Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Senegal

**Senegal** (òrere **Sénégal** me usem Furenchi, mè ire **Senegaal** me usem Wolof) ìre ido me Afirika agan̄ Mbum-ura. Ido ìkukup ikana ọmọ ìre Mọritania me agan̄ inyọn̄, Mali me agan̄ mbum-ura, Gini Kọnakiri me agan̄ osiki mbum-ura, sà Gini Bisawu okup me agan̄ osiki ichep-ura. Ìsik sọntiik Senegal môtapbe ikana Gambia, ido ge òmọmọnọ sọntiik lek ijọn̄ me agba Okwaan̄ Gambia. Okwaan̄ yi oche Casamance, agan̄ osiki me ido Gambia, isan̄a me lek agan̄ kechilọ ìkup me emen ido ya. Senegal îgbaan̄ si ikaan̄ okike mèlek ido Kabo Vede. Ama-ibot Senegal me agan̄ mbubek mè ifit-mkpulu ìre Dakaa [Dakar].

egop iman̄ okwa ogugo-ijọn̄

Mîkitumu esese usem me emen ido yi kire: usem Arabu, Balanta, Asaniya [Hassaniya], Jola-Fonyi, Mandinka, Mandjak, Makanya, Noon, Pulaar, Serer mè Soninke. Owuwa otoko ọmọ owa me emen ido ya: Wolof (41.3%), Fula (17.8%) Serer (15.7%) Mandinka (14.0%), Jola (3.7%), otutuuk kechilọ (7.4%). Ido yi ìbọkọ utelelek me òso 4 onyan̄ Epuren, 1960. Ìsibi itele Federeṣọn Mali me òso 20 onyan̄ Ọgọs, 1960.

Okike ijọn̄ kan̄ ìre 196,712 km²; ọmọ ore òso 86 òmimin ichit me linyọn̄. Otu-ifuk ene ìluluk me emen ìre 15,854,323 ike orirọ ifuk-ene eyi acha 2018 otumube. Ikpoko ema ekisabe inyam ewe ìre *CFA eyi Afirika agan̄ Ichep-ura.* (CFA ìkeke inyi *Communauté Financière d'Afrique* me Furenchi, òsisibi *Ntitiin̄ Ikpoko eyi Afirika.* Ido jeeta me Afirika agan̄ Ichep-ura, Bènè, Bukina Faso, Kot Divuwa, Gini Bisawu, Mali, Nijê, Senegal mè Togo, ekinyam ikpoko yi.

Sa me ebi Furans ekikpulube ido ya me emen mgbọ mkpulu-usun̄, usem-mkpulu me ido ya ìnire usem Furenchi; mèlek usem Wolof sa me ebi otoko Wolof erebe ebi ìwawa ichit me ido ya.

**Mfufuk Erieen̄**

Erieen̄ ido Senegal ìnan̄a me lek Okwaan̄ Senegalu òtatap ikana ọmọ me agan̄ mbum-ura mè agan̄ inyọn̄. Kpechubọk iriọọn̄ ike ikọ ya onan̄abe. Ikọ yi, Senegal, môkọt ire ìnan̄a me ike ekigwen *Zenaga* me usem Pọtugalu. Zenaga yi, eriọọn̄be si kire *Sanhaja*, ìre usem Berber ekitumube me ido Mọritania mè Senegalu agan̄ inyọn̄. Me oka mgbọ, ekigwen erieen̄ ya ibak ge me lek ijọn̄ ubọọn̄ ebi Bebà [Berber] ita ìmimiin̄ ichit. *Senegal* môkọt ire si ngba-nriaak erieen̄ ebi otoko Serer ekigwenbe Awaji me erumfaka kiban̄ (òrere *Roog* mè *Roog Sene* òsisibi *Awaji ogwu òkikaan̄ nsan*) mè *o gal* òsisibi *lek mun̄* me usem yaage. Môkọt ire si ibe ke erieen̄ ya ìnan̄a me yi *Sunuu Gaal* me usem Wolof, eyi òsisibi *uji kiji.*

# Nrọnnye
# Seyichelis

**Seyichelis** (òrere **Seyichelles** me usem Uket-chieen̄) ìre ido òkup me ọgbọn̄ achọ [archipelagic island country] me Emen-awaji India, me agan̄ mbum-ura me lek Okwaan̄ Somalia. Achọ 115 egbaan̄ irọ ido yi. Ama-ibot kan̄ mè ama òmimin ichit ìre Vikitoria òkup 1500 km ida ibọkọ me agan̄ mbum-ura me akparalek Afirika. Ebi kè ofifi ido ìkukup igbet ọmọ ìre Komoros, Madagasika, Mọrisiọs mè Reyuniọn me agan̄ òsiki kan̄; mè Mọlidivis [Maldives] mè Ọgbọn̄ Achọ Chagos me agan̄ mbum-ura kan̄. Ọmọ ore òkakaan̄ lek me Afirika eyi ebi ene esebe me emen ichit me Afirika. Me acha 2020, otu-ifuk ebi ìluluk me emen ido ya ìre 98,462.

Egop
Iman̄ ido
Okwa ido
Ogugo-ijọn̄

# Nrọnnye
# Sudan Osiki

Egop
Iman̄-ido
Okwa Ido: Sudan Osiki Oyee!
Ogugo-ijọn̄
**Sudan Osiki** (òrere **Republic of South Sudan** me Ebeke) ìre ido kpunube emen-awaji, òkup me Afirika agan̄ Mbum-ura/Etete. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Etiopia me agan̄ mbum-ura, Sudan me agan̄ inyọn̄, Ido Afirika Etete me agan̄ Ichep-ura, Kongo Kinshasa me agan̄ osiki ichep-ura, Yuganda me agan̄ osiki mè Kenya me agan̄ osiki mbum-ura. Otu-ifuk ene ìluluk me emen ìre efie 11.06; me lek keya, 526,000 eluk me Juba, òrere ama-ibot mè ama-ile òmimin ichit me ido ya.

Ido yi ìkaan̄ lek me acha 2011 isibi me irak mkpulu ido Sudan; ọmọ ore ayaya ichit me etete ebi kè ido ìkaan̄ lek me mgburudun̄ yi, mè ido owuwa ido ebọkọbe itap me etete ido ìkaan̄ lek, me acha 2021. Ido yi îwele ichit ikpele lek ijọn̄ Sud òkup nria nria sa me lek Nali Okuket. Ebi ido ya ekigwen agan̄ nria nria ya ibe ìre *Bahr al Jabal* òsisibi *Okwaan̄ Ogoon̄.*

**Mfufuk Erieen̄**

Erieen̄ yi *Sudan*, ekisa igwen ibak otutuuk ere cha ìkup me agan̄ osiki me lek Èwê Sayara; nan̄a me Afirika agan̄ Osiki si re Afirika agan̄ Etete. Erieen̄ ya ìnan̄a me usem Arabu *bilād as-Sūdān* òsisibi *Ijọn̄ ebi Ofifit*.

# Nrọnnye
# Tanzania

Egop Ido Tanzania
Iman̄-ido Tanzania
Ogugo-ijọn̄ Ido Tanzania
Okwa-ido: "Mungu ibariki Afrika" (Awaji igbana Afirika)
**Tanzania** (òrere **Jamhuri ya Muungano wa Tanzania** me usem Suwayili) ire ido me Afirika agan̄ Mbum-ura. Ìkup me emen agan̄ Oyô Ile Afirika. Me agan̄ inyọn̄, Yuganda otap ikana ọmọ. Me agan̄ inyọn̄ mbum-ura Kenya otap ikana. Achọ Kọmọrọ mè Okwaan̄ India etap ikana ọmọ me agan̄ mbum-ura. Zambia otap ikana ọmọ me agan̄ osiki ichep-ura, Mozambik mè Malawi me agan̄ osiki, sà Ruwanda, Burundi mè Kongo Kinshasa ekup me agan̄ ichep-ura kan̄.
Ogoon̄ obebene ichit me Afirika (òrere Ogoon̄ Kilimanjaro) ìkup me Tanzania. Ukwuuk inu erọkọbe me ijọn̄ ido ya ìkijeen̄ ibe ke ebi ene mè anam mîwuulek iluk me ido ya akarake ukot ikaan̄.

Ebi Jemeni ebene ikikpulu ido ya me mkpulu usun̄ bene me akarake emen senturi akọp me onaan̄ge; emen mgbo ya ke ebi Jemeni echili inu ema egwenbe Afirika agan̄ Mbum-ura eyi Jemeni. Ebi Biriten minibọkọ ido ya ikpulu mgbọ etimbe Adasi Akọn Linyọn isan̄a. Ebi Biriten enenikikpulu ido ya kire Tanganyika, sa agan̄ Ọgbọn̄-achọ Zanziba okup me irak ofifi mkpulu-usun̄. Ido yi ìsibi me irak mkpulu-usun̄ me acha 1961 mè 1963. Me acha 1964, ido iba cha enenigbaan̄ iriak ikana ido Tanzania. Ema enigọọk inin̄ "Common Wealth" eyi Biriten me acha 1961, mè ifo isi ikire ge.

# Nrọnnye
# Togo

Egop Ido Togo
Iman̄-ido Togo
Failu:Togolese national anthem.ogg

Ogugo-ijọn̄ Togo
**Togo** ìre ido me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ido ìkukup ikana ọmọ okokop ìre Ganà me agan̄ ichepura, Bènè me agan̄ mbumura mè Bukina Faso me agan̄ inyọn̄. Ido yi îwele me agan̄ osiki isi ichak me lek Irem-ile Ginì, ere ama-ibot kan̄, Lome, okupbe. Togo îwele ichit 57,000 km², eya orọ ido ya ore ido òsisip ichit me Afirika. Otu-ifuk ene ìluluk me emen ìre efie jeeta; ọmọ ore ido ògbagba ichit me linyọn̄, uwele kan̄ îsip igak 115 km.

Bene me senturi akọp mege si re senturi akọp mè gweregwen, esese otu-usem mînan̄a me ogbogbo ere inin̄ ido ya.
Bene me senturi akọp mè gweregwen re senturi akọp mè jeeta, ido yi òkup igbaalek mun̄ ore ere òsisibi isi inyi ebi Yurop ekesa elep usun̄. Eya onyi Togo me ido òkup igbaalek kan̄ erieen̄ òrere *atasuk usun̄*.
Me acha 1884 Jemeni mîchili ido eyi Togo eyi chereyi okupbe me emen; ema egwen agan̄ ya *Togoland* mgbọ Akọn̄ Linyon̄ eyi Adasi otabe mîyaka mkpulu Togo isa inyi Furans.
Togo ìnikaan̄ lek me 1960.

Me acha 1967 Gnassingbè Eyadèma îsa ebi akọn̄ isi kpan̄ ogwu ibot mkpulu mè ikana ogwu ibot ido me mgbọ otu-ogbo ifit-mkpulu ge gaalek okupbe. Me acha 1993 Eyadèma igọọk itap erieen̄ me orirọ igogobo ebi ibot mkpulu. Me orirọ keya owuwa otu-ogbo ifit-mkpulu mîgọọk inin̄, ire, kperọ orirọ ya igọọk ike ikan otọbe; ọmọ osasa me ikeya ibọkọ irek mkpulu òso mgbọ ita. Me mgbọ mkpa kan̄, Eyadèma ore ogwu ibot ido òkpukpulu ifiin̄ ichit me mfufuk Afirika inyọn̄ mgbọ keyi. Eyadèma ikpulu ido me akọp acha ita mè jeeta. Me acha 2005, gwun̄ kan̄ Faure Gnassingbe iben irek mkpulu mè ikana ogwu ibot ido ya inire mgbọ keyi 2021.

Togo ire ido òkup me agan̄ ura okimalek inye, ìkup si me agan̄ osiki me lek Èwê Sayara. Ugwem mbubek ido ya ichubọk
ibieen̄ me lek iwọp-uko mije isi-inyọn̄ [climate] kiban̄ înwọn me lek ititibi uko enenen. Usem mkpulu ido keyi ire Furench; ire, mîyaka ikaan̄ esese otu-usem ebi ene ekitumu; eyi òsibi isi ichit ìre usem Gbe.

Eru-mfaka òmimin ichit ire ebi ìchechieek me lek isi-ibọk mè Yọk kiban̄. Mîkaan̄ ebi Kiristien mè ebi Musilim si me ido ya. Togo ìre ge me lek ebi kè ido ìkup me emen (United Nations), Ntitiin̄ Afirika, (Organisation of Islamic Cooperation), (South Atlantic Peace and cooperation Zone), (Francophonie), Ntitiin̄ ugwem Mbubek eyi Ido ikup me Afirika agan̄ Ichep-ura(ECOWAS).

# Nrọnnye
# Yuganda

Egop Yuganda
Iman̄-ido Yuganda
Okwa-ido Yuganda: Jei Yuganda, ijọn̄ uja
Ogugo ijọn̄ Yuganda
**Yuganda** (òrere **Uganda** me uketchieen̄, mè ire **Jamhuri ya Uganda** me usem Suwayili) ìre ido me agan̄ mbum-ura me Afirika agan̄ Etete. Ìkakaan̄ emen-awaji geege. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Kenya me agan̄ mbum-ura, Sudan Osiki me agan̄ inyọn̄, Kongo Kinshasa me agan̄ ichep-ura, Ruwanda me agan̄ osiki ichep-ura, sà Tanzania okup me agan̄ osiki kan̄. Agan̄ ilile me lek Oyô Vikitoria ìkup me emen ido ya, sà agan̄ sọntiik okup me Tanzania. Ido Yuganda ìkup me agan̄ Oyô Ile Afirika, mè iyaka ire ge me lek ido echi Okwaan̄ Nali okilibi itibi.

Usem-mkpulu ido ya ìre Suwayili, Uketchieen̄, mè Luganda (òrere usem owuwa ene me ido ya ekinọ mè iyaka igobo itet). Mîkitumu si Lingo, Acholi, Runyoro, Runyakole, Rukiga, Luo mè Lusoga.

Ebi ìkiluk me Yuganda me oka mgbọ ìre ebi ìkisook anam mè ikititen̄e mfut uti, mege inire inu ògbet acha 1700 re 2300 òraraka, mgbọ ebi Bantu, ìnan̄a me agan̄ etete me Afirika enikinu agan̄ osiki me ido ya iniluk. Me emen 1830 cha, ebi Arabu ìkiniyam ewe enenikinan̄a me agba Emen-awaji India mè Afirika agan̄ etete ikinin̄ agan̄ emen emen ido ya. Me emen 1860 cha, ebi uji ile Biriten ìkiweek ere ibot mun̄ Okwaan̄ Nali okupbe enenigọọk inin̄ emen ido ya. Ebi ikọ Awaji eyi Angilikan ìnan̄a me Biriten enire ama ubọọn̄ *Buganda* me 1877, sà ebi ikọ Awaji eyi Katọlik ìnan̄a me Furans eninire me 1879. Mkpulu ido Biriten enyi *Imperial British East African Company (IBEAC)* ikpa unye ibe isa ibene me acha 1888 ikirọ mbubek mè mgbaan̄-nchieek eyi mbubek me agan̄ ya. Bene me 1886, esese akọn̄ ògbaan̄ me lek erumfaka îtim me Buganda. Me adasi mgbọ, akọn̄ ya ìre eyi ebi Musilim mè ebi Kiristien; ire, me 1890, ìyaka inire ebi <protestant> ìkigọgọọk ijeen̄-inu eyi ebi uketchieen̄ [English] mè ebi Katọlik ìkigọgọọk ijeen̄-inu eyi ebi Furans.

Sa me akọn̄ cha òkitim me emen ido ya, mè ulobo otu ikpoko mêweekbe isasa irọ mbubek me ido ya, IBEAC mîtmu isibi ibe ke ema kpeyaka ikọt ikup me ido ya. Ire, mkpulu Biriten mîtet lek inye irọrọ mbubek me lek Okwaan̄ Nali; eya onenirọ inyi Biriten inigbaan̄ Buganda mè ebi kè ama ìkup ikana ọmọ itap ge isa irọ *Uganda* me acha 1894 mè ikikpulu mege inire òso 9 me onyan̄ Ọkitoba, 1962, mgbọ ido Yuganda onikaan̄be utelelek. Adasi orirọ igogobo ebi ibot mkpulu me ido ya îmọnọ irek me acha ya si. Me 1962, ido ya onenikana <republic>.

# Mfufuk Erieen̄

Erieen̄ ya, *Uganda*, ìnan̄a me lek erieen̄ Ijọn̄ Ubọọn̄ *Buganda* òkup me ere ya me oka mgbọ. Yuganda îkaan̄ owuwa aran̄ ijọn̄ mè afo [gas] echi kpebebene irọkọ nu.

# Nrọnnye
# Sayara Ichep-ura

**Sayara Ichep-ura** (òrere **Western Sahara** me usem uket-chieen̄) ìre ido òkup me nyan̄anyan̄a me Afirika agan̄ inyọn̄ ichep-ura. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 272,000 km2 ikat ikana.

Ogugo-iọn̄ Sayara Ichep-ura

# Nrọnnye
# Zimbabuwe

Egop Zimbabuwe
Iman̄ ido Zimbabuwe
Ogugo-ijọn̄ Zimbabuwe
**Zimbabuwe** (òrere **Republic of Zimbabwe** me ebeke) ìre ido kpunu emen-awaji. Ìkup me Afirika Agan̄ Òsiki me etete Okwaan̄ Zambezi mè Okwaan̄ Limpopo. Ido ìkukup ikana ọmọ okokop ìre Afirika Osiki, Botsuwana, Zambia mè Mozambik.
Ama-ibot mè ama òmimin ichit me ido ya ire Arare, ama òmin igọọk ìre Bulawayo.
Otu-ifuk ene ìkup me ido yi mêso akọp mè efie ini. Zimbabuwe ìkaan̄ usem mkpulu akọp mè gweregwen̄, isa igbaalek usem uket-chieen̄, Shona mè Ndebele ìrere echi ekitumu ichit.

Akarake senturi akọp mè ge, lek ijọn̄ Zimbabuwe òkupbe mgbọ keyi ìre ere mgbọ esese ido ekupbe, mè ire si oniin̄ eyi ebi ene ekisa ije isibi me emen esese ido ikiniraka mè ire si oniin̄ mbubek òsisibi isi enenen.

Uwu mbubek ebi Biriten òkup me Afirika Osiki eyi ekigwen Cecil Rhodes edasi ito okike ijọn̄ ido yi me acha 1893; ebi Matabele mîtet lek inye itim, ire, kpekọt igak. Eyi ore adasi akọn̄ ebi Matabele etimbe eyi ene eriọọn̄be.

Mkpulu ebi uwu-mbubek îyaka me acha 1923 mgbọ echilibe Rodesia agan osiki kire ido ebi Biriten eyi òkikpulu lek kan̄. Me acha 1965 ebi okuket inen mè inen ebi kpeweek itetele mkpulu inyi ebi ofifit mîgbalek isọk mè itumu isibi ibe ke ema mîkan̄ lek kire Rodesia. Ebi ido ile me linyọn̄ misan̄a ido yi me etete kiban̄ mije ebi ofifit ebi kpechieek isisiki ibot inyi mkpulu kiban̄ mè idimi akọn̄ me otu-ifuk acha akọp mè go sabum enikaan̄ mgban̄-ncheek esuuk, eyi onenirọ ebi geelek èsoso akọp mè acha jeeta enekegọọk erọ orirọ igogobo ebi ibot mkpulu mè ebi uwu ikan òbebene ichit me Zimbabuwe me emen Oyan̄-ini me acha 1980.

Zimbabuwe ìnigọọk inin̄ Ntitiin̄ ido ìkaan̄ lek me ubọk ebi Biriten (Commonwealth of Nations). Mîsan̄a ema isan̄a me emen ntitiin̄ ya adasi mgbọ me acha 2002, mije ebi ibot mkpulu me ukot mkpulu kè Robert Mugabe mîkpaka ibot melek ikan linyọn̄, me akọp me oyan̄ iba me acha 2003.
Ido yi egọọk ikup me Mgba Ntitiin̄ Ido (United Nations), (South Africa Development Community), Ntitiin̄ Afirika (AU), (Common Market for Eastern and Southern Africa-COMESA). Ekiriọọn̄ ido kire *Ewuuk unye otu ewe eyi Afirika* (Jewel of Afrika), mije ubọọn̄ kan̄ îmin enenen. Robert Mugabe ikana ogwu ibot mkpulu ido Zimbabuwe me acha 1980 mgbọ ebi ifit mkpulu kan̄ egakbe me orirọ igogobo ebi ibot mkpulu, mije mgbọ ya mkpulu ebi okuket ene inen̄ me inen ìkayaka ìkup. Robert Mugabe ore ogwu ibot ido Zimbabuwe bene me acha 1987 si re acha 2017. Me irak mkpulu ubọk-unye kan̄, mè otu-ifuk acha îkpulube, ebi akọn̄ ido Zimbabuwe mîkana ebi ìkakaan̄ unye ichit me ido ya mè ikisa unye kiban̄ ije ikeme unen mè unye ebilene ekaan̄be.
Mbubek ido ya îbene ije igele enenen akarake 1990 cha, mè ikaan̄ si ogbogbo nnan̄a nrọn̄, ikpoko kiban̄ si îgwat lek ikiron̄ me unye, otutuuk inu îbene inye ewe si me ukot kè Mugabe. Me akọp mè oyan̄ ge, òso akọp mè egwe go me acha 2017, ogbogbo ene me ido ya mînan̄a isibi inikitumu ke ema kpeyaka iweek Mugabe me irek mkpulu; ebi ido ya mîtet inye ikinan̄a isibi usen geelek abaayage acha ge orakabe.
Ebi akọn̄ ido Zimbabuwe mînitet Mugabe ikaan̄ me uwu eya orọ ọmọ itap ubọk me ikpa itele mkpulu kan̄ me mgbọ usen gweregwen orakabe.

# Nrọnnye
# Latin

**Latin** ìre ge me lek usem ìkup me ọgbọn̄ usem India-Yurop [Indo-European] eyi mgbọ ekitumu me Rom ukot ikaan̄. Mîmun̄ usini inu esabe Latin ige, echi ìkup akarake emen senturi 5 SK.

Ekigwen Latin ibe îre usem òkwukwu mije ìkayaka ìkaan̄ ogwu òkitumu usem yi kire usem iman kan̄. Ire, usem yi ìkachep [extinct] mije usini ene mekisa ikirọ inu me usen me usen me ugwem kiban̄. Owuwa ene mekikween̄ usem yi me uwu-ikpa.
# Kiristien

Ebi **Kiristien** ìre ebi ìkigọọk ijejeen̄ kè Jisọs Karais ike egebe me agan̄ Ayaya Inyan̄a-ibot me emen Ikpa Mbuban. Ebenebe ikigwen ema ikeya me ama Antiọk mije ugwem kiban̄ ìbelek eyi kè Karais ogwu ema ekigọọk.

# Mfufuk Erieen̄

*Kiristien* me usem Giris ìsibi *“ogwu òkigọọk Karais.”*

# Nrọnnye