Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Biriten

**Biriten** (eyi ekigwen usini mgbọ ibe îre **Biriten Ile**) ìre achọ ge òkup me Emen-awaji Atilantik agan̄ inyọn̄, ida ibọkọ me atasuk agan̄ inyọn̄ mbum-ura me lek ijọn̄ Yurop. Ido echi ògbagbaan̄ irọ Biriten ìre Ingilan Skọtilan mè Wales. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 209,331 km². Ọmọ omin ichit me etete Achọ echi Biriten, mè imin ichit si me etete achọ òkup me Yurop mè ire òso achọ onaan̄ge òmimin ichit me linyọn̄.Kilaimet kan̄ ìre eyi emen-awaji. Esese òkup me oke uyok me etete ibot-mgbọ ìkakimin.

Achọ Ailan, òrere irek 40 me efit me lek Biriten Ile, ìkup me agan̄ ichep-ura. Îre achọ chi mè ofifi asabọn achọ mè ewuuk 1000, ke egbaan̄ igwen Ọgbọn̄ achọ echi Biriten.

Ekifuk mfufuk ibe ke me acha 9,000 òraraka, ke îkaan̄ ogogo ijọn̄ ge ekigwen Dọgalan ògọgọbọ achọ ya mèlek lek ijọn̄. Ebilene mîluk me lek ijọn̄ me inu môsobe acha 30,000. Me acha 2011, otu-ifuk ebi ìluk me lek ijọn̄ yi ìre efie 61. Eya onenirọ ọmọ ire òso achọ ita ene ewabe ichit me linyọn̄, me isifuk Họnnshu me Japan mè Java me Indonesia isan̄a, mè ire achọ ene ewabe me emen ichit mè ire efuk Esia isan̄a.

Ikọ ya "Biriten Ile" môkọt ikeke si inyi agan̄ ifit-mkpulu eyi Ingilan, Skọtilan mè Wales mè asabọn achọ kiban̄.

Agan̄ yi nè Ailan agan̄ Inyọn̄ egbaan̄ irọ United Kingdom.

# Nrọnnye
# Aristọtulu

**Aristọtulu** ìre ogwu uga ifuk-ibot ge ònan̄a me ido Giris Ukot Ikaan̄. Ọmọ ochili Laisiọm [Lyceum] mè ire si ogwu ibot me otu-ogbo ebi uga ifuk-ibot "Peripatetik"; ọmọ si oyaka isa "orọmijọn̄ ke Aristọtulu" inu. Ọmọ mèlek kè Pileto, ogwu òkijeen̄ ọmọ inu, ke egbaan̄ igwen "Nte uga ifuk-ibot eyi agan̄ Ichep-ura." Ikpa cha mè inu îgebe îre lek owuwa agọọk-nkween̄. Îgbaan̄ esese uga ifuk-ibot òkukup sabum eyi kan̄ iriaak me otu oniin̄ òkeke ebi ene chieen̄. Îre nan̄a me ubọk ijeen̄-inu kan̄ ke ebi agan̄ Ichep-ura ebọkọ usem ema ekisa ikpa ifuk-ibot kiban̄, mè ubọk ekisa iwọlọ inu iriọọn̄. Eya orọ ekibe ke uga ifuk-ibot kan̄ îjeen̄ ebi agan̄ Ichep-ura oniin̄; mè ikpọkpọk ikire ibot-ikọ me ukpatu ebi uga ifuk-ibot chereyi.

Aristọtulu - Esa ewuuk irọ ogugo yi
Kperiọọn̄ owuwa inu ofolek ugwem kè Aristọtulu. Eman ọmọ me acha 384 SK me Sitagira [Stagira] me Giris agan̄ Inyọn̄. Ama ya ìsa akọp kilo go mè go (55 km) ida ibọkọ me lek ama Tesaloniki òrere ama-ile me Giris cherekeyi. Ogwu ute, Nikomakọs [Nichomacus], ìre ogwumgnọ òre ofia inyi Amintas ogwu ubọọn̄ ido Mesidọn. Ogwu ute mè ogwu uga mîkwu mgbọ ọmọ orebe akọp mè acha ita. Prozenọs [Proxenus] ogwu Ataniọs [Atarneus], òrere nlom ngwan̄ kè Aristọtulu ogwu ugane, onenikpukpo ọmọ isibi. Prozenọs îjeen̄ ọmọ inu acha inen mè inen sabum îniria ọmọ isi Uwu-ikpa ke Puleto me Atens mgbọ ọmọ osobe akọp acha ge mè jaaba (mè ìre akọp mè jeeta). Aristọtulu îkup me uwu-ikpa ya inire mgbọ îkanabe akọp acha ita mè jaaba. Mgbọ Puleto onikwu, ìkafiin̄, Filip ogwu òso iba, ogwu ubọọn̄ ido Mesidonia ogwegwen ọmọ ibe inijeen̄ gwun̄ kan̄ inu. Arisitọtulu oneninan̄a me Atens inisikijeen̄ Alikisenda Ogwu Ilile inu me ibebene acha 343 SK. Îgbaan̄ ofifi nsabọn ìkukup me uwu-ubọọn̄ ya mèlek kè Alikisenda ijeen̄ inu cha. Ene iba me etete kiban̄ cha - Tolemi mè Kasanda - enenikana ubọọn̄ si kire Alikisenda.

Aristọtulu îsa me ikeya ichili agwut ikpa me Laisiọm. Eya onenitap ubọk inyi ọmọ inyi ige efit efit ikpa kan̄ me lek akpa osùkut. Ubọk geelek îrebe ke îge owuwa inu ofolek esese agọọk-nkween̄ echi mêkọtbe igon kubọk ikpa, inu òsolek irek ge me ita (1/3) gaalek me lek otutuuk inu îgebe okup mgbọ keyi. Echichi ọmọ kpòkoben me ejit ibe egon.

Inu cha îgebe me emen ikpa kan̄ ofolek ifuk-ibot nrom (sayensi) echi chieen̄ okimun̄ îjeen̄ ebi ene oniin̄ me sayensi me akarake ukot ikaan̄ inire emen Oyò Ichili-chieen̄ [Age of Enlightenment] eyi òbebene me akọp mè senturi jeeta. Ikpa kan̄ si ire eyi òdadasi ijeen̄ inu ifolek lọjik (ikekeek inu inyi itat mè iwuwut ifan̄a me lek inu ikatatge).

Îluk inu òsolek akọp acha gweregwen mè iba (62) sabum înikwu me Yuboya [Euboea] me Mesidonia. Sabum înikwu, înyi ida ibe efuun̄ ọmọ eriaak lek nwa kan̄.

Erieen̄ yi, Aristọtulu, inan̄a me usem Giris ukot ikaan̄. Ìsibi "ǹkeek ònwọnwọn ichit."

# Nrọnnye