Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jọn Brown

**Jọn Brown** (9 Mêe 1800 – 2 Disemba 1859) ìre ogwu Amerika ge òkije ikeme itatap ene me usùn̄ mè ikirọ inyue ibe egwak ubọk irọ-inu ya. Îrọ inye ibe esa me unye (etim mè akọn̄) egwak orọmjọn̄ ya me Amerika. Adasi mgbọ enọbe erieen̄ kan̄ me ido kiban̄ ìre mgbọ îkekebe kubọk ogwu ibot isa ebi ene isi akon̄ me emen mgbọ etim Kansas eyi 1856.

Ogugo kè Jọn Brown, me acha 1846-47
Me Ọkitoba 1859, Jọn Brown îsa ebi enun̄unuun̄ isi ere ekisun̄ nroon̄ akọn̄ eyi mkpulu ido, òkup me Harpers Ferry me Virginia (òkup me Virginia Ichep-ura chereyi).
Ìtọt ibebene <movement> òboro mè ebi usùn̄ ekaan̄ lek kiban̄ me Virginia mè Karolina Inyon̄. Îbum inin̄ ere nroon̄ akọn̄ ya, ire, mîkpan̄ ene jaaba me lek ebi kan̄ mè itap unan me lek akọp ene.

Jọn Brown ìtot isasan̄a nroon̄ akọp me ere ya inyi ebi usùn̄u, ire, usini ebi usùn̄ inen mè inen me ama ya mîgọọk ikeke ikitim ikeme ọmọ. Me ikarakage mbubak mgbọ akọp ita mè gweregwen (36) ebi uko, mè ebi afa mè ebi akon̄ mun̄ Amerika [US Marines] mîtet otutuuk ebi ìkeke mèlek kan̄. Ejeen̄ Jọn Brown ikpan̄ me 2 Disemba,1859 kubọk ogwu òkije ikeme Agan̄ mkpulu Virginia. Ọmọ ore adasi ene me Amerika ogwu ejeen̄be ikpan̄ mije ijeje ikeme ama kan̄.

Cherekeyi usini ene ekitọn̄ ọmọ kubọk ogwu òkekeke inye mè ichieek mkpa mije ichechieek kan̄, sà usini ene echa ọmọ mije ekifuk ọmọ kubọk ogwu iraak mè ogwu òtip-ukpook [terrorist].

## Mkpa kan̄ mè inu òrọrọ igọọk

Me ewelegwe òso usen iba me emen Onyan̄-akọp-mè iba me acha 1859, Jọn Brown ogege ibe:

Emi, Jọn Brown, nriọọn̄ ijaan̄ lek ibe ke inu ikpak ebi lek ijọn̄ yi ebi awọ otetbe, ke kpebeben isan̄a îtata egwogwook eje. Me adasi mgbọ mfiaan̄ lek n̄a sa me ikekikeek ibe ke mêkọt iro me ekagwookge eje ìwa.

Òta ikọ kè Jọn Brown
Îfuk ikpa mbuban kan̄ mè ige òta ikpa etip ijet ogwu nwa. Me emen ikpa etip ya si ke îtap ndọmọ ebesa iche inu-nkaan̄ kan̄. Me òfuk-mgbọ osulube 11 ewelegwe, esasan̄a ọmọ me uwu mkpọn ya isa ije itibi urum ebi akọn̄ ìseso obop ene iba (2000) isa isi sọn̄ ijọn̄ uko ge ọfokọ okupbe. Me etete ebi ìkeke ikikpọ ike ekpan̄be ọmọ, Stonewall Jackson ogwu ònikana ogwu ibot akon̄ <confederate> òwa, mèlek si John Wikes Booth (Booth yi ìfọfọọk ofọnti ebi akon̄ afa [militia] itap isa inikpọ ikpan̄-ene ya).<25>
Ogwu usọ ukọt Walt Whitman îkpa iwele inu ọmọ omun̄be mgbọ ekpan̄be Jọn Brown me emen ukot kan̄ ekigwen *Year of Meteors.* <26>

# Nrọnnye
# Frederick Douglass

**Frederick Douglass** (1818-1895) ìre ogwu Ofifit Amerika òluk me emen senturi akọp mè onaan̄ge. Eman ọmọ kire usùn̄ me Merilan. Îkween̄ iriọọn̄ ike ekifuk ikpa. Ìnwọnọ ilibi ifo agan̄ Inyọn̄ me emen 1830 cha.

Ogugo kè Frederick Douglass, me acha 1879
Mgbọ îfobe agan̄ Inyọn̄ me Amerika, me ikafiin̄ge mgbọ, inenikana ogwu òkije ikeme itatap ene me usùn̄ mè ikirọ inye ibe egwak ubok irọ-inu ya. Îgbaan̄ irọ ikwaan̄ mèlek kè William Lọid Garisin. Ọmọ ore ge me lek ebi ikaan̄ ukwuuk otu ichit me itutumu ikeme usùn̄ [slavery] mè irọ inye ibe egwak. Ọmọ îbene ikigon ikpa inyi-ulook [newspaper] kan̄ *North Star.* Îge owuwa ikpa si.

# Nrọnnye
# Marian Erọn

Marian Erọn

human

**Marian Erọn** (òrere **Marianne Johanna Aaron** me igwegwen iso me ubọk ige-usem Ebeke) ìre ogwu usọ usem mè ogwu nteme me agan̄ ifufuk mè igege. Ọmọ ìre ogwu Nedelan me iman mè ire ogwu Naijiria me ibat-olom.

## Isi-ikpa

* *School met de Bijbel* me Jenk me Belijiọm
* *Grim Bergen*
* *Gymnasium Viser't Hoofd Lyceum Leiden*
* *Middle Bare Meisjes School*
* *Pont's Instituut*
* *Sociale Academie*
* Uwu-ikpa Ikpa Mbuban eyi Lọndọn
* Uwu-ikpa ile eyi Baptist me Dallas
* SIL International - General and Advanced Course in Applied Linguistics
* Uwu-ikpa ile Kalifọnia eyi Santa Babara
* Uwu-ikpa ile Reading

## Ikwaan̄ Îsibe

## Ikpa Îgebe

* The Feasibility of Sustainable Obolo Bilingual Education in Nigeria

# Nrọnnye
# Isidọ Ene-Awaji

**Isidọ Imanuwen Ene-Awaji** (1946 - 2015) ìre ogwu ijejeen̄ mè ogwu òkana usem. Echubọk iriọọn̄ ọmọ me lek îgọọkbe ikana Ikpa Mbuban itap me usem Obolo mè ikekisan̄a aya usem isibi mè îgebe Mbuban Îchaka. Ọmọ ìnan̄a me Agana me Obolo agan̄ Ichep-ura. Ọmọ ire ene ge me lek ebi ìbebene Ntitiin̄ Oru Usem Obolo mè ire ogwu uti-ikpa ntitiin̄ ya bene me 1978 - 1982 sabum Ntitiin̄ Oru Usem Obolo mè Ntitiin̄ Oru Ikakana Ikpa Mbuban enigbaan̄ iriaak ikana Ogbo Ikwaan̄ Usem Obolo me acha 1984. Ọmọ mè Kilintin Utọn̄ egbaan̄ ikana Ikpa Mbuban itap me usem Obolo sà Uche Erọn okitaak chieen̄ ikpọ ikwaan̄ kiban̄ mè ikinen̄e inu isun̄ mè ikinyi nteme.

# Nrọnnye
# Kilintin Utọn̄

**Kilintin Irekeosibi Zakiọs Utọn̄** (òrere **Clinton Zacchaeus Utong** me ubọk ige-usem eyi ebeke; 1940-2024) ìre ogwu Obolo ge òsibi isi sa me ikwaan̄ îrọbe isa itap ubọk inyi usem Obolo ije inyi isi. Ọmọ ìnan̄a me Ilotombi, me Obolo agan̄ Ichep-ura (òrere Mkpulu-ija Andọni) me Agan̄-mkpulu Rivas. Ọmọ ore òso iba ògagat ugwem me etete nsabọn gweregwen ogwu uga omanbe.

Kilintin Utọn̄ me acha 2022

## Isi-ikpa

Dee Utọn̄ ìbene isi ikpa me Uwu-ikpa Oru Obolo me Ngo me acha 19.

## Ichechieek kan̄

Eman ọmọ itap me ototun̄ ukan̄ ebi eyi Karais, ebi ìkitọbọ ebum me Ntitiin̄ Angilikan.

## Ikwaan̄

Ọmọ mè Isidọ Imanuwen EneAwaji ekana Ikpa Mbuban itap me usem Obolo.

# Nrọnnye
# Ugbana Oyet

**Ugbana Oyet** (òman me Sepitemba 1976) ìre ogwu usọ nrom [engineer] ge me Biriten emanbe me Naijiria, mè ire si ogwu ibot ebi mbem [Searjent-at-Arms] me Uwu-ikan Ile me Biriten. Ọmọ ore adasi ogwu ofifit òkup me irek ya.

Ugbana Oyet, me acha 2021

## Ibebene Ugwem Kan̄

Eman Oyet me Naijiria me 1976, ifofo United Kingdom mèlek ebi isotun̄ ukan̄ kan̄ me 1991.

Oyet ìsi ikpa me Chichester, me West Sussex. Îre mgbọ îkupbe me uwu-ikpa ke îchichini Claire, ogwu òbonire ogwu nwa me mgbọ òkup me isi. Ìsi Uwu-ikpa Ile eyi Southamptọn mè ifuk usọ-nrom eyi ukan̄ olik.

## Ukot Mbọm Kan̄

Oyet ìre ogwu usọ-nrom eyi ukan̄-olik. Oyet ìbene ikirọ ikwaan̄ me Uwu Inama-ikan Ido kire ogwu isi me usọ-nrom eyi ukan̄-olik, kubọk ogwu òkiweek irọrọ inyi bene me acha 2050, uwu inama-ikan ya ikayaka ìsan̄a kabọn geege ìsibi. Ikwaan̄ ya ke îkakirọ sabum enigobo ọmọ kire ogwu ibot ebi mbem me uwu inama-ikan ido ya.

# Nrọnnye
# Mkpuk

Mkpuk
**Mkpuk** ìre mwuwu [fly]. Echi uman kan̄ ìre òrie-ìkanyi eyi inyon̄ lek [ectoparasite]. Ema ekisọọk me inyon̄ lek anam echi eje kiban̄ okiyoyok. Isisọọk, mêsa ujon̄o otu kiban̄ itibi nliik, mè isook ataak kiban̄ itap isa irọ ibe eje ya ikabot, mè itaba eje ya itap me emen lek kiban̄ kubọk inorie. Îkaan̄ asabon nniniin̄ òbeme atalek ijo orukan̄ ge òkiluk me emen ataak mkpuk. Nniniin̄ yi ìkije me emen ataak ya inin̄ emen anam geelek mkpuk ya ofiikbe, mè itap anam ya orukan̄ me lek.

Esese lek mkpuk ekibeme esese lek orukan̄.

# Nrọnnye
# Obolo agan̄ Mbum-ura

**Obolo agan̄ Mbum-ura** (òrere **Eastern Obolo** me usem Ebeke) ìre mkpulu-ija me Akwa Ibom. Ọmọ ore ge me lek ama Ebi Obolo me ido Naijiria. Ama-ibot kan̄ ìre Ọkọrọete. Ama yi ìkup me agan̄ osiki me ido Naijiria, me agan̄ Ebon Okwaan̄ Naija. Mkpulu-ija echi òtatap ikana ọmọ ìre Ibunọ me agan̄ mbum-ura, Ùna [Onna], Mkpat Eniin̄, Ikọt Abasi sà Emen-awaji Atilantik okup me agan̄ osiki kan̄. Ekigwen erieen̄ yi ikeya inyi esese ikup mèlek Andọni òrere Obolo agan̄ Ichep-ura. Mkpulu ido Naijiria echili mkpulu-ija yi me 4 Disemba acha 1996.

# Nrọnnye

## Ife

Îre ebi Obolo mè ebi Iko egbaan̄ iluk me lek ijọn̄ ya. Otutuuk ebi ama ya mîkaan̄ atalek mgbaan̄-nrọ me ubọk iluk-ugwem. Okike ijọn̄ ama yi obenbe ìre 117,800 km². Okike otu-utọn̄ ijọn̄ kan̄ òkup me atasuk môso 184 km me ujọn̄ọ. Usem Obolo ore ore achubọk usem owuwa ene ekitumu. Esese ama cha òkup me lek ijọn̄ ya ekitumu esese esese otu-usem Obolo, eyi ogwu ama ge môkọtbe igobo eyi ogwu ama keyilọ itet ijaan̄. Ebi Iko ekitumu usem Iko; owuwa ene me Obolo agan̄ Mbum-ura mîkigobo usem yi si itet.

Usem Iko îriaak me lek usem Obolo mè iriaak si me lek otu-usem Ọkọrutip eyi ekitumu me Ifộn. Ifộn ìkup kire ngwan̄ enenwaan̄ mè ìre gwun̄ egbaan̄be iman mèlek Obolo agan̄ Mbum-ura.
# Andọni

**Andọni** (òrere **Andoni** me ubọk ige-inu ebi Ebeke) ìre ama ebi Obolo òkup me agan̄ osiki me ido Naijiria mè ikup me agan̄ ichep-ura me ido Obolo (eya orọ ekigwen ọmọ si **Obolo agan̄ Ichep-ura**). Îre ge me lek mkpulu-ija 774 òkup me ido Naijiria. Ebi ìnanan̄a me ofifi agan̄ me Naijiria ekimalek ikisa erieen̄ yi (Andọni) igwen ebi Obolo ìnanan̄a agan̄ ichep-ura ya.

Ogugo-ijọn̄ Andọni me Naijiria

**Mfufuk Erieen̄**

Erieen̄ yi, Andọni, ìnan̄a me otu ebi Uket-chieen̄ ebi ìkpukpulu ido Naijiria me mgbọ òraraka. Ebi Uket-chieen̄ cha ekibe ke ebi Obolo mîyọt ikpukpulu mè irọrọ inyi esiki ibot enyi ema; ke ekima ikekeke me lek kiban̄, mè ikirọ inu ike înemebe ema me lek. Eya orọ inyi egwen ema ebi "Andọni" eyi osisibi ebi "utelelek."

# Nrọnnye
# Onyan̄

**Onyan̄** (simbol: ) ìre òje-mèlek eyi nrom eyi linyọn̄. Ìkije me akpat kan̄, eyi ujọn̄ọ ere kan̄ orebe inu òbelek 384,400 km, òrere inu òsoso diameter linyọn̄ mgbọ 30.

Onyan̄
# Linyọn̄

Ogugo linyọn̄ eyi emọnọbe me emen-ofok
**Linyọn̄** (simbol: ) ìre òso òtìteek [planet] ita me Ọgbọn̄ Ura ire efuk ibene me lek eyi ògbegbet lek ura ichit. Ọmọ gaalek ore òtìteek eriọọn̄be ke môkọt ibeme inu òluluk ugwem. Ọmọ ire ge me lek òtìteek ini òkup ewuuk ewuuk, òkup me agan̄ emen emen ọgbọn̄ ura. Echichilọ ire Mekuri, Venus mè Maas.

Îre sa me unye ǹtaba eyi ura ke linyọn̄ òkup me akpat ikije ikana ura. Linyọn̄ ìkigbagba iyak mè ikikọp si.
Mgba-nyak linyọn̄ ikiso me akọp mbubak-mgbọ iba mè ini, sà Ukọp linyọn̄ okisa me usen efit ita mè akọp gweregwen me ìkike-ini (365¼).

Linyọn̄ gaalek ore òtìteek òkakaan̄ owuwa mun̄ me isi-ijọn̄ kan̄. Akop jaaba mè ini me efit (74%) me isi ijọn̄ linyọn̄ ìre mun̄ ochit. Mije owuwa mun̄ yi, efie efie anam mè uti ìkiweek mun̄ isasa igat ugwem mîluk me linyọn̄

Atà eyi linyọn̄ okiyaka me lek mè ikikọp
# Ura

Ura
**Ura** (simbol: ) ìre ntoronyan̄ òkup me etiti [centre] Ọgbọn̄ Ura kiji. Îre ntoronyan̄ òkitoon̄ unwan unwan. Ìkisan̄a esese esese lek unye-nrọ isibi, kire <infrared> (uyok), utoon̄ <ultraviolet>, <radio waves> mè utoon̄. Îkisan̄a si owuwa okpukpuk inu echi òkinire linyọn̄ kire unye efet eyi ura [solar wind]. Achubọk inu òkirom unye ya òkinan̄a me emen ura isibi ìre <nuclear fission>. Eyi ìre <reaction> òkimọnọ irek me emen ntoronyan̄, eyi òkinwene aidirojin itap me iliọm, mè isa me ikeya irom ikpele unye-nrọ isan̄a isibi. Ura ìre ikpele bọọlu pilasima òyoyok enenen. Ìsik sọnja morebe ofot ofot isan̄a.
# Unwen

**Unwen** (òrere **colour** me Ebeke) ìre ike inu okupbe me chieen̄ ene sa me ike inu ya okimumen utoon̄ òtotoon̄ ire ọmọ lek.

**Onineen̄ ebi kè Unwen**

- Njiik njiik (araran̄)

- Nreren̄ nreren̄

- Unwan unwan

- Geren̄ geren̄

- Oluku oluku

- Pọpulu

- Pinki

- Ilika ilika

- Ofifit

- Ntọn̄ ntọn̄

- Okuket
# Acha ile

**Acha ile** (òrere **leap year** me usem Ebeke) ìre acha etapbe urot usen ge isọkọ me lek Òfuk-acha kè Giregọri. Acha ikike ìkaan̄ usen 365, ire, acha ile ìkaan̄ usen 366. Urot usen ya, ekiben itap isọkọ me lek onyan̄ Febuwari. Me acha ikike, Febuwari ìkikaan̄ usen 28, ire, me acha ile, Febuwari ìkikaan̄ usen 29. Urot usen yi ìkinin̄ me usen nde yaage adasi usen Febuwari orọn̄be.

# Nrọnnye
# Ọfọkọ agan̄ Osiki

**Ọfọkọ agan̄ Osiki** ìre ere ya òkukup me agan̄ osiki ichit me linyọn̄. Ìkup me òso iman̄ m̀fọ̀tọ akọp onaan̄ge me agan̄ osiki (90°S). Ìkeke me agan̄ linyọn̄ keyilọ me lek Ọfọkọ agan̄ Inyọn̄.

Ere ya egebe *pole* ire ọfọkọ ekitumu ikọ ibak
ogwu òkifit "Croquet" me Ọfọkọ agan̄ Osiki
Ọfọkọ agan̄ Osiki
# Kọntinenti

**Kọntinenti** (òrere *continent* me ubọk ige-inu ebi uketchieen̄) ìre ikpele lek ijọn̄ owewele isi ichak. Ikpele lek ijọn̄ cha ekup ebicha irek jaaba me linyọn̄ yi. Ebi kè emen-awaji enenililiin̄ iraka me agba lek ijọn̄ cha mè ichon ema itap me irek jaaba cha inye ebi kè okwaan̄ ile mè asabọn okwaan̄ enenikililiin̄ iraka me emen otutuuk kiban̄. Ijọn̄ cha enenikaan̄ owuwa ido me emen kiban̄.

Kọntinenti jaaba okup me linyọn̄. Ema ere:

* Esia
* Afirika
* Yurop
* Ọstirelia
* Amerika Inyọn̄
* Amerika Osiki
* Antatika.

# Nrọnnye
# Ola

**Ola** (mèlek si **Ọla**) ìre anam emen mun̄ òkije me mun̄ mè ikikọt si ije inene inyọn̄. Ìkaan̄ chieen̄ òsisibi itoon̄ me inyọn̄ ibot kan̄ eyi îkisa imọọn̄ inu ikana agan̄ geelek. Îkaan si uwop agba owot eyi òkup kire ubọk eyi îkisa inyiọọn̄ mgbọ ibonene ijọn̄ mè ìre lek uti.

Ema ìre anam emen mun̄ ìkimalek ikup me òla ijọn̄ ere mun̄ okibaak inin̄ mè òyaka osibi [tidal flats] mè ikup si me agan̄ oron ngala.

Ọla
Ọla ilile

# Nrọnnye
# Botsuwana

**Botsuwana** (òrere **Republic of Botswana** me Uket-chieen̄) ìre ido eyi kpunu Emen-awaji mè ìre okwaan̄ ile, òkup me Afirika agan̄ Osiki. Ijọn̄ ido Botsuwana ìre ola ijọn̄; inu môsobe akọp irek jaaba me efit (70%) me lek ijọn̄ kiban̄ ìkup me Èwê Kalayari. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Afirika Osiki me agan osiki mè agan̄ osiki-mbumura, Namibia me agan̄ ichep-ura mè agan̄ inyọn̄, me Zimbabuwe me agan̄ inyọn̄ mbum-ura. Ogogo Kazungula eyi òsaba mgbidim Okwaan Zambezi, ogbaan̄ ọmọ iriak mèlek ido Zambia.

Ido yi ìkup ekem ekem, otu-ifuk ebi ìluk me emen mêso efie 2.3. Botsuwana ìre ge me lek ebi kè ido ebi ene elukbe ida ibọkọ me emen ichit me linyọn̄ (okike ijọn̄ òkukup îwa igak ebi ìluluk me emen). Inu môsobe akọp mè iba nchọi mè gweregwen me efit (11.6%) me lek ebi ìluk me ido ya eluk me Gaborone òrere ama ibot mè ama ile òmimin ichit me ido ya. Me mgbọ òraraka Botsuwana ìre ge me lek ebi kè ido ìgbọgbọọn̄ ichit me linyọn̄ – GDP kiban̄ îgele iraka akọp dọlà jaaba (US$70) me acha me acha me emen 1960 cha. Akarake mgbọ ya, Botsuwana inwene lek kan ikana itap me etete ido ìkakaan ekem ekem ikpoko, mè inire ge me etete ebi kè ido eyi ugwem mbubek kiban̄ okitibi imin ugwat ugwat ichit me linyọn̄ mgbọ keyi.

# Nrọnnye
# Bukina Faso

**Bukina Faso** (òrere *Burkina Faso* me ubọk-ige-inu ebi Furench) ìre ìdo ìkakaan̄ emen-awaji òkup me Afirika agan̄ Ichep-ura. Okìke ìjọn̄ kan̄ ìre 274, 200 km² ikat ikana. Ido ìkukup ikana ọmọ ìre Mali, Nìjê, Bènè, Togo, Ganà, mè Kot Divuwa. Otu-ifuk ene ìluluk me ìdo ya ìre 20,321,378, igọọk me etip ebi UN enyibe me Onyan-jaaba, 2019.<ref 10>. Me adasi mgbo ekìgwen ere ya *Republic of Upper Volta* (1958-1984). Ogwu ibot mkpulu ido, Thomas Sankara oninwene erieen̄ ya ikigwen *Bukina Faso* me 4 Onyan̄-jeeta 1984. Ekigwen ebi ido ya Bukinabe [bùkínàbè] (òrere *Burkinabè* me ubọk-ige-inu eyi Furench); ama-ibot kan̄ ìre *Ouagadougou* [ùwàgàdúgù]. Sa me mkpulu-usun̄ eyi Furansi, usem mkpulu me ido ya ìre Furench, ire, îre akọp irek me efit si re akọp mè irek go me efit (10-15%) gaalek me lek ebi ido yi ekitumu usem ya. Akọp usem go mè onaan̄ge (59) ke ekitumu me ido ya; usem ebi ene ekimalek itumu ichit ìre Moore [mọ́ọ̀], eyi akọp irek go me efit (50%) ekitumu. Ido ya ìbọkọ utelelek me 5 Onyan̄-jeeta 1960, mè isibi me irak mkpulu Furansi.

Egop Bukina Faso
Iman-orioon
Ogugo-ijon
### Mfufuk Erieen̄

Me adasi mgbọ, ekigwen ido yi "Republic of Upper Volta", egwen ikeya igọọk me lek ido ya okupbe me agan̄ inyọn̄ me lek Okwaan̄ Vọlta (Vọlta eyi Ofifit, eyi Nziik mè eyi Okuket) <ref24>. Eninwene erieen̄ ido ya ikigwen *Burkina Faso* me òso 4 Onyan̄-jeeta 1984 sa me ida ogwu ibot mkpulu ido, Thomas Sankara [Tọmọs Sàn̄kárà]. Ikọ chi: *Burkina* mè *Faso* enan̄a me esese usem ekitumube me emen ido ya. *Burkina* ònan̄a me usem Mossi, ìsibi *ikekirọ atikọ* <upright>; ìkijeen̄ ike ebi ife cha emabe ugwem irọrọ atikọ kiban̄. *Faso*, ònan̄a me usem Dioula, ìsibi *uwu ute*, *ijọn̄ kè nte* sà *bè* ekitapbe me lek *Burkinabè*, erieen̄ ekisabe igwen ibak ebi ido ya, onan̄a me usem Fula, ìsibi *ebirieen̄* mè ìre *ebibaan̄*.<ref22> Mekọt ibe ke *Burkina Faso* ìsibi *Ido (ijọn̄) eyi ebi ìkirọ atikọ.*<ref23>

# Nrọnnye
# Burundi

**Burundi** (òrere **Republic of Burundi** me Uket-chieen̄, mè ire **Repubulika y'u Burundi** me usem Kirundi, mè ire **Jamuhuri ya Burundi** me Suwayili, mè ire **République du Burundi** me Furenchi) ìre ido kpunube emen-awaji, òkup me Ikpele Iteke Rifti [Great Rift Valley] me ere Ikpele Oyô Afirika mè Afirika agan̄ Mbum-ura echichinibe. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Ruwanda me agan̄ inyọn̄, Tanzania me agan̄ mbum-ura mè osiki-mbumura, Kongo Kinshasa me agan̄ ichep-ura; sà Oyô Tanganyika okup me okike ijọn̄ kan̄ me agan̄ osiki-ichepura. Ama-ibot kan̄ ìre Gitega mè Bujumbura.

Egop Ido Burundi
Iman̄-ido Burundi
Ogugo-ijọn̄ Burundi
Okwa-ido: Burundi Bwacu (òsisibi "Burundi Kiji")

Gitega ore ama-ibot me agan̄ ifit-mkpulu, sà Bujumbura ore ama-ibot me agan̄ mbubek. Usem mkpulu me ido ya ìre Kirundi, Furenchi mè Uket-chieen̄. Otoko ìkup me ido ya ìre ebi Hutu (85%), Tutsi (14%), mè Twa (1%). Eru-mfaka me ido ya ìre eyi Kiristien (91.5%), me etete keya, 65.3% ìre ebi Roman Katọlik; ebi ìkigọọk eru-mfaka ntente (5.5%), Isilam (2.1%), echilọ mè ebi kpekigọọk eru-mfaka geege (0.2%). Okike ijọn̄ ido ya ìre 27, 834 km²; ọmọ ore òso ido 142 òmimin ichit me linyọn̄. Otu-ifuk ebi ìluluk me emen ìre 11,865,821.<ref6> Ido ya ìsibi me irak mkpulu-usun̄ Belijiọm me adasi usen me onyan̄ jaaba, 1962. Ikpoko ema ekinyambe ìre "franc" eyi Burundi, eyi mgbidim erieen̄ kan̄ orebe BIF.

Ebi Twa, Hutu mè Tutsi mîluk me lek ijọn̄ ya me inu ikasipge ìraka efit acha go. Me inu òwawa iraka efit acha iba, Burundi ìre ama ubọọn̄ òkikpulu lek kan̄, mege inire òso senturi akọp iba, mgbọ Jemeni enube iniluk me lek ijọn̄ ya, mè ibọkọ ikikpulu<ref12>. Mgbọ etimbe ikpan̄ Jemeni me Akọn̄ Linyọn̄ Òso Iba, ema mîkana ido ya inyi Belijiọm; ebi Jemeni mè ebi Belijiọm egagbaan̄ ikikpulu kire Ruwanda-Urundi eyi ido-mkpulu [colony] ebi Yurop.

Burundi ìnikaan̄ lek me acha 1962. Ema edasi ikaan̄ mkpulu ebi ubọọn̄ [monarchy], ire, mije owuwa mkpan̄-ene ògbaan̄ me lek mkpulu, ikpakpa mbin [coup] mè owuwa gọlọgọlọ, ema mînwene inikana <republic> mè ido òkaan̄ otu-ogbo ifit-mkpulu ge gaalek me 1966. Owuwa <ethnic cleansing> me mgbọ me mgbọ, mè akọn̄ emen ido iba, mè ikpakpan̄ ogbogbo ene [genocide] me 1970 cha mè ofifi me 1990 cha mîrọ mè efit efit obop ene ekwaan̄ mè irọ inyi ugwem-mbubek ido ya ikup chieen̄ ge, mè irọ si inyi ebi ido ya enire ge me lek ebi ìgbọgbọọn̄ ichit me linyọn̄.<ref13>

Ọmọ ore ge me lek ebi kè ido ìsisip ichit me Afirika. Isan̄a me lek ugbọọri, ofifi inu òkisisaak ido ya ìre ugwem mfiat [corruption], <weak infrastructure>, ina ere ikpọ-lek mè isi-ikpa, mèlek si urafiọọn̄.<ref23> Igọọk me etip eyi World Happiness Report enyibe me 2018, ọmọ ore ido ubelejit osipbe ichit me emen [least happy]<ref24>. Burundi îkup me Ntitiin̄ Afirika, Commonwealth of Eastern and Southern Africa, Ntitiin̄ Mgba-nriaak Ido, mè <Non-Aligned Movement>.

**Mfufuk Erieen̄**

Ido Burundi òkukup mgbọ keyi, egwen ibak Ama-ubọọn̄ Burundi, eyi mgbọ òkikpulu agan̄ ya bene me òso senturi akọp mè gweregwen. Etumu ibe erieen̄ ya môkọt inan̄a me lek erieen̄ ebi Ha ebi mgbọ ìkiluk me agan̄ ya, ebi ìnan̄a me ere ekigwen Buha.<ref25>

# Nrọnnye
# Kamerun

Egop Kamerun
Iman̄ ido Kamerun
Ougo-ijọn̄ Kamerun
**Kamerun** (òrere **Republic of Cameroon** me uketchieen̄ mè ire **Repulique du cameroon** me Furenchi) ìre ido me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ebi kè ido ìkukup ikana ọmọ ìre Naijiria me agan̄ ichep ura mè agan̄ inyon̄; Châdi okup me agan̄ inyon̄ mbum-ura; ido Afirika Etete me agan̄ mbum-ura; Gini Ikwetọ, Gabọn̄ mè Kongo Burazavilu ekup me agan̄ osiki kan̄, sà agan̄ atasuuk kan̄ cha okup me agan̄ Ọfọ Okwaan̄ Gini mè Emen-awaji Atilantik.

# Nrọnnye
# Achọ Kanari

Egop Achọ Kanari
Ogugo-ijọn̄ Achọ Kanari
Ebi kè Achọ Kanari (eriọọn̄be si kire **Ebi kè Kanari**) ìre ọgbọn̄ achọ me Emen-awaji Atilantik. Ọmọ okup me agan̄ osiki ichit me lek Sipen. Ìkup me Afirika agan̄ inyọn̄ ichep-ura. Otu-ifuk ebi ìkiluk me lek achọ yi ìre efie 2.25. Ọmọ ke ene owa ichit me emen me etete agan̄-mkpulu usaba okwaan̄ eyi ebi Ntitiin̄ Yurop ebọkọbe ikikpulu.

Achọ jaaba ogbaan̄ irọ ido yi. Ema ìre (bene me eyi òmimin ichit si re lek eyi òsisip icht): Terenife, Fuerteventura, Gran Canaria, Lanzarote, La Palma, La Gomera, mè El Hierro. Isan̄a me lek kecha, ofifi achọ ebi ene elukbe me lek ìre La Graciosa, eyi Lanzarote okikpulu. Owuwa asabọn achọ òwa si me lek ọgbọn̄ yi. Igọọk me lek ere ọgbọn̄ achọ yi okupbe, ekimọnọ ema kire ntobo [link] ògbagbaan̄ Afirika mè Yurop mè ebi kè Amerika ichọk.
# Kabo Vede

Egop
Iman̄ ido
Okwa ido
Ogugo-ijọn̄
**Kabo Vede** (òrere **Carbo Verde** me usem Pọtugalu mè ire **Cape Verde** me usem Uket-chieen̄) ìre ido òkup me ọgbọn̄ achọ me agan̄ etete Emen-awaji Atilantik. Achọ akọp ìnan̄a ìman sa me vọlukano egbaan̄ irọ ido yi. Okike ijọn̄ ido yi ìre 4033 km² mè ire egbaan̄ okike ijọn̄ akọp achọ cha iriaak.<ref9> Achọ chi esa inu môsobe 600 km re 850 km ida ibọkọ me lek agan̄ ichep-ura <Peninsula> Kabo Vede, òrere ere ofofo agan̄ ichep-ura ichit me lek kọntinenti Afirika. Achọ Kabo Vede mèlek Azores, ebi kè Achọ Kanari, Madeyira mè Achọ Saveji egbaan̄ irọ <Macronesia ecoregion>.

# Nrọnnye
# Komoros

Egop
Iman̄ ido
Duration: 1 minute and 37 seconds.1:37Okwa ido
Ogugo-ijọn̄
**Komoros** (òrere **Comoros** me usem Uket-chieen̄ mè ire **Komori** me usem ebi ido ya) ìre ido ọgbọn̄ achọ [archipelago] òkup me Emen-awaji eyi India me agan̄ inyọn̄ me lek Okwaan̄ Mozambik, ida ibọkọ me atasuk agan̄ mbum-ura me Afirika. Ìche okike eyi okwaan̄ [maritime border] mèlek Madagasika mè Mayọte me agan̄ osiki mbum-ura. Tanzania okup me agan̄ inyọn̄ ichep-ura kan̄, Mozambik me agan̄ ichep-ura, sà Seyichilis me agan̄ inyọn̄ ichep-ura. Ama ibot kan̄ mè ama ile òmimin ichit ìre Moroni. Erumfaka owuwa ene me ido ya ekigọọk ìre Isilam eyi Suni. Ido yi ìre ge me lek Ntitiin̄ Arabu. Ọmọ gaalek ore ido me Linyọn̄ agan̄ ebi Arabu eyi otuuk lek ijọn̄ kan̄ okupbe me Ìkike-iba agan̄ Osiki [Southern Hemisphere]. Ọmọ si me Ntitiin̄ Afirika, Ogbo Ido Ìkitumu Furenchi [Organisation internationale de la Francophonie], Ogbo Mgban̄-nrọ Isilam [OIC] mè Ntitiin̄ Ido Emen-awaji India [Indian Ocean Commission]. Usem mkpulu ita ke ekitumu me ido yi: usem Komoros, Furenchi mè usem Arabu.

Otoko ìkup me ido yi Afiro-Arabu [Afro-Arab] (86%) mè ebi Malagasi [Malagasy] (14%). Erumfaka ìkup me ido ya ìre Isilam (98%) mè Kiristien (2%).<ref1> Ebi Pọtugalu ìkikọp uji ile eweek lek ijọn̄ ya imun̄ me acha 1503. Ido yi ìkaan̄ lek mè isibi me irak mkpulu Furans me 6 Julai 1975. Bene me 23 Disemba 2001, ido yi ìkichieek *Mgbaan̄-nriaak eyi Komoros* [Union of the Komoros]. Ikpa ikan ido eyi ema ekisabe ikpulu mgbọ keyi ìre eyi esan̄abe isibi me 17 Mêe 2009. Okike ijọn̄ ido ya obenbe ìre 1,861 km². Otu-ifuk ebi ìluluk me ido ya ìre 850,866.<ref10,11> Ọmọ ore òso 160 ebi ene ewabe ichit me emen me linyọn̄. Ikpoko ema ekinyambe ìre furanki eyi Komoros [Comorian frank] eyi iman̄ ikpoko kan̄ orebe KMF. Agan̄ mgbọ kiban̄ ìre UTC +3 me Mgbọ Afirika agan̄ Etete [EAT]. Ema ekikọp ujijọn̄ me agan̄ ulom. Iman̄ ibot ǹgwen kiban̄ ìre +269 sà iman̄ ibot olik etip ore *.km*.

Îre achubọk achọ ita mè owuwa asabọn achọ, otutuuk cha ìkukup me Achọ Vọlukano eyi Komoros [Volcanic Comoros Islands], egbaan̄ irọ ido yi. Achọ cha ìsisibi isi cha, ekimalek iriọọn̄ ema me erieen̄ Furenchi kiban̄: Grande Comore (òrere *Ngazidja* me usem kiban̄), Mohéli (òrere *Mwali*) mè Anjouan (òrere *Ndzwani*). Ido yi si òkigbini ibe ke òso achọ ini òmimin, òkup me agan̄ osiki mbum-ura, òrere Mayọte (Maore), ìkup inyi ido kiban̄, ubọk geelek îrebe ke me acha 1974, ebi Mayọte <voted against> isisibi me irak mkpulu Furans mè ikaan̄ lek. Akarake <referendum> ya, mkpulu Komoros kpe<administer> Mayọte; Furans ekpọ ikikpulu Mayọte kire *agan̄ kiban̄ òkup me usaba-okwaan̄* [overseas department]. Ido Furans mî<vote against> <United Nations Security Council resolution> eyi òborọ ibe Komoros ikikpulu Mayọte.<ref6,7,8,9> Mayọte ìkana *agan̄ òkup me usaba-okwaan̄* inyi Furans me acha 2011 sa me <referendum> eyi atalek owuwa ene me lek ebi ido ya erọbe inye [passed overwhelmingly].

# Nrọnnye