Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Agwut Ikpa

**Agwut ikpa** ìre uwu enamabe isa itap ikpa mè ebi kè ofifi lek inu echi òbekọt inyi ene etip. Ene môkọt ibọkọ etip cha sa me imọmọnọ ikpa ifuk mè ìre me isasa akpatan̄ nden̄ ifuk. Inu òkup me agwut ikpa ìre: esese esese lek ikpa, ogugo, ifit ogugo, ogugo-ijọn̄, alala etip, ikpa olik, ikpa efufuk isibi, mè ofifi. Agwut ikpa ìkup me esese esese oke. Usini mîsip kire agwut ge, usini mîmiin̄ kire otuuk kè uwu, sà usini ere ikpele uwu owuwa inyọn̄ etapbe ikpa mè akpatan̄ nden̄ mè ikasi ijot emen.

Agwut Ikpa Maughan me Uwu-ikpa Ile "King's College" me Lọndọn
Adasi agwut ikpa echi òkukup me ukot ikaan̄ ekere ere ekisun̄ akpọk ibat [clay tablets] echi egebe inu me abichi Kunifọm me ido Sumà. Ebi ìkikween̄ inu ifolek inu echi mgbọ ukot ikaan̄ mîweek imun̄ ibe ke akpọk ibat cha ekup akarake acha 2600 SK. Agwut ikpa ebi ene ekaan̄be inyi lek kiban̄ ìbene ikup me ido Giris me emen senturi go. Me emen senturi gweregwen, agwut ikpa òsisibi isi ichit ìre eyi Alikisendira mè eyi Kọnsitantinopulu. Me emen mgbọ ya si ke echili Agwut Ikpa eyi Timbuktu. Ebi usọ ifuk-ibot ekinanan̄a me otutuuk ere me linyọn̄ isi agwut ikpa cha isikikween̄ inu.

Agwut ikpa eyi Alikisendira me Ijipiti me Ukot Ikaan̄
Ebi ìnanama mè iyaka ikikpọ chieen̄ me lek agwut ikpa mêkọt ire ife ebi mkpulu ido egobobe, mè ìre uwu-ikpa ile, uwu mbubek mè ìre ebi ene ìkakaan̄ ulọk inanama mè iyaka ikipọ chieen̄ me lek kire mbubek. Agwut ikpa eyi ebi mkpulu-ido mè ìre uga uwu-ikpa enamabe, ekinama ufuna ebi kpebekọt ilep owuwa ikpa inyi lek kiban̄ (mè ìre ebi kpeweek ilelep owuwa ikpa ikecha) ekọt emun̄ ikpa mè etip òbotatap ubọk inyi ema isasa irọ m̀wèek kiban̄.

Agwut Ikpa Bibliotheca me Ijipiti

Agwut Ikpa Raczyński me ido Polan

Emen Agwut Ikpa "José Vasconcelos" me Ama-ile Meksiko me Rọṣia
Me agwut ikpa geelek, mîkikaan̄ "ogwu-ikpa" òrere usọ me iweweek etip imun̄ mè isusun̄ etip me onineen̄ me ere ya. Ene ya môkọt itap ubọk inyi ebi ìnunu ere ya iniweek etip, mè ire ife cha kperiọọn̄ agan̄ ema ebenin̄ isi iweek etip òkup ema me uyọt imun̄. Mîkikaan̄ si esese ere òkup dii inyi ebi ìbefuk ikpa mè ìre ebi ìbekween̄ inu. Mîkikaan̄ si ere ebi ene ebekọt ikup me ọgbọn̄ ikijeen̄ lek kiban̄ inu. Akpatan̄ nden̄ ọmọwa si echi ebi ene mêkọtbe isa ibọkọ etip òkup me agwut ikpa ya, mè ìre isasa ibọkọ etip me njin-etip.

# Nrọnnye
# Ngwu-nkana eyi Irom-inu

**Ngwu-nkana eyi Irom-inu** (òrere **Industrial Revolution** me Ebeke) ìre erieen̄ ekisa igwen emen mgbọ ya mgbọ ikpele unwene onin̄be me ike ekirom inu. Kpan̄asi mêkisa ubọk ubọk irom inu inen mè inen me asabọn uwu-ikwaan̄, enenikisa okwukwut ikwaan̄ irom ema me ogbogbo me emen ikpele uwu irom-inu.

[Ogugo]

Ikekirom inu ogbogbo ikeyi onenirọ ibe ekenyam inu egele ewe. Inu chi ìbene ìkimọnọ irek me emen 1760 cha.<ref1> Owuwa ene ebebene ikinan̄a itele ugwem iwop-uko gaalek me emen asabọn ama mè ibene ikifo emen ama-ile cha ere ema mêkotbe ikwaan̄ iwa me uwu irom-inu cha, mè ìyaka ìbọkọ si mkpukpe òmimin igak eyi ema ewuukbe lek ikibọkọ.

Ngwu-nkana yi irom-inu òso iba ibene me eme 1870 cha.
# Belarọs

**Belarọs** (òrere **Belarus** me usem Uket-chieen̄) ìre ido ijọn̄ ijọn̄ ge òkup me Yurop agan̄ Mbum-ura. Ido òtatap ikana ọmọ ìre Rọṣia me agan̄ mbum-ura mè inyọn̄-osiki, Yukeren me agan̄ osiki, Polan me agan̄ ichep-ura, Lituwana mè Lativia me agan̄ inyọn̄ ichep-ura. Okike ijọn̄ Belarọs obenbe ìre 207,600 km². Otu-ifuk ebi ìluk me emen ìre 9.1 efie. Eche ido ya itap me agan̄-mkpulu gweregwen. Minsik [Minsk] ore ama-ibot kan̄, mè ire si ama òmimin ichit. Ekikpulu ama keyi esese mèlek ama kechilọ òkup me emen kan̄.

Egop Ido Belarọs
Iman̄-ido Belarọs
Okwa-ido Belarọs
Ogugo-ijọn̄ Belarọs
# Tọmọs Edison

**Tọmọs Alva Edison** (òrere **Thomas Alva Edison**  me Ebeke; iman: òsô 11 me Febuwari, 1847 ire òso 18 me Ọkitoba, 1931) ìre ogwu òkirom inu me Amerika, mè ire si ogwu mbubek me Amerika. Tọmọs Edison îrom ogbogbo inu.

Tọmọs Edison me acha 1922
Edison orom ge me lek adasi ukan̄ eletirik eyi ikween̄-inu, ogbogbo ene mîchieek ibe ke ọmọ orom eletrik kpan̄asika Tọmọs Edison ika rom ukan̄-eletrik.

Unye ekigwen (1093 Patent) Edison okan̄ isasa ikput ufi ene melek igọgọọk irom inu ọmọ orombe, unye ire unye enyi ebi ikirom inu ichit me ukot ke Edison, Ibene uwu-ikwan̄ ere ekirom otutuuk mkpọ osilek eletrik eyi îrombe, orukan̄ diabetes okpan̄ ọmọ.
Eman Tọmọs Edison me Milan, Ohio. Me mgbọ Tọmọs Edison oniso acha jaaba, igọọk family kan̄ isiluk me Port Huron, Michigan. Tọmọs Edison ibene uwu-ikpa ulọ mgbọ sa melek uga orukan̄ otetet ọmọ.
# Violin

**Violin** ìre nkwukwak eyi olik òkaan̄ olik ini; ekisa òjọọk ifit. Ekitap me inyọn̄ ukwuuk otu - ejit eyi agan̄ oguga,mè isa irak ebek ikeme imaan̄ mè itet agan̄ olik cha me ubọk ujit mè isa ubọk ulom itet òjọọk ya isa ikijọọk oluk cha, me mgbọ otubọk agan̄ ujit okililin̄ me lek olik cha ikikeme esese esese ere me lek ebek kan̄ isa ikinwene ida mgbọ ekifit.

Violin me emen akpọk kan̄
Ọmọ osip ichit mè inye si ida ichit me etete ebi kè nkwukwak eyi olik òkup me okwa ebi agan̄ ichep-ura. Violin eyi òkup mgbọ keyi îkan̄ iraka acha 400. Ofifi nkwukwak òbelek kan̄ mîwuulek ìkup me inu òwawa iraka obop acha òraraka.

Violin
Mêkijọọk violin isa ifit okwa