Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nijê

**Nijê** (òrere **Niger** [Nìjê] me usem Furenchi, mè ire **Republic of the Niger** [Naija] me usem uket-chieen̄) ìre ido kpunu emen-awaji; ijọn̄ ijọn̄ okana. Ìkup me Afirika agan̄ Ichep-ura. Egwen ido yi ibak Okwaan̄ Naija. Me inyọn̄ agan mbum-ura ido Libia okana ọmọ; me agan mbum-ura, ido Chad otap ikana ọmọ; me agan osiki, Naijiria okana ọmọ; me osiki agan̄ ichep-ura Bènè okana; me inyọn̄ agan̄ ichep-ura Mali okana ọmọ; me osiki agan̄ ichep-ura, ido Bukina Faso okana ọmọ; me inyọn̄ agan̄ ichep-ura, ido Aljeria okana ọmọ. سجاد اصغری

Egop Nijê
Iman̄-ido Nijê
Failu:La Nigérienne.oggOkwa-ido Nijê
Ogugo-ijọn̄ Nijê
Okike ijọn̄ ido Nijê ìre 270,000 km² ikat ikana. Eya orọrọ mè ọmọ ire ama òmimin ichit me Afirika agan̄ Ichep-ura. Inu owawa iraka akọp irek jeeta me efit (80%) me lek ijọn kan ìkup me Èwê Sayara. Owuwa ene ìkiluluk me ido ya ìre ebi Musilim; ema mîwa iso akọp efie iba mè iba, mè ikiluk me ukpa me ukpa. Ama-ibot mè ama òminim ichit me Ido Nijê ìre Niameyi eyi òkukup me osiki agan̄ ichep-ura Nijê.

Nijê ìre ido òkisasa lek ibebene igwuun̄. Ìkpọkpọ ikikup me agan̄ irak me mgbọ ekifukbe ebi kè ido ebi ene ebenebe igwuun̄ me emen, igọọk me otitọ eyi Ogbo Mgbabọp Ido. Ido Nijê ìre òso 187 me ido 188 me acha 2015, mè ire òso 189 me ido 189 me acha 2018 mè 2019 me emen etip eyi Ogbo Mgbambọp Ido. Owuwa ere ikarege èwê me ido ya, una-ibot okisisaak, èwê si òyaka ikisa lek imemeen̄ ere cha. Ugwem-mbubek kiban̄ ìbieen̄ me lek asabọn uko ebi ene ewopbe mè inu inen mè inen ema eriabe isibi isi ofifi ido, mè ibieen̄ si me lek ata ijọn̄ òkup me agan̄ osiki mè <raw materials> eriabe isibi isi ofifi ido <especially> Uranium. Ido Nijê îje itibi okoso ufialek me ibebene igwuun̄ mije inu kechi: emen-awaji ìkakup (ijọn̄ okana ama kiban̄), èwê mè iwop-uko eyi ìkakisibi mfut iwa, ebi ene ikekikaan̄ bọn iwa sa me <birth control> ìkakupge, onenirọ mè ebi ene ewa egak ijọn̄ òkup me ido ya. Ijo irek me ugwem ebi ìluk me ido ya me agan̄ isi-ikpa, una <infrastructure>, ijo ere ikpọ-lek mè ere ifafiat igwook [environmental degradation].

**Mfufuk Erieen̄**

Erieen̄ ido yi ìnan̄a me lek Okwaan̄ Naija eyi òkilibi iraka me agan̄ Ichep-ura me ido ya. Kpechubọk iriọọn̄ ike erieen̄ Okwaan̄ Naija onan̄abe. Ire, mfufuk eyi owuwa ene echieekbe, ìbe ke erieen̄ ya ìnan̄a me usem Tuaregi *n'eghirren* eyi òsibi *mun̄ òkigbugbuk.*

# Nrọnnye
# Seyichelis

**Seyichelis** (òrere **Seyichelles** me usem Uket-chieen̄) ìre ido òkup me ọgbọn̄ achọ [archipelagic island country] me Emen-awaji India, me agan̄ mbum-ura me lek Okwaan̄ Somalia. Achọ 115 egbaan̄ irọ ido yi. Ama-ibot kan̄ mè ama òmimin ichit ìre Vikitoria òkup 1500 km ida ibọkọ me agan̄ mbum-ura me akparalek Afirika. Ebi kè ofifi ido ìkukup igbet ọmọ ìre Komoros, Madagasika, Mọrisiọs mè Reyuniọn me agan̄ òsiki kan̄; mè Mọlidivis [Maldives] mè Ọgbọn̄ Achọ Chagos me agan̄ mbum-ura kan̄. Ọmọ ore òkakaan̄ lek me Afirika eyi ebi ene esebe me emen ichit me Afirika. Me acha 2020, otu-ifuk ebi ìluluk me emen ido ya ìre 98,462.

Egop
Iman̄ ido
Duration: 1 minute and 8 seconds.1:08Okwa ido
Ogugo-ijọn̄

# Nrọnnye
# Yuganda

Egop Yuganda
Iman̄-ido Yuganda
Duration: 44 seconds.0:44Okwa-ido Yuganda: Jei Yuganda, ijọn̄ uja
Ogugo ijọn̄ Yuganda
**Yuganda** (òrere **Uganda** me uketchieen̄, mè ire **Jamhuri ya Uganda** me usem Suwayili) ìre ido me agan̄ mbum-ura me Afirika agan̄ Etete. Ìkakaan̄ emen-awaji geege. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Kenya me agan̄ mbum-ura, Sudan Osiki me agan̄ inyọn̄, Kongo Kinshasa me agan̄ ichep-ura, Ruwanda me agan̄ osiki ichep-ura, sà Tanzania okup me agan̄ osiki kan̄. Agan̄ ilile me lek Oyô Vikitoria ìkup me emen ido ya, sà agan̄ sọntiik okup me Tanzania. Ido Yuganda ìkup me agan̄ Oyô Ile Afirika, mè iyaka ire ge me lek ido echi Okwaan̄ Nali okilibi itibi.

Usem-mkpulu ido ya ìre Suwayili, Uketchieen̄, mè Luganda (òrere usem owuwa ene me ido ya ekinọ mè iyaka igobo itet). Mîkitumu si Lingo, Acholi, Runyoro, Runyakole, Rukiga, Luo mè Lusoga.

Ebi ìkiluk me Yuganda me oka mgbọ ìre ebi ìkisook anam mè ikititen̄e mfut uti, mege inire inu ògbet acha 1700 re 2300 òraraka, mgbọ ebi Bantu, ìnan̄a me agan̄ etete me Afirika enikinu agan̄ osiki me ido ya iniluk. Me emen 1830 cha, ebi Arabu ìkiniyam ewe enenikinan̄a me agba Emen-awaji India mè Afirika agan̄ etete ikinin̄ agan̄ emen emen ido ya. Me emen 1860 cha, ebi uji ile Biriten ìkiweek ere ibot mun̄ Okwaan̄ Nali okupbe enenigọọk inin̄ emen ido ya. Ebi ikọ Awaji eyi Angilikan ìnan̄a me Biriten enire ama ubọọn̄ *Buganda* me 1877, sà ebi ikọ Awaji eyi Katọlik ìnan̄a me Furans eninire me 1879. Mkpulu ido Biriten enyi *Imperial British East African Company (IBEAC)* ikpa unye ibe isa ibene me acha 1888 ikirọ mbubek mè mgbaan̄-nchieek eyi mbubek me agan̄ ya. Bene me 1886, esese akọn̄ ògbaan̄ me lek erumfaka îtim me Buganda. Me adasi mgbọ, akọn̄ ya ìre eyi ebi Musilim mè ebi Kiristien; ire, me 1890, ìyaka inire ebi <protestant> ìkigọgọọk ijeen̄-inu eyi ebi uketchieen̄ [English] mè ebi Katọlik ìkigọgọọk ijeen̄-inu eyi ebi Furans.

Sa me akọn̄ cha òkitim me emen ido ya, mè ulobo otu ikpoko mêweekbe isasa irọ mbubek me ido ya, IBEAC mîtmu isibi ibe ke ema kpeyaka ikọt ikup me ido ya. Ire, mkpulu Biriten mîtet lek inye irọrọ mbubek me lek Okwaan̄ Nali; eya onenirọ inyi Biriten inigbaan̄ Buganda mè ebi kè ama ìkup ikana ọmọ itap ge isa irọ *Uganda* me acha 1894 mè ikikpulu mege inire òso 9 me onyan̄ Ọkitoba, 1962, mgbọ ido Yuganda onikaan̄be utelelek. Adasi orirọ igogobo ebi ibot mkpulu me ido ya îmọnọ irek me acha ya si. Me 1962, ido ya onenikana <republic>.

# Mfufuk Erieen̄

Erieen̄ ya, *Uganda*, ìnan̄a me lek erieen̄ Ijọn̄ Ubọọn̄ *Buganda* òkup me ere ya me oka mgbọ. Yuganda îkaan̄ owuwa aran̄ ijọn̄ mè afo [gas] echi kpebebene irọkọ nu.

# Nrọnnye
# Sipen

**Sipen** ìre ido òtap isaba kọntinenti [transcontinental]; agan̄ ilile kan̄ ìkup me Yurop agan̄ osiki ichep-ura sà usini agan̄ ekup me emen Emen-awaji Atilantik mè me usaba Okwaan̄ Ile Mediterenia.<ref11>

Egop Sipen
Iman̄-ido Sipen
Ogugo-ijọn̄ Sipen

* Sipen - España
* Toledo
* Cordoba
* Avila
* Granada
* Poblet
* Segovia
* Tarifa
* Sierra Nevada

# Nrọnnye