  |
| 26 January 2010 | Aka-Bo | Andamanese | Andaman Islands, India | Boa Sr. |  |
| November 2009 | Aka-Kora | Andamanese | Andaman Islands, India | Ms. Boro |  |
| 22 February 2009 | Aka-Jeru | Andamanese | Andaman Islands, India | Nao Jr. |  |
| 2009 | Nyawaygi | Pama-Nyungan | Queensland, Australia | Willie Seaton |  |
| by 2009 | Muruwari | Pama-Nyungan | Queensland and New South Wales, Australia |  |  |
| by 2009 | Agavotaguerra | Arawakan | Brazil |  |  |
| by 2009 | Arikem | Tupian | Brazil |  |  |
| by 2009 | Karipúna | Tupian | Brazil |  |  |
| by 2009 | Pataxó Hã-Ha-Hãe | Macro-Jê | Brazil |  |  |
| by 2009 | Aribwatsa | Austronesian | Papua New Guinea |  |  |
| by 2009 | Lelak | Austronesian | Sarawak, Malaysia |  |  |
| by 2009 | Papora-Hoanya | Austronesian | Taiwan |  |  |
| by 2009 | Warluwara | Pama-Nyungan | Australia |  |  |
| 30 July 2008 | Tübatulabal | Uto-Aztecan | California, United States | James Andreas |  |
| after April 2008 | Dura | Sino-Tibetan | Nepal | Soma Devi Dura |  |
| 24 February 2008 | Plains Apache | Na-Dene | Oklahoma, United States | Alfred Chalepah Jr. |  |
| 21 January 2008 | Eyak | Na-Dene | Alaska, United States | Marie Smith Jones |  |
| Late 2000s | Ruga | Sino-Tibetan | East Garo Hills district |  | Most people who identify themselves as Ruga speak Garo. |
| after 2007 AD | Rusenu | Trans–New Guinea? | eastern East Timor |  |  |
| 2007 | Northeastern Maidu | Maiduan | Central California |  | Under process of revival |
| 10 August 2007 | Gros Ventre | Algic | Montana, United States | Theresa Lamebull |  |
| প্ৰায় 2007 | Javindo | Dutch-based creole | Java, Indonesia |  |  |
| by 2007 | Hpun | Sino-Tibetan | Myanmar |  |  |
| by 2007 | Hoti | Austronesian | Seram, Indonesia |  |  |
| 11 July 2006 | Wasco dialect of Upper Chinook | Chinookan | Oregon, United States | Madeline Brunoe McInturff |  |
| 2006 | Zire | Austronesian | New Caledonia |  |
| 2006 | Ludza dialect of Estonian | Uralic | Latvia | Nikolājs Nikonovs |  |
| by 2006 | Zumaya | Afroasiatic | Cameroon |  |  Most speakers have shifted to Fula. |
| 3 November 2005 | Osage | Siouan | Oklahoma, United States | Lucille Roubedeaux |  |
| 2005 | Berbice Creole Dutch | Dutch-based creole | Guyana | Bertha Bell |  |
| by 2005 | Barrow Point | Pama-Nyungan | Queensland, Australia | Urwunjin Roger Hart |  |
| by 2005 | Kerek | Chukotko-Kamchatkan | Chukotka |  |  |
| 20 September 2004 | Nüshu script | unclassified | Hunan, China | Yang Huanyi |  |
| ca. 2004 (?) | Duli | Niger-Congo | Cameroon |  |  |
| 29 December 2003 | Akkala Sami | Uralic | Kola Peninsula, Russia | Marja Sergina |  |
| 22 November 2003 | Wintu | Wintuan | California, United States | Flora Jones |  |
| 14 September 2003 | Klamath-Modoc | Isolate | Oregon, United States | Neva Eggsman |  |
| September 2003 | Garig Ilgar | Pama-Nyungan | Northern Territory, Australia |  |  |
| by 2003 | Alngith | Pama-Nyungan | Queensland, Australia |  |  |
| by 2003 | Areba | Pama-Nyungan | Queensland, Australia |  |  |
| by 2003 | Atampaya | Pama-Nyungan | Queensland, Australia |  |  |
| by 2003 | Umbindhamu | Pama-Nyungan | Queensland, Australia |  |  |
| by 2003 | Makolkol | unclassified | New Britain, Papua New Guinea |  | possible Papuan language |
| 2003 | Umotína | Macro-Jê | Mato Grosso, Brazil |  |  |
| 4 November 2002 | Serrano | Uto-Aztecan | California, United States | Dorothy Ramon | A revitalization process is happening. |
| 31 August 2002 | Unami | Algic | Delaware, United States | Edward Thompson |  |
| 23 May 2002 | Gaagudju | Isolate | Northern Territory, Australia | Big Bill Neidjie |  |
| by 2001 | Amanayé | Tupian | Brazil |  |  |
| প্ৰায় 2000 | Chiapanec | Oto-Manguean | Chiapas, Mexico |  |
| প্ৰায় 2000 | Mapia | Austronesian | Mapia Atoll, Indonesia |  |
| প্ৰায় 2000 | Cholón | Hibito–Cholon | Huallaga River Valley |  |  |
| প্ৰায় 2000 | Lapachu | Arawakan | Apolobamba |  | It is possible there are still a few very old speakers. |
| প্ৰায় 2000 | Poyanawa | Panoan | Acre, Brazil |  | 12 speakers were reported in 1992. |
| By 2000 | Central Pomo | Pomoan (Hokan?) | Northern California |  |  |
| By 2000 | Maku language of Auari | unclassified | Roraima, Brazil | Sinfrônio Magalhães (Kuluta) |  |
| c. 2000 | Rennellese Sign Language | unclassified | Solomon Islands | Kagobai |  |
| 2000s | Shiriana | Arawakan | Brazil |  |

## তথ্য সূত্ৰ

উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: `<ref>` টেগ্‌সমূহ "notes" নামৰ এটা গোটৰ বাবে আছে, কিন্তু তাৰ `<references group="notes"/>` টেগ্‌ পোৱা নগ'ল