Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ukanande

**Ukanande** ìre adasi usen me nde. Ìkup me etete Òtande mè Isinde. Ọmọ ire usen ebi ìkigọọk erumfaka eyi Karais (ebi Kiristien) ekisi uwu ntitiin̄ isi itọbọ ebum.
# Ganà

**Ganà** (òrere **Ghana** me usem Uket-chieen̄) ìre ido ge òkup me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ganà ìkup igbet Ọfọ Okwaan̄ Gini, mè emen-awaji Atilantik, me Afirika agan̄ ichep-ura. Ido ìtatap ikana Ganà ire Kot Divuwa me agan̄ ichep-ura, Bukina Faso me agan̄ inyọn̄, mè Togo me agan̄ mbum-ura. Ganà isibi *ogwu ubọọn̄ akọn̄* me usem Soninka.

Egop Ido Ganà
Iman̄-ido Ganà
Okwa-ido: Awaji gbana Ganà ijọn̄ kiji
Ogugo-ijọn̄ Ganà
Adasi mgbọ ebi ene elukbe me ere egwenbe Ganà chereyi ìre me emen senturi akọp mè ge; owuwa ijọn̄-ubọọn̄ mîkup karake mgbọ ya. Echi ìsisibi isi ichit me lek kiban̄ ìre Ijọn̄-ubọọn̄ Dagbọn mè Ijọn̄-ubọọn̄ Ashanti. Bene me akọp mè senturi go, ebi Pọtugalu mè owuwa ofifi ido me Yurop mînyinyan̄a lek ijọn̄ ya ikiweek irere ebi gaalek ìkakaan̄ unen irọrọ mbubek me ere ya, abayaage inire emen akọp me sentury onaan̄ge mgbọ ebi Biriten enibọkọbe lek ijọn̄ ya.

Otu-ifuk ene ìluluk me Ganà ire efie akọp ita, igọọk me lek orirọ ifuk-ene erọbe me acha 2010. Akọp jaaba mè ge nchọi mè iba me efit irek (71.2%) ere Kristien; akọp mè jaaba nchọi mè gweregwen me irek efit (17.6%) ere Musilim; irek go nchọi mè iba me efit (5.2%) ekifaka mfaka igọọk me lek orọmijọn̄ kiban̄.

Ganà îkaan̄ esese lek ijon̄: bene me ijọn̄ mbubet mbubet si re lek aka oron, echi unye otu ibot okirep ìgwook, me agan̄ tọrọpik (agan̄ ura okisibi itoon̄). Esese chieen̄ anam mîluk me ido ya si.

Ganà ìkaan̄ ogwu ibot mkpulu ido ge gaalek; ekikpulu si ido ya igọọk me lek ikpa ikan ido [constitution]. Njennyisi Ganà okpọkpọ ikikaan̄ me agan̄ ugwem mbubek [economy] mè ubọk-mkpulu kiban̄, eyi òjeje igọọk me lek eru demokarasi, îrọ inyi ido ya ikana ge me lek echi ìkitọ ikọ me Afirika agan̄ Ichep-ura.

Ido Ganà ire ge me lek ido ìkup me Non-Aligned Movement, Ntitiin̄ Afirika, ECOWAS, G-24, me Common Wealth.
# Aligọ

**Aligọ** ìre anam ekimalek isa isi ije me emen èwê. Ebi kè aligọ ekisa me esese esese oniin̄ igat ugwem. Ema mîkaan̄ akpa òlolobo akpọk eyi òkikput uyok me ikarek mè ikirọ inyi lek kiban̄ iyok me eririeen̄. Ike akajit ukot kiban̄ owelebe, ìkirọ inyi ema ekọt ebeme ulobo lek kiban̄ mgbọ ema ekije me emen okpoon̄. Mgbọ inorie mè mun̄ okupbe, aligọ môkọt irie ogbogbo mè isun̄ ema kire ọkpọn̄ me emen ekpuk ya òkup me udun̄ kan̄. Isinire mgbọ inorie ikakupge, monenikisan̄a inorie cha îsun̄be isa ikikaan̄ unye, ekpuk ya monenikisip mè imem. Ifin aligọ okine ìkikaan̄ atalek sọntitiik mun̄ gaalek me lek. Ufulek mun̄ òkije mèlek efuuk kan̄ isibi ìkigwugwu ikom ifo emen otu kan̄. Mgbugbo chieen̄ kan̄ ìwawa ìkup inyi ikachieek ibe ntitaak inin̄ ọmọ chieen̄ me mgbọ egwijo ntitaak okijibi. Ebek kan̄ ìsisip mè ijọn̄ọ inyi ikọt ire lek ujọn̄ọ uti kire kook. Akpa òkup ọmọ me irak owot mè akpatukot ìkup rọba rọba inyi ikikput ema lek mgbọ ema ekitọbọ ekpe mè ìre ekilaak me emen okpoon̄ òyoyok. Akpa yi ìkitibi isibi mgbọ aligọ isimin iso acha go.

Aligọ mè gwun̄ kan̄ îmanbe ayaya me èwê Dubai

# Nrọnnye
# Komoros

Egop
Iman̄ ido
Okwa ido
Ogugo-ijọn̄
**Komoros** (òrere **Comoros** me usem Uket-chieen̄ mè ire **Komori** me usem ebi ido ya) ìre ido ọgbọn̄ achọ [archipelago] òkup me Emen-awaji eyi India me agan̄ inyọn̄ me lek Okwaan̄ Mozambik, ida ibọkọ me atasuk agan̄ mbum-ura me Afirika. Ìche okike eyi okwaan̄ [maritime border] mèlek Madagasika mè Mayọte me agan̄ osiki mbum-ura. Tanzania okup me agan̄ inyọn̄ ichep-ura kan̄, Mozambik me agan̄ ichep-ura, sà Seyichilis me agan̄ inyọn̄ ichep-ura. Ama ibot kan̄ mè ama ile òmimin ichit ìre Moroni. Erumfaka owuwa ene me ido ya ekigọọk ìre Isilam eyi Suni. Ido yi ìre ge me lek Ntitiin̄ Arabu. Ọmọ gaalek ore ido me Linyọn̄ agan̄ ebi Arabu eyi otuuk lek ijọn̄ kan̄ okupbe me Ìkike-iba agan̄ Osiki [Southern Hemisphere]. Ọmọ si me Ntitiin̄ Afirika, Ogbo Ido Ìkitumu Furenchi [Organisation internationale de la Francophonie], Ogbo Mgban̄-nrọ Isilam [OIC] mè Ntitiin̄ Ido Emen-awaji India [Indian Ocean Commission]. Usem mkpulu ita ke ekitumu me ido yi: usem Komoros, Furenchi mè usem Arabu.

Otoko ìkup me ido yi Afiro-Arabu [Afro-Arab] (86%) mè ebi Malagasi [Malagasy] (14%). Erumfaka ìkup me ido ya ìre Isilam (98%) mè Kiristien (2%).<ref1> Ebi Pọtugalu ìkikọp uji ile eweek lek ijọn̄ ya imun̄ me acha 1503. Ido yi ìkaan̄ lek mè isibi me irak mkpulu Furans me 6 Julai 1975. Bene me 23 Disemba 2001, ido yi ìkichieek *Mgbaan̄-nriaak eyi Komoros* [Union of the Komoros]. Ikpa ikan ido eyi ema ekisabe ikpulu mgbọ keyi ìre eyi esan̄abe isibi me 17 Mêe 2009. Okike ijọn̄ ido ya obenbe ìre 1,861 km². Otu-ifuk ebi ìluluk me ido ya ìre 850,866.<ref10,11> Ọmọ ore òso 160 ebi ene ewabe ichit me emen me linyọn̄. Ikpoko ema ekinyambe ìre furanki eyi Komoros [Comorian frank] eyi iman̄ ikpoko kan̄ orebe KMF. Agan̄ mgbọ kiban̄ ìre UTC +3 me Mgbọ Afirika agan̄ Etete [EAT]. Ema ekikọp ujijọn̄ me agan̄ ulom. Iman̄ ibot ǹgwen kiban̄ ìre +269 sà iman̄ ibot olik etip ore *.km*.

Îre achubọk achọ ita mè owuwa asabọn achọ, otutuuk cha ìkukup me Achọ Vọlukano eyi Komoros [Volcanic Comoros Islands], egbaan̄ irọ ido yi. Achọ cha ìsisibi isi cha, ekimalek iriọọn̄ ema me erieen̄ Furenchi kiban̄: Grande Comore (òrere *Ngazidja* me usem kiban̄), Mohéli (òrere *Mwali*) mè Anjouan (òrere *Ndzwani*). Ido yi si òkigbini ibe ke òso achọ ini òmimin, òkup me agan̄ osiki mbum-ura, òrere Mayọte (Maore), ìkup inyi ido kiban̄, ubọk geelek îrebe ke me acha 1974, ebi Mayọte <voted against> isisibi me irak mkpulu Furans mè ikaan̄ lek. Akarake <referendum> ya, mkpulu Komoros kpe<administer> Mayọte; Furans ekpọ ikikpulu Mayọte kire *agan̄ kiban̄ òkup me usaba-okwaan̄* [overseas department]. Ido Furans mî<vote against> <United Nations Security Council resolution> eyi òborọ ibe Komoros ikikpulu Mayọte.<ref6,7,8,9> Mayọte ìkana *agan̄ òkup me usaba-okwaan̄* inyi Furans me acha 2011 sa me <referendum> eyi atalek owuwa ene me lek ebi ido ya erọbe inye [passed overwhelmingly].

# Nrọnnye
# Esuwatini

**Esuwatini** (òrere **Kingdom of Eswatini** me usem uket-chieen̄) ìre ido kpunu emen-awaji, òkup me Afirika agan̄ Osiki. Me adasi mgbọ, ekigwen ido yi **Suwazilan** sabum eninwene erieen̄ ya me acha 2018. Ido Mozambik okup ọmọ me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, sà Afirika Osiki otap ikana ọmọ me agan̄ inyọn̄, agan̄ ichep-ura, agan̄ osiki mè agan̄ osiki ichep-ura. Ido yi ìre ge me lek ebi kè ido ìsisip ichit me Afirika. Nan̄a me agan̄ inyọn̄ kan̄ re agan̄ osiki ìkamin ìraka 200 km; nan̄a me agan̄ mbum-ura re agan̄ ichep-ura kan̄ ìkmin ìre 130 km. Ubọk geelek îrebe ikeya, <topography> kan̄ înwene me ere ire ere, bene me agan̄ ogoon̄ ogoon̄ ìfifiik re agan̄ iteke ijọn̄ ìyoyok.

Egop Esuwatini
Iman̄ ido
Okwa ido
Ogugo-ijọn̄

# Nrọnnye
# Laiberia

Egop Ido Laiberia
iman̄-ido Laiberia
Okwa-ido Laiberia
Ogugo-ijọn̄
**Laibera** (òrere **Republic of Liberia** me Ebeke) ìre ido me atasuk Afirika agan̄ Ichep-ura. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Siera Leyon me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Gini Kọnakiri me agan̄ inyọn̄, Kot Divuwa me agan̄ mbum-ura, mè Emen-awaji Atilantik me agan̄ osiki mè agan̄ osiki ichep-ura. Otu-ifuk ebi ìluk me emen ido ya ìre efie go;<ref1> okike ijọn̄ îbenbe ìre 111,369 km². Usem-mkpulu me ido ya ìre Ebeke, ire, ebi kè ofifi usem iman ekitumube me emen mîwa iraka akọp iba. Ama ibot mè ama òmimin ichit me ido ya ìre Monrovia.

Me acha 2020, akọp irek jeeta mè gweregwen nchọi mè iba me efit (86.2%) me lek ebi ìluk me ido ya ekigọọk erumfaka Kiristien, akọp mè irek ge nchọi mè jaaba me efit (11.7%) ekigọọk erumfaka Isilam, irek ge nchọi mè ini me efit (1.4%) kpegọọk erumfaka geege, sà ofok nchọi mè jaaba me efit (0.7%) ekigọọk esese esese erumfaka kechilọ.

Ido Laiberia ìbene me emen òso senturi 19 kire ubọk ikwaan̄ ebi American Colonization Society (ACS). Ema echieek ibe ke ebi ofifit mêkaan̄ ata lek me utelelek mè njennyisi me Afirika igak me US.<ref7> Me etete 1822 mè mgbọ akọn̄ emen ido US obenebe me 1861, mîkpulu inu òwawa iraka 15,000 ebi ekirọbe ikeme me emen US mèlek ebi ofifit 3,198 ìkup me Karibiin isi igwook me Laiberia.<ref8> Ebi ìnunu cha mîsa <culture> mè orọmijọn̄ [traditions] kiban̄ igbaalek inu. Ikpa ikan mè egop ido Laiberia, emọnọ ubọk me lek eyi Yu-es, mè igwen ama ibot ido ya ibak ogwu ibot mkpulu Yu-es, Jemis Monroe, ogwu si òkibieen̄ ACS inye. Ebi Laiberia mîtumu isibi ibe ema mîkaan̄ lek me 26 Julai, 1847, ire, ebi Yu-es kpechieek mege inire 5 Febuwari, 1862. Me 3 Jenuwari, 1848, mîgobo Josefu Jenkins Roberts, ogwu ge òbọbọọn̄ ubọọn̄, mè ire si ogwu Afirika-Amerika, ogwu kpeman itap me usun̄, ònan̄a me ama mkpulu Virginia, òluk me Laiberia, inenikana adasi ogwu ibot mkpulu mgbọ ema ekaan̄be lek isan̄a.<ref8>

Laiberia ore adasi <republic> me Afirika òtutumu isibi ibe ema mîkaan̄ lek; ọmọ si ore adasi <republic> me ukot mgbọ keyi òkakan ichit. Ọmọ ìre ge me lek ebi kè ido inen mè inen ìkekeke ikikpulu lek kiban̄ me emen mgbọ ebi Yurop ekinyinyan̄a Afirika. Me emen mgbọ Akọn̄ Linyọn̄ eyi òso iba, Laiberia îrọ Yu-es inye ibe etim mèlek Jemeni. Mije keya, ebi Yu-es enenitap ikpoko me lek ido ya me agan̄ <infrastructure> ònenirọ ido ya ibọọn̄ ubọọn̄ mè ibene igwuun̄ si. Ogwu ibot mkpulu William Tubman îkàrọ inye ibe enwene ubọk irọ-inu me agan̄ ugwem mbubek mè agan̄ ifit-mkpulu; eya onenirọ inyi ido ya ikaan̄ njennyisi mè ikaan̄ si umin me isi ebi kè ofifi ido. Laiberia ìre ge me lek ebi kè ido ìgọgọọk ichili League of Nations, Ogbo Mgba-mbọp Ido mè Ntitiin̄ Afirika.

# Nrọnnye
# Mali

**Mali** (òrere **Republic of Mali** me uketchieen̄, mè ire **République du Mali** me Furench, mè ire **Mali ka Fasojamana** me usem Bambara) ìre ido ikakaan̄ge emen-awaji. Ìkup me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ọmọ òso ido jeeta òmimin ichit me Afirika. Okike ijọn̄ ido ya ìre 1,240,000 kilomita ikat ikana. Otufuk ene iluluk me emen ido yi ìre ego 19.1 me 2017, irek akọp gweregwen me jaaba me efit (67%) ere ebi acha kiban̄ osikibe iraka akọp iba me go. Ama ibot kan̄ ire Bamako. Eche ido yi itap me agan̄ inyọn̄, iwele isi ire etete èwê Sayara, sà agan̄ osiki kan̄, òrere ere owuwa ebi ido ya elukbe, òkup me agan̄ okwaan̄ Niger me okwaan̄ Senegal. Ugwem-mbubek ido ya ichubọk ibieen̄ me lek uko me <mining>. Inu mbubek eriọọn̄be Mali melek ìre alata araran mè uchi; ọmọ ore òso ido ita òkakaan̄ alata araran̄ iwa ichit me Kọntinenti Afirika.

Egop Ido Mali
Iman̄-ido
Okwa-ido
Ogugo-ijọn̄
Mali òkup chereyi ìre ido mgbọ òkup me emen ijọn̄ ubọọn̄ ita me Afirika me agan̄ ichep-ura, ikitọ ikọ me lek Mbubek òkije itibi Sayara∶ ijọn̄ ubọọn̄ Ganà (eyi egwenbe ido Ganà iba), ijọn̄ ubọọn̄ Mali (eyi egwenbe ido Mali iba) mè ijọn̄ ubọọn̄ Sọngai.
Me emen 1300 me mgbọ ijọn̄ ubọọn̄ Mali okitaan̄ etip ichit, îben okike ijọn̄ òmimin isolek ido Furans mgbọ iba mè iwele isi ichak me agba okwaan̄ Afirika agan̄ ichep-ura. <ref 13> Me òta senturi akọp mè onaan̄ge, mgbọ ebi Yurop ekinyiyan̄a Afirika, Furans ibọkọ lek ijọn̄ Mali ikikpulu mè igbaan̄ ọmọ iriaak melek Sudan eyi Furans.
Sudan eyi Furans (eriọọn̄be mgbọ ya kire Ripọbilik Sudan) înigbaan̄ iriaak melek Senegal me acha 1959 mè ìbọkọ utelelek me acha 1960.
Me mgbidim mgbọ orakabe, sa me Senegal osibibe itele mgbanriaak ya, ido Sudan onenitumu isibi ibe ke ema ekeke me lek kiban̄ mgbọ keyi kire ido; ke ema kpeyaka ikup me irak mkpulu Mali. Otu-ogbo ifit-mkpulu ge îkpulu ido ya owuwa acha isire 1991 mgbọ enigebe ayaya ikpa ikan ido sa me kuù, mè inisa me ikeya irọ me Mali ikana ido demokarasi mè ikaan̄ si owuwa otu-ogbo ifit-mkpulu.

# Nrọnnye
# Mayọte

**Mayọte** (òrere **Mayotte** me usem Furenchi, mè ire **Maore** me usem Shimaore, mè ire **Maori** me usem Kibushi) ìre agan̄-mkpulu usaba okwaan̄ eyi Furans [French overseas department] (ido òkup me irak mkpulu Furans, ire, ìkakup me lek ijọn̄ yaage mèlek ido Furans, òrere agan̄ Furans òkup me Yurop). Mayọte ìkup me agan̄ inyọn̄ me lek Okwaan̄ Mozambik me Emen-awaji India, ida ibọkọ me atasuk Afirika agan̄ osiki mbum-ura me etete Madagasika agan̄ inyọn̄ ichep-ura mè Mozambik agan̄ inyọn̄ osiki. Achọ iba egbaan̄ irọ Mayọte, achọ eyi ilile, Grande-Terre (mè ire si *Maore* me usem ebi ido ya) mè achọ eyi sọntiik, Petite-Terre (mè ire si *Pamanzi*) mè owuwa ebi kè asabọn achọ ìwawak ikana achọ iba chi.

Iman̄ Ido Mayọte
Okwà Ido
Ogugo-ijọn̄
Egop ido kiban̄ ìre egop Furans.

Okike ijọn̄ Mayọte ìre 374 km². Sa me <estimate> eyi Jenuwari 2022, otu-ifuk ebi ìluluk me ido ya ìre 299,348. Ebi ene mîluk inwaan̄ me emen ido ya enenen; ene 800 eluk me 1 km². Ama-ile òmimin ichit me ido ya ìre Mamoudizou me Grande-Terree (Acho eyi ilile). Usem mkpulu ìre Furenchi, eyi owuwa ene ekitumube kire òso usem iba kiban̄. Etip ònan̄a me lek orirọ ifuk-ene eyi acha 2007, ìkijeen̄ ibe ke akọp irek gweregwen mè ita me efit (63%) me lek ebi ìluk me ido ya bene me acha 14 fo inyọn̄ mîkọt ikitumu usem yi. Usem ebi ido ya ìre Shimaore; ọmọ ore usem eyi ekitumube igak. Usem keyilọ, eyi kpemalek iriọọn̄ ìre usem Kibushi, ònan̄a me lek usem Malagasi.

Me adadsi mgbọ, ebi ene enan̄a me Afirika agan̄ Mbum-ura iniluk me lek achọ ya sabum ebi Arabu eninan̄a inu lek ijọn̄ ya mè isa erumfaka Isilam inu. Mkpulu sọlitan [sultanate] ìbene me lek ijọn̄ ya me acha 1500. Owuwa ene me ido ya mgbọ keyi ìre ebi Musilim. Me emen senturi òso 19, Andriantsoly, oka [former] ogwu ubọọn̄ Iboina me Madagasika îtim ibọkọ lek ijọn̄ ya.

Mayọte ìfieek inan̄a me lek Komoros mè ikana inikup mèlek Furans mgbọ ebi Komoros etumube isibi ibe ke ema mîkaan̄ lek sa me <referendum> eyi 1974. Mayọte ìkana ire agan̄-mkpulu usaba-okwaan̄ eyi Furans me 31 Mâchi 2011 mè inikana agan̄ òdada ibọkọ ichit me Ntitiin̄ Yurop me 1si Jenuwari 2014 sa me <referendum> eyi Mâchi 2009, eyi owuwa ene echieekbe ibe ido kiban̄ ikup me irak Furans.

# Nrọnnye
# Ruwanda

Egop Ido Ruwanda
Iman̄-ido Ruwanda
Okwa Ido Ruwanda
Ogugo-ijọn̄ Ruwanda
**Ruwanda** (òrere **Republic of Rwanda** me Uket-chieen̄, **Repubulika y'u Rwanda** me usem Kinyarwanda, mè ire **République du Rwanda** me Furenchi, mè ire **Jamhuri ya Rwanda** me Suwayili) ìre ido kpunube emen-awaji, òkup me Ikpele Iteke Rif [Great Rift Valley], ere agan̄ Ikpele Oyô Afirika mè Afirika Agan̄ Mbum-ura echichinibe. Ọmọ ire ge me lek ebi kè ide ìsisip ichit me akparalek ijọn̄ Afirika [Mainland Afirika]. Ìkup otitop ìnen gaalek ìfo agan̄ osikì me lek Ikwetọ Ama-ibot kan̄ ìre Kigali. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Yuganda, Tanzania, Burundi mè Kongo Kinshasa. Ìkeke me ijọn̄ òkup ubene ubene, eya oro ekigwen omo ibe ìre *ido òkaan obop okpurukpu* [Land of a thousand hills]. Lek ijọn̄ kan̄ ìre ogoon ogoon me agan̄ ichep-ura mè ire mbubet mbubet [Savanna] me agan̄ mbum-ura; owuwa oyô îkup si me emen ido ya. <climate> ìkije me <temperate> isi ire <subtropical>; mgbo ibot iba mè mgbo ura iba okikup acha geelek. Otu-ifuk ebi iluk me ido ya ìre akop mè efìe iba mè efit obop gweregwen (efie 12.6).<ref2>. Okike ijon̄ kan̄ ìre 26338 km². Ọmọ ore ido ebi ene enwaan̄be me emen ichit [most densly populated] me akparalek ijọn̄ Afirika.

Usem mkpulu me ido ya ìre Uket-chieen̄, Furenchi, Kinyarwanda, mè Suwayili. Otoko ìkup me ido ya ìre Hutu (85%), Tutsi (14%) mè Twa (1%). Eru-mfaka me ido ya ìre eyi Kirisiten (93.8%), ebi kpekigọọk eru-mfaka geege (3%), Isilam (2.2%), echilọ (1%). Ido ya ìsibi me irak mkpulu ebi ido Belijiọm mè ikaan̄ lek me adasi usen me onyan̄ jaaba, 1962. Nsabọn ibaan̄ mè irieen̄ ewa igak me lek ebi ìluk me ido ya; ido ya si ìkabene ìgwuun̄ [is rural]. Ido yi îkup me Ntitiin̄ Afirika, Ntitiin̄ Ngbandiaak Ido, Commonwealth of Nations , COMESA, OIF mè Ngbandiaak Afirika Agan̄ Mbumura [East African Community].

# Nrọnnye
# Sudan Osiki

Egop
Iman̄-ido
Duration: 1 minute and 18 seconds.1:18Okwa Ido: Sudan Osiki Oyee!
Ogugo-ijọn̄
**Sudan Osiki** (òrere **Republic of South Sudan** me Ebeke) ìre ido kpunube emen-awaji, òkup me Afirika agan̄ Mbum-ura/Etete. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Etiopia me agan̄ mbum-ura, Sudan me agan̄ inyọn̄, Ido Afirika Etete me agan̄ Ichep-ura, Kongo Kinshasa me agan̄ osiki ichep-ura, Yuganda me agan̄ osiki mè Kenya me agan̄ osiki mbum-ura. Otu-ifuk ene ìluluk me emen ìre efie 11.06; me lek keya, 526,000 eluk me Juba, òrere ama-ibot mè ama-ile òmimin ichit me ido ya.

Ido yi ìkaan̄ lek me acha 2011 isibi me irak mkpulu ido Sudan; ọmọ ore ayaya ichit me etete ebi kè ido ìkaan̄ lek me mgburudun̄ yi, mè ido owuwa ido ebọkọbe itap me etete ido ìkaan̄ lek, me acha 2021. Ido yi îwele ichit ikpele lek ijọn̄ Sud òkup nria nria sa me lek Nali Okuket. Ebi ido ya ekigwen agan̄ nria nria ya ibe ìre *Bahr al Jabal* òsisibi *Okwaan̄ Ogoon̄.*

**Mfufuk Erieen̄**

Erieen̄ yi *Sudan*, ekisa igwen ibak otutuuk ere cha ìkup me agan̄ osiki me lek Èwê Sayara; nan̄a me Afirika agan̄ Osiki si re Afirika agan̄ Etete. Erieen̄ ya ìnan̄a me usem Arabu *bilād as-Sūdān* òsisibi *Ijọn̄ ebi Ofifit*.

# Nrọnnye
# Ntoronyan̄

**Ntoronyan̄** (mèlek si **ntaronyan̄**) ìre ikpele bọọlu matà me emen ofok òkitoon̄ mè ikiyok. Matà òkup me emen ntoronyan̄ ìre eyi pilasima. Îre unye ǹtaba okitet inu òkup me emen ntoronyan̄ igbaan̄ isun̄ ge. Ebi kè ntoronyan̄ ekinyi uyok mè utoon̄ mije ema mîyok enenen. Ntoronyan̄ ògbegbet lek linyọn̄ ichit ìre ura. Owuwa ntoronyan̄ òwa me emen ofok-inyọn̄, echi eji mêkọtbe isa chieen̄ ikike imun̄ me eririeen̄, ire, mije ere ema ekekebe ojọn̄ọbe ere enenen, eji eyaka ikimun̄ ema kire ntat ukan̄ òkekeke ibia me akpat.

Ebi kè ntoronyan̄ me isinyọn̄
Otu-ifuk inu òkup me emen ntoronyan̄ (okputuk kan̄) îwa ire lek îrọbe <nuclear reaction> ibene ikimọnọ irek me emen ntaronyan̄ cha. <Reaction> yi ìkinwene aidirojin ikana iliọm mè isa me ikeya isan̄a uyok isibi.
# Òfuk-acha

**Òfuk-acha** (òrere **calendar** me usem Ebeke) ìre nroon̄ ikwaan̄ ekisabe ineen̄ usen itap me onineen̄. Ebi ene ekisa òfuk-acha iriọọn̄ mgbọ inu omọnọbe irek, mè ikisa si itọt mè idọmọ mgbọ inu obomọnọ irek. Îre òfuk-acha okinyi usen erieen̄ mè ifuk, eyi ekigwen usen-onyan̄. Ekisan̄a usen-onyan̄ chi igọọk me ike ebi kè inu ekije me emen isinyọn̄. Ekifuk acha cha mè onshan̄ cha igọọk me ike ura mè onyan̄ okije me emen isinyọn̄. Ebi ene irọriọọn̄ usen inu omọnọbe irek mè ìre usen ibomọnọ irek ikekirọ ugwem ikup mfufet.

Akarake mfufuk ebilene obenebe, ikekiriọọn̄ ibot mgbọ ìre inu òkup me isi uyọt enenen inyi ebi uko.

# Nrọnnye
# Òfuk-acha kè Giregọri

**Òfuk-acha kè Giregọri** (òrere **Gregorian Calendar** me usem Ebeke) ore òfuk-acha ekisabe irọ inu me owuwa ere me linyọn̄ cherekeyi. Ebene isa ọmọ irọ inu me acha 1582. Ìnibọkọ irek Òfuk-acha kè Juliọs mije îkaan̄ inu òlọlọ me lek Òfuk-acha kè Juliọs: ìkpọkpọ ikitap Acha ile (òkaan̄ urot usen ge me acha ini geelek) isọkọ, kpesaba iraka geege [with no exceptions].

Me òfuk-acha kè Juliọs, acha ge ìre isi-isi [exactly] usen 365.25 (usen 365 mè mbubak mgbọ 6), ire, achubọk okike mgbọ Linyọn̄ okisa ije ikana Ura ìgbet 365.2425 usen (inu môsobe usen 365, mbubak 5 mè nkikek 49). Urot mgbọ òtotoon̄ me inyọn̄ ìre nkikek 11 acha geelek.

# Nrọnnye
# Usen-onyan̄

**Usen-onyan̄** ìre usen me lek òfuk-acha. Ekigbaan̄ usen mè onyan̄ mè acha iriaak isa ige usen-onyan̄. Isikido mè ìre ikitumu ikọ ofolek usen-onyan̄, ekitumu mè usen ya ìre òso usen inen me emen onyan̄ owa me acha owa.
# Akpatanden̄

Akpatanden̄
**Akpatanden̄** ìre okwukwut ikwaan̄ òkisa <electronics> ibọkọ nkwukwuuk-etip [data] itap, mè ikisi ikwaan̄ me lek, mè isun̄ inwọn mè isan̄a si isibi ijeen̄. Nkwukwuuk-etip ìre asabọn inu òkigbaan̄ irọ etip, kubọk ifuk [numbers], ikọ, mè onineen̄ inu [list]. Akpatanden̄ ibọbọkọ nkwukwuuk-etip itap ìre igwegwen asabọn nkwukwuuk-etip itap me emen kan̄, inan̄a me lek òtap-etip kubọk akpọk-nge, mè ìre òbeme-etip [storage device] kubọk <hard drive> mè ìre ògban̄-ere [sensor]. Akpatanden̄ ìkirọ ikwaan̄ me lek nkwukwuuk-etip igọọk me lek nteme òkup me emen ekwu.

Nteme akpatanden̄ ìre onineen̄ ebi kè nteme [instructions] eyi akpatanden̄ okigọọk mgbọ ibonwene nkwukwuuk-etip. Nteme chi okitap ubọk inyi akpatanden̄ inyi irọ ifuk, mè ìre inwene nkwukwuuk-etip mè ìre iben ema inan̄a me ere ge isi isun̄ me ufi ere. Isirọ isan̄a, môsun̄ nkwukwuuk-etip ya inwọn me emen òbeme-etip, mè ìre isan̄a ijeen̄ me isi akpatanden̄ mè ìre iria ijet ufi akpatanden̄. Mêkọt igugọbọ [connect] owuwa akpatanden̄ isun̄ ge isa irọ <network> kire <internet>. Eyi mônenirọ ibe ikup mfufet akpatanden̄ cha ikekikpa usem ge mèlek ge.

Òsi-ikwaan̄ [processor] òkup me lek akpatanden̄, ekisa <integrated circuit (chips)> òkaan̄ owuwa <transistors>, irom. Owuwa akpatanden̄ ìre <digital>, eyi òsibi ibe ke ema ekisa nkwukwuuk ifuk eyi ebon iba ijeen̄ etip. Akpatanden̄ ìkup me esese esese mbet mè oke, igọọk me lek ike erombe [model] mè inu erombe inyi. Mîkaan̄ echi asabọn kubọk ọkpọk etip òriọọn̄ inu mè akpatanden̄ inyọn̄ ukot; mè ikaan̄ si echi ilile kubọk akpatanden̄ òkaan̄ unye [supercomputers].