Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gini Ikwetọ

Egop Gini Ikwetọ
Iman̄-ido Gini Ikwetọ
Okwa-ido Gini Ikwetọ
Ogugo-ijọn̄
**Gini Ikwetọ** (òrere **Guinea Ecuatorial** me usem Sipen; **Guinée équatoriale** me usem Furans; **Guiné Equatorial** me usem Pọtugalu; **Equatorial Guinea** me usem uket-chieen̄) ìre ido me agan̄ ichep-ura me Afirika agan̄ Etete. Erieen̄ kan̄ ìkijeen̄ isibi ike ido yi okupbe igbet Ikwetọ mè Ọfọ Okwaan̄ Gini. Me acha 2021, otu-ifuk ebi ìluk me ido ya ìre 1,468,777. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 28,050 km².

Ama-ibot kan̄ ìre Malabọ; ama ile òmimin ichit me emen kan̄ ìre Bata. Usem mkpulu ìre usemSipen, eyi Furans mè eyi Pọtugalu.

Otoko ìkup me ido ya ìre Fan̄ [Fang] (85.7%), Bubi (6.5%), Ndowe (3.6%), Annobon (1.6%), Bujeba (1.1%), ofifi kechilọ (1.1%). Erumfaka me ido ya ìre: ebi Kiristien (88.7%), ebi kpegọọk erumfaka geege (5.0%), ebi Isilam (4.0%), ebi erumfaka orọmijọn̄ (1.7%), echilọ (0.6%). Uwu inama-ikan me ido yi ìre eyi agwut iba (Senèt mè Chamba ọf Deputis). Ido yi ìkaan̄ lek me òso 12 Ọkitoba, 1968.

Gini Ikwetọ ìkaan̄ agan̄ iba: agan̄ òkup me lek achọ mè agan̄ òkup me akparalek ijọn̄ Afirika. Ama ìkup me agan̄ lek achọ ya ìre Bioko (eyi mgbọ ekigwen Fernando Pó) òkup me Ọfọ Okwaan̄ Gini mè Annobón, sọntiik achọ vọlukano ge, eyi ọmọ gaalek orebe ama òkup me agan̄ osiki me lek Ikwetọ me ido ya. Achọ Bioko ore ama òfofo agan̄ inyọn̄ ichit me ido ya; emen kan̄ si ke ama-ibot ido ya, Malabọ, okup. Sawo Tome Pirinsipe, ido òkup me lek achọ mè ikitumu usem Pọtugalu, ìkup me etete Bioko mè Annobón. Rio Muni ore agan̄ ido ya òkup me akparalek ijọn̄ Afirika. Ido ìtatap ikana Rio Muni ìre Kamerun me agan̄ inyọn̄, mè Gabọn̄ me osiki mbum-ura. Îre me agan̄ yi ke Bata, ama ile òmimin ichit me ido yi okup. Ciudad de la Paz, aya ama-ibot ekinamabe me ubọk mgbọ keyi, ìkup me agan̄ yi si. Rio Muni îkaan̄ si asabọn achọ kire Corisco, Elobey Grande, mè Elobey Chico. Ido yi ìre ge me Ntitiin̄ Afirika, Francophonie, OPEC mè CPLP.

# Nrọnnye
# Esuwatini

**Esuwatini** (òrere **Kingdom of Eswatini** me usem uket-chieen̄) ìre ido kpunu emen-awaji, òkup me Afirika agan̄ Osiki. Me adasi mgbọ, ekigwen ido yi **Suwazilan** sabum eninwene erieen̄ ya me acha 2018. Ido Mozambik okup ọmọ me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, sà Afirika Osiki otap ikana ọmọ me agan̄ inyọn̄, agan̄ ichep-ura, agan̄ osiki mè agan̄ osiki ichep-ura. Ido yi ìre ge me lek ebi kè ido ìsisip ichit me Afirika. Nan̄a me agan̄ inyọn̄ kan̄ re agan̄ osiki ìkamin ìraka 200 km; nan̄a me agan̄ mbum-ura re agan̄ ichep-ura kan̄ ìkmin ìre 130 km. Ubọk geelek îrebe ikeya, <topography> kan̄ înwene me ere ire ere, bene me agan̄ ogoon̄ ogoon̄ ìfifiik re agan̄ iteke ijọn̄ ìyoyok.

Egop Esuwatini
Iman̄ ido
Duration: 1 minute and 8 seconds.1:08Okwa ido
Ogugo-ijọn̄

# Nrọnnye
# Gabọn̄

**Gabọn̄** (òrere **Gabon** me Ebeke mè Furenchi) ìre ido me agba okwaan̄ agan̄ ichep-ura me Afirika agan̄ Etete. Ìkup me lek ikwetọ. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Ginì Ikwetọ me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Kamerun me agan̄ inyọn̄, Kongo Burazavilu me agan̄ mbum-ura mè osiki, mè Ọfọ-okwaan̄ Ginì me agan̄ ichep-ura. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 270,000 km², otu-ifuk ene ìluluk me emen kan̄ ìre efie iba nchọi mè efie ge (2.1 efie). Ama ibot kan̄, mè ama ile òmimin ichit ìre Libirevilu [Libreville]. Usem mkpulu me ido ya ìre Furenchi.

Egop Gabọn̄
Iman̄-ido
Duration: 1 minute and 45 seconds.1:45Okwa-ido
Ogugo-ijọn̄
Ebi kè ofifi usem ekitumube me emen ido ya ìre Teke, Fang, Punu mè Nzebi. Akọp irek jeeta mè iba me efit (82%) me lek ebi ido ya ekigọọk erumfaka Kiristien, irek onaan̄ge nchọi mè jeeta me efit (9.8%) ekigọọk Isilam, irek nchọi mè gweregwen me efit (0.6%) ekigọọk erumfaka nte kiban̄ ukot ikaan̄, irek nchọi mè go me efit (0.5%) ekigọọk esese esese erumfaka, sà irek jaaba mè nchọi ge me efit (7.1%) kpegọọk erumfaka geege. Uwu inama-ikan ido kiban̄ ìre eyi agwut iba. Ido ya ìkaan̄ lek me acha 1960. Ikpoko ema ekinyam ìre franc eyi Afirika agan̄ Etete, eyi iman̄ ikpoko kan̄ orebe XAF. Ido gweregwen me Afirika agan̄ Etete ekigbaan̄ inyam ikpoko yi: Kamerun, Ido Afirika Etete, Chad, Kongo Burazavilu, Ginì Ikwetọ mè Gabọn̄.

Adasi ebi ìluluk me lek ijọn̄ ya ìre ebi Pigimi [Pygmy] sabum ebi Bantu enibọkọ lek ijọn̄ ya, ebi Pigimi cha enenikana ikirọ ubọk inu ge mèlek ebi Bantu. Me emen òso senturi akọp mè jeeta, Ama-ubọọn̄ Orungu ìkitumu usem Myeni, îchili me Gabọn̄. Ama-ubọọn̄ ya îkana ire ebon ewe [trading centre] òkakaan̄ unye enenen sa me îkinyam mè iyaka ikilep ebi usun̄. Ama-ubọọn̄ ya înirọn̄ mije efiatbe mbubek inyam-ene isan̄a me emen 1870 cha. Akarake ido ya okaan̄be lek mè isibi me irak mkpulu Furans me acha 1960, ido ya ìkaan̄ ebi ibot mkpulu ita. Me emen 1990 cha, Gabọn̄ îbene ikaan̄ owuwa otu-ogbo ifit mkpulu, ibene ikirọ orirọ igobo-ene kiban̄ me oniin̄ mêkọtbe imọọn̄ itibi [transparent electoral processes] mè inen̄e owuwa uwu ikwaan̄ eyi mkpulu ido isun̄ [reformed many governmental institutions].

Owuwa mbubek aran̄-ijọn̄ mè mbubek echi ebi ene ekaan̄be inyi lek kiban̄ îtap ubọk irọ inyi ido ya ire ge me lek echi ìkakaan̄ njennyisi ichit me Afirika agan̄ Osiki Èwê Sayara.<ref7>

**Mfufuk Erieen̄**

Erieen̄ yi *Gabọn̄* ìnan̄a me lek *gabão* òrere ikọ me usem Pọtugalu òsisibi *àwurukù inyọn̄* [cloak]. Egwen ikeya igọọk me ike <estuary> eyi Okwaan̄ Komo òkup igbet Libirevilu okupbe.

# Nrọnnye
# Gini Bisawu

**Gini Bisawu** (òrere **Guinea-Bissau** me usem Uket-chieen̄) ìre ido me Afirika agan̄ Ichep-ura. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 36,125 km². Otu-ifuk ebi ìluluk me emen mîso efie ge, efit obop jaaba mè akọp obop iba mè obop gweregwen (1,726,000). Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Senegalu me agan̄ inyọn̄ mè Gini Kọnakiri me agan̄ osiki mbum-ura.

Egop
Iman̄ Ido
Failu:Esta é a Nossa Pátria Bem Amada (instrumental).oggOkwa Ido
Ogugo-ijọn̄
Me mgbọ òraraka, Gini Bisawu ìkup me ama-ubọọn̄ Kaabu, mè ikup si me Ijọn̄-ubọọn̄ Mali.<ref8> Me emen òso senturi akọp mè onaan̄ge, ebi Pọtugalu mîbọkọ ere ya ikikpulu kire *Gini eyi Pọtugalu*. Mgbọ ebi ido ya etumube isibi me acha 1973 ibe ke ema mîkaan̄ lek, ema esasa erieen̄ ama-ibot ido ya, Bisawu, igbaalek erieen̄ ido ya igwen Gini Bisawu ufuna wọlọwọlọ ikakup me etete erieen̄ ido keyi mèlek Gini (eyi òkore *Gini eyi Furans*).

Template loop detected: Tempulet:Infobox Ido

# Nrọnnye
# Kenya

Egop Kenya
Iman̄ ido
Duration: 1 minute and 53 seconds.1:53Okwa-ido:"Ee Mungu Nguvu Yetu" (Jei, Awaji Ogwukaan̄ Inyọn̄ mè Ijọn̄)
Ogugo-ijọn̄
**Kenya** ìre ido ge me Afirika agan̄ Mbum-ura. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 580,367 km². Otu-ifuk ene ìluluk me ido ya ìre efie akọp ini mè jaaba mè nchọi gweregwen (47.6 efie). Ọmọ ore òso ido akọp ini mè jeeta òmimin ichit me linyọn̄ ire ifuk ikpọ me okike ijọn̄; mè ire si òso akọp iba mè onaan̄ge eyi ebi ene ewabe ichit me emen me Afirika. Ama ibot kenya ire Nairobi.

Ido echi òtatap ikana Kenya ìre Sudan Osiki me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Etiopia me agan̄ inyọn̄, Somalia me agan̄ mbum-ura, Tanzania me agan̄ osiki, sà Emen-awaji eyi India otap ìkana me agan̄ osiki mbum ura. Usem mkpulu ire Suwayili.

Egwen ido ya ibak Ogoon̄ Kenya. Sa me ifuk-mgbọ eyi ebi ìkirọ nwèek [research] ofolek inu ukot ikaan̄ [archeologikal dating] erọbe me lek ebi kè inu kire ukwuuk mè esese inu erọkọbe me ijọn̄ ido ya, mîweek iriọọn̄ ibe ke ebi Kush edasi iluk me agan̄ ola ijọn̄ Kenya bene me 3200 SK ire 1300 SK.

Ebi ikitumu usem Nilotik, ebi ukot-ọkọ kiban̄ orebe ikpukpo anam (ìrere nte nte ukot ikaan̄ inyi ebi ìkitumu Nilotik me Kenya chereyi) ebene ikọp uran̄ me emen acha 500 SK inu me ere ònikana Kenya cherekeyi.

Ebi Yurop enichichini Ijọn̄ Ubọọn̄ eyi Pọtugalu me ido ya me 1500 SK. Mkpulu-usun̄ onenibene me emen akọp mè senturi onaan̄ge, mgbọ ebi Yurop ekiweek inu ubọọn̄ me emen ido ya.

Mkpulu ido kenya ire eyi <Demokrasi>; ogwu ibot mkpulu ido ire <president>. Mîkigobo ebi ene me asabọn ama inyi enekup me otuchieen̄ me mkpulu ido. Ido Kenya îkup me Ogbo Mgbambọp Ido [United Nation], Uwu-ikpoko Linyọn̄, International Monetary Fund, COMESA, International Criminal Court mè me ebi ke ofifi ogbo ìkup me owuwa ido. Kenya ire ge me lek ido echi ikpoko òkinin̄ ìkamalek ìmin. Ugwem-mbubek [economy] Kenya òmin̄ ichit me Afirika agan̄ Ichep-ura mè me agan̄ Etete. Nairobi ire atubọk ere mbubeek kiban̄ ònyenye ichit òkupbe.

# Nrọnnye
# Lesoto

**Lesoto** (òrere **Kingdom of Lesotho** me usem uket-chieen̄, mè ire **Naha ea Lesotho** me usem Sotho) ìre ido emen ido eyi Afirika Osiki otapbe ikana. Îre ido ogoon̄ ogoon̄ òkup me Ogoon̄ Maloti. Ogoon̄ òbebene ichit me Afirika Agan̄ Osiki ìkup me emen kan̄. Okike ijọn̄ ido Lesoto obenbe ìsa sọntiik inu imin iraka 30,000 km². Otu-ifuk ebi ìkup me emen mîso efie iba. Ama-ibot kan̄ mè ama òmimin ichit ìre Maseru. Usem ekitumu me emen do ya ìre Sesoto mè Uket-chieen̄.

Egop Lesoto
Iman̄ Ido Lesoto
Duration: 44 seconds.0:44Okwa Ido
Ogugo-ijọn̄ Lesoto (ere îkupbe me linyọn̄)
Me adasi mgbọ, Lesoto ìkup me irak mkpulu-usun̄ Biriten; ekekigwen ido ya Basutolan [Basutoland], ire, ema etutumu isibi me òso usen ini me Ọkitoba 1966 ibe ke ema mîkaan̄ lek isibi itele mkpulu-usun̄ Yuu-kè. Mgbọ keyi, îre ido òkikpulu lek kan̄, mè ire si ge me lek ido ìkup me Yuu-en, Commonwealth, Ntitiin̄ Afirika mè Southern African Development Community (SADC). Erieen̄ ya *Lesoto* ìsibi *Ijọn̄ ebi Soto.*

Adasi ebi ìluluk me ere ya ìre Ebi San. Mêkọt imun̄ ubọk ikwaan̄ ewuuk kiban̄ ochonbe ikana otutuuk agan̄ ya.

### Otoko mè Usem

Ìsik inen morebe otutuuk ebi ido ya ere ebi Basoto [Basotho]. Akọp irek onaan̄ge mè onaan̄ge mè okpọkọ jaaba (99.7%) ìre etumu ibe ke ema ìre ebi Basoto. Me ikeya, Lesoto ìre ge me lek ido inen mè inen me Afirika ìrere <nation state>, eyi ebi otoko ge gaalek ewabe ichit, mè ikaan̄ si usem ge. Owuwa okike ijọn̄ ìkup me etete ido mè ido mgbọ keyi ìre ebi ibot mkpulu-usun̄ esun̄, eya orọ, owuwa okike ijọn̄ cha kpeje itat mèlek okike òkup me oka mgbọ me etete otoko mè otoko sabum ebi mkpulu-usun̄ enube. Ebi kè ofifi asabọn otoko ìkup me Basoto ìre ebi Bafokeng, Batloung, Baphuthi, Bakuena, Bataung, Batšoeneng, mè Matebele. Usem Sesoto [Sesotho] ore usem mkpulu mè usem ebi ido ya ekitumu me uwu.

### Erumfaka

Ebi ìkgọọk erumfaka Kiristien me ido yi mîwa iraka akọp irek onaan̄ge mè go me efit (95%). Me etete keya, ebi Purọtesitan ìre akọp mè irek jeeta mè nchọi iba me efit me lek ebi ido ya; ebi Pentikọs ìre akọp mè irek go mè nchọi ini me efit (15.4%); ebi Angilikan ìre irek go mè nchọi ita me efit (5.3%), sà ofifi ebi Kiristien ere irek ge mè nchọi jeeta me efit (1.8%). Ebi Katọlik ìre akọp irek ini mè onaan̄ge mè nchọi ini me efit (49.4%) me lek ebi ido ya. Ebi ìkigọọk erumfaka echi ekarege Kiristien ìre gaalek irek onaan̄ge mè nchọi gweregwen me efit (9.6%) me lek ebi ido ya, sà ebi kpekigọọk erumfaka geege ire irek ofok mè nchọi iba me efit (0.2%) me lek ebi ìluk me ido ya.

# Nrọnnye
# Laiberia

Egop Ido Laiberia
iman̄-ido Laiberia
Duration: 1 minute and 29 seconds.1:29Okwa-ido Laiberia
Ogugo-ijọn̄
**Laibera** (òrere **Republic of Liberia** me Ebeke) ìre ido me atasuk Afirika agan̄ Ichep-ura. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Siera Leyon me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Gini Kọnakiri me agan̄ inyọn̄, Kot Divuwa me agan̄ mbum-ura, mè Emen-awaji Atilantik me agan̄ osiki mè agan̄ osiki ichep-ura. Otu-ifuk ebi ìluk me emen ido ya ìre efie go;<ref1> okike ijọn̄ îbenbe ìre 111,369 km². Usem-mkpulu me ido ya ìre Ebeke, ire, ebi kè ofifi usem iman ekitumube me emen mîwa iraka akọp iba. Ama ibot mè ama òmimin ichit me ido ya ìre Monrovia.

Me acha 2020, akọp irek jeeta mè gweregwen nchọi mè iba me efit (86.2%) me lek ebi ìluk me ido ya ekigọọk erumfaka Kiristien, akọp mè irek ge nchọi mè jaaba me efit (11.7%) ekigọọk erumfaka Isilam, irek ge nchọi mè ini me efit (1.4%) kpegọọk erumfaka geege, sà ofok nchọi mè jaaba me efit (0.7%) ekigọọk esese esese erumfaka kechilọ.

Ido Laiberia ìbene me emen òso senturi 19 kire ubọk ikwaan̄ ebi American Colonization Society (ACS). Ema echieek ibe ke ebi ofifit mêkaan̄ ata lek me utelelek mè njennyisi me Afirika igak me US.<ref7> Me etete 1822 mè mgbọ akọn̄ emen ido US obenebe me 1861, mîkpulu inu òwawa iraka 15,000 ebi ekirọbe ikeme me emen US mèlek ebi ofifit 3,198 ìkup me Karibiin isi igwook me Laiberia.<ref8> Ebi ìnunu cha mîsa <culture> mè orọmijọn̄ [traditions] kiban̄ igbaalek inu. Ikpa ikan mè egop ido Laiberia, emọnọ ubọk me lek eyi Yu-es, mè igwen ama ibot ido ya ibak ogwu ibot mkpulu Yu-es, Jemis Monroe, ogwu si òkibieen̄ ACS inye. Ebi Laiberia mîtumu isibi ibe ema mîkaan̄ lek me 26 Julai, 1847, ire, ebi Yu-es kpechieek mege inire 5 Febuwari, 1862. Me 3 Jenuwari, 1848, mîgobo Josefu Jenkins Roberts, ogwu ge òbọbọọn̄ ubọọn̄, mè ire si ogwu Afirika-Amerika, ogwu kpeman itap me usun̄, ònan̄a me ama mkpulu Virginia, òluk me Laiberia, inenikana adasi ogwu ibot mkpulu mgbọ ema ekaan̄be lek isan̄a.<ref8>

Laiberia ore adasi <republic> me Afirika òtutumu isibi ibe ema mîkaan̄ lek; ọmọ si ore adasi <republic> me ukot mgbọ keyi òkakan ichit. Ọmọ ìre ge me lek ebi kè ido inen mè inen ìkekeke ikikpulu lek kiban̄ me emen mgbọ ebi Yurop ekinyinyan̄a Afirika. Me emen mgbọ Akọn̄ Linyọn̄ eyi òso iba, Laiberia îrọ Yu-es inye ibe etim mèlek Jemeni. Mije keya, ebi Yu-es enenitap ikpoko me lek ido ya me agan̄ <infrastructure> ònenirọ ido ya ibọọn̄ ubọọn̄ mè ibene igwuun̄ si. Ogwu ibot mkpulu William Tubman îkàrọ inye ibe enwene ubọk irọ-inu me agan̄ ugwem mbubek mè agan̄ ifit-mkpulu; eya onenirọ inyi ido ya ikaan̄ njennyisi mè ikaan̄ si umin me isi ebi kè ofifi ido. Laiberia ìre ge me lek ebi kè ido ìgọgọọk ichili League of Nations, Ogbo Mgba-mbọp Ido mè Ntitiin̄ Afirika.

# Nrọnnye
# Libia

**Libia** (òrere **The State of Libya** me usem uket-chieen̄) ìre ido me Afirika agan̄ Inyọn̄. Agan̄ ita echi òkup karake oka mgbọ (òrere Tripolitana, Fezzan mè Cyrenaica) egbaan̄ irọ ido ya. Okike ijọn̄ ido ya obenbe îjot efie 1.8 km²; ọmọ ore òso ido ini òmimin ichit me Afirika, mè ire òso akọp mè gweregwen òmimin ichit me linyọn̄.<ref12> Ọmọ ore òso akọp òkakaan̄ aran̄-ijọn̄ iwa ichit me linyọn̄.<ref13> Ama-ibot kan̄ mè ama òmimin ichit me emen kan̄ ìre Tiripoli; inu òwawa iraka efie ita me lek efie ene jaaba ìluk me ido ya eluk me Tiripoli.<ref14>

Egop Iman̄-ido Okwa Ogugo-ijọn̄

Okwaan̄ Ile Mediterenia otap ikana ọmọ me agan̄ inyọn̄, Ijipiti me agan̄ mbum-ura, Sudan me agan̄ osiki mbum-ura, Chad me agan̄ osiki, Nijê me agan̄ osiki ichep-ura, Aljeria me agan̄ ichep-ura, Tunisia me agan̄ inyọn̄ ichep-ura.

# Nrọnnye
# Mali

**Mali** (òrere **Republic of Mali** me uketchieen̄, mè ire **République du Mali** me Furench, mè ire **Mali ka Fasojamana** me usem Bambara) ìre ido ikakaan̄ge emen-awaji. Ìkup me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ọmọ òso ido jeeta òmimin ichit me Afirika. Okike ijọn̄ ido ya ìre 1,240,000 kilomita ikat ikana. Otufuk ene iluluk me emen ido yi ìre ego 19.1 me 2017, irek akọp gweregwen me jaaba me efit (67%) ere ebi acha kiban̄ osikibe iraka akọp iba me go. Ama ibot kan̄ ire Bamako. Eche ido yi itap me agan̄ inyọn̄, iwele isi ire etete èwê Sayara, sà agan̄ osiki kan̄, òrere ere owuwa ebi ido ya elukbe, òkup me agan̄ okwaan̄ Niger me okwaan̄ Senegal. Ugwem-mbubek ido ya ichubọk ibieen̄ me lek uko me <mining>. Inu mbubek eriọọn̄be Mali melek ìre alata araran mè uchi; ọmọ ore òso ido ita òkakaan̄ alata araran̄ iwa ichit me Kọntinenti Afirika.

Egop Ido Mali
Iman̄-ido
Duration: 1 minute and 19 seconds.1:19Okwa-ido
Ogugo-ijọn̄
Mali òkup chereyi ìre ido mgbọ òkup me emen ijọn̄ ubọọn̄ ita me Afirika me agan̄ ichep-ura, ikitọ ikọ me lek Mbubek òkije itibi Sayara∶ ijọn̄ ubọọn̄ Ganà (eyi egwenbe ido Ganà iba), ijọn̄ ubọọn̄ Mali (eyi egwenbe ido Mali iba) mè ijọn̄ ubọọn̄ Sọngai.
Me emen 1300 me mgbọ ijọn̄ ubọọn̄ Mali okitaan̄ etip ichit, îben okike ijọn̄ òmimin isolek ido Furans mgbọ iba mè iwele isi ichak me agba okwaan̄ Afirika agan̄ ichep-ura. <ref 13> Me òta senturi akọp mè onaan̄ge, mgbọ ebi Yurop ekinyiyan̄a Afirika, Furans ibọkọ lek ijọn̄ Mali ikikpulu mè igbaan̄ ọmọ iriaak melek Sudan eyi Furans.
Sudan eyi Furans (eriọọn̄be mgbọ ya kire Ripọbilik Sudan) înigbaan̄ iriaak melek Senegal me acha 1959 mè ìbọkọ utelelek me acha 1960.
Me mgbidim mgbọ orakabe, sa me Senegal osibibe itele mgbanriaak ya, ido Sudan onenitumu isibi ibe ke ema ekeke me lek kiban̄ mgbọ keyi kire ido; ke ema kpeyaka ikup me irak mkpulu Mali. Otu-ogbo ifit-mkpulu ge îkpulu ido ya owuwa acha isire 1991 mgbọ enigebe ayaya ikpa ikan ido sa me kuù, mè inisa me ikeya irọ me Mali ikana ido demokarasi mè ikaan̄ si owuwa otu-ogbo ifit-mkpulu.

# Nrọnnye
# Mayọte

**Mayọte** (òrere **Mayotte** me usem Furenchi, mè ire **Maore** me usem Shimaore, mè ire **Maori** me usem Kibushi) ìre agan̄-mkpulu usaba okwaan̄ eyi Furans [French overseas department] (ido òkup me irak mkpulu Furans, ire, ìkakup me lek ijọn̄ yaage mèlek ido Furans, òrere agan̄ Furans òkup me Yurop). Mayọte ìkup me agan̄ inyọn̄ me lek Okwaan̄ Mozambik me Emen-awaji India, ida ibọkọ me atasuk Afirika agan̄ osiki mbum-ura me etete Madagasika agan̄ inyọn̄ ichep-ura mè Mozambik agan̄ inyọn̄ osiki. Achọ iba egbaan̄ irọ Mayọte, achọ eyi ilile, Grande-Terre (mè ire si *Maore* me usem ebi ido ya) mè achọ eyi sọntiik, Petite-Terre (mè ire si *Pamanzi*) mè owuwa ebi kè asabọn achọ ìwawak ikana achọ iba chi.

Iman̄ Ido Mayọte
Duration: 1 minute and 20 seconds.1:20Okwà Ido
Ogugo-ijọn̄
Egop ido kiban̄ ìre egop Furans.

Okike ijọn̄ Mayọte ìre 374 km². Sa me <estimate> eyi Jenuwari 2022, otu-ifuk ebi ìluluk me ido ya ìre 299,348. Ebi ene mîluk inwaan̄ me emen ido ya enenen; ene 800 eluk me 1 km². Ama-ile òmimin ichit me ido ya ìre Mamoudizou me Grande-Terree (Acho eyi ilile). Usem mkpulu ìre Furenchi, eyi owuwa ene ekitumube kire òso usem iba kiban̄. Etip ònan̄a me lek orirọ ifuk-ene eyi acha 2007, ìkijeen̄ ibe ke akọp irek gweregwen mè ita me efit (63%) me lek ebi ìluk me ido ya bene me acha 14 fo inyọn̄ mîkọt ikitumu usem yi. Usem ebi ido ya ìre Shimaore; ọmọ ore usem eyi ekitumube igak. Usem keyilọ, eyi kpemalek iriọọn̄ ìre usem Kibushi, ònan̄a me lek usem Malagasi.

Me adadsi mgbọ, ebi ene enan̄a me Afirika agan̄ Mbum-ura iniluk me lek achọ ya sabum ebi Arabu eninan̄a inu lek ijọn̄ ya mè isa erumfaka Isilam inu. Mkpulu sọlitan [sultanate] ìbene me lek ijọn̄ ya me acha 1500. Owuwa ene me ido ya mgbọ keyi ìre ebi Musilim. Me emen senturi òso 19, Andriantsoly, oka [former] ogwu ubọọn̄ Iboina me Madagasika îtim ibọkọ lek ijọn̄ ya.

Mayọte ìfieek inan̄a me lek Komoros mè ikana inikup mèlek Furans mgbọ ebi Komoros etumube isibi ibe ke ema mîkaan̄ lek sa me <referendum> eyi 1974. Mayọte ìkana ire agan̄-mkpulu usaba-okwaan̄ eyi Furans me 31 Mâchi 2011 mè inikana agan̄ òdada ibọkọ ichit me Ntitiin̄ Yurop me 1si Jenuwari 2014 sa me <referendum> eyi Mâchi 2009, eyi owuwa ene echieekbe ibe ido kiban̄ ikup me irak Furans.

# Nrọnnye
# Namibia

**Namibia** ìre ido me Afirika agan̄ Osiki. Ìche okike ijọn̄ mèlek Zambia mè Angola me agan̄ inyọn̄, Botsuwana me agan̄ mbum-ura, Afirika Osiki me agan̄ osiki mè mbum-ura, sà Emen-awaji Atilantik okup me agan̄ ichep-ura kan̄. Ubọk geelek ikachege okike ijọn̄ mèlek Zimbabuwe, inu òsisip igak 200m me lek atasuk Botsuwana eyi agan̄ ulom me lek Okwaan̄ Zambezi oche ido iba cha.

Egop Botsuwana
Iman̄ ido Botsuwana
Ogugo-ijọn̄ Botsuwana
Namibia ìkaan̄ lek me 21 Mâchi 1990 isibi me irak mkpulu Afirika Osiki, sa me Akọn̄ Ikaan̄-lek eyi Namibia. Ama-ibot kan̄ mè ama-ile òmimin ichit ìre Winduk [Windhoek]. Namibia ìre ido ge ògọọk ikup me <United Nations>, SADC, Ntitiin̄ Afirika mè <Commonwealth of Nations>

### Mfufuk erieen̄

Egwen ido yi ibak Èwê Namib, òrere èwê òkakan ichit me linyọn̄. Ikọ yi *Namib* ìnan̄a me usem Nama, ìsibi *ere òmimin*. Îre ogwu ekigwen Mburumba Kerina ogobo erieen̄ yi ibe esa egwen ido ya.

# Nrọnnye
# Kongo Burazavilu

Egop
Iman̄ ido
**Kongo Burazavilu** (òrere **République du Congo** me usem Furenchi, **Repubilika ya Kôngo** me usem Kituba, **Republic of the Congo** mè **Congo-Brazaville** me usem Ebeke) ìre ido òkup me agba okwaan̄ agan̄ ichep-ura me Afirika agan̄ Etete. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Gabọn̄ me agan̄ ichep-ura, Kamerun me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Ido Afirika Etete me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Kongo Kinshasa me agan̄ osiki mbum-ura, Kabinda eyi Angola me agan̄ osiki, sà Emen-awaji Atilantik okup me agan̄ osiki ichep-ura kan̄. Usem mkpulu me ido ya ìre Furenchi. Usem ido [national language] ìre usem Kituba mè Lingala.

Otoko echi òkup me ido ya ìre Kongo (40.5%), Teke (16.9%), Mbochi (13.1%), Sangha (5.6%), ofifi ebi Afirika mè ebi Yurop (23.9%). Me acha 2015, eru-mfaka me ido ya ìre Eru-mfaka Kiristien (88.5%), Eru-mfaka Orọmijọn̄ (4.7%), ebi kpegọọk eru-mfaka geege (3.0%), ofifi kechilọ (2.3%), ebi kpetumu isibi eyi ema ekigọọk (1.5%). Uwu ikan kiban̄ ìre eyi agwut iba. Okike ijọn̄ ido ya obenbe ìre 342,000 km²; ọmọ ore òso 64 òmimin ichit. Otu-ifuk ebi ìluk me ido ya ìre 4,244,359. Ikpoko ema ekisa inyam ewe ìre franc eyi Afirika Etete (me mgbidim: XAF). Me ido ya, ekikọp ujijọn̄ me agan̄ ulom. Iman̄ ibot ǹgwen kiban̄ ìre +242, sà iman̄ ibot akpatan̄ etip ore *.cg*.

# Nrọnnye
# Reyuniọn̄

**Reyuniọn̄** (òrere **Réunion** me usem Furenchi) ìre ido achọ òkup me Emen-awaji India. Ido yi ìre Ama-mkpulu usaba okwaan̄ inyi Furans. Ìsa inu òbelek 950 km ida ibọkọ me agan̄ mbum-ura achọ Madagasika mè isa 750 km ida ibọkọ me agan̄ osiki ichep-ura achọ Mọrisiọs. Me Jenuwari 2022, otu-ifuk ebi ìluk me ido ya ìre 868,846.

Iman̄ Ido
Ogugo-ijọn̄
Egop Reyuniọn̄
Reyuniọn̄ ìre ge me lek agan̄ ìdada ibọkọ ichit [outermost region] me Ntitiin̄ Yurop, mè ire ge me lek yurozoon [eurozone]. Reyuniọn̄ mè Mayọte gaalek, ìkup me irak mkpulu Furans, ire agan̄ yurozoon ìkup me Ìkike-iba Osiki

Ike îkupbe me ototuuk Furans, usem mkpulu me Reyuniọn̄ ìre Furenchi. Ema si mîkitumu Ùnà eyi Reyuniọn̄ [Réunion Creole].

**Mfufuk Erieen̄**

Mgbọ Furans ebọkọbe lek achọ ya me emen òso senturi akọp mè jaaba, ema egwen ere ya Bourbon, ibak ọgbọn̄ mkpulu ìkikpulu Furans me mgbọ ya. Me 23 Mâchi 1793, ebi <National Convention> mînwene erieen̄ ere ya itap me achọ Reyuniọn̄, eyi òsisibi *ntitiin̄*, *igbagbaan̄ iriaak*, mè ìre *ichichichini*.

# Nrọnnye
# Ruwanda

Egop Ido Ruwanda
Iman̄-ido Ruwanda
Duration: 2 minutes and 19 seconds.2:19Okwa Ido Ruwanda
Ogugo-ijọn̄ Ruwanda
**Ruwanda** (òrere **Republic of Rwanda** me Uket-chieen̄, **Repubulika y'u Rwanda** me usem Kinyarwanda, mè ire **République du Rwanda** me Furenchi, mè ire **Jamhuri ya Rwanda** me Suwayili) ìre ido kpunube emen-awaji, òkup me Ikpele Iteke Rif [Great Rift Valley], ere agan̄ Ikpele Oyô Afirika mè Afirika Agan̄ Mbum-ura echichinibe. Ọmọ ire ge me lek ebi kè ide ìsisip ichit me akparalek ijọn̄ Afirika [Mainland Afirika]. Ìkup otitop ìnen gaalek ìfo agan̄ osikì me lek Ikwetọ Ama-ibot kan̄ ìre Kigali. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Yuganda, Tanzania, Burundi mè Kongo Kinshasa. Ìkeke me ijọn̄ òkup ubene ubene, eya oro ekigwen omo ibe ìre *ido òkaan obop okpurukpu* [Land of a thousand hills]. Lek ijọn̄ kan̄ ìre ogoon ogoon me agan̄ ichep-ura mè ire mbubet mbubet [Savanna] me agan̄ mbum-ura; owuwa oyô îkup si me emen ido ya. <climate> ìkije me <temperate> isi ire <subtropical>; mgbo ibot iba mè mgbo ura iba okikup acha geelek. Otu-ifuk ebi iluk me ido ya ìre akop mè efìe iba mè efit obop gweregwen (efie 12.6).<ref2>. Okike ijon̄ kan̄ ìre 26338 km². Ọmọ ore ido ebi ene enwaan̄be me emen ichit [most densly populated] me akparalek ijọn̄ Afirika.

Usem mkpulu me ido ya ìre Uket-chieen̄, Furenchi, Kinyarwanda, mè Suwayili. Otoko ìkup me ido ya ìre Hutu (85%), Tutsi (14%) mè Twa (1%). Eru-mfaka me ido ya ìre eyi Kirisiten (93.8%), ebi kpekigọọk eru-mfaka geege (3%), Isilam (2.2%), echilọ (1%). Ido ya ìsibi me irak mkpulu ebi ido Belijiọm mè ikaan̄ lek me adasi usen me onyan̄ jaaba, 1962. Nsabọn ibaan̄ mè irieen̄ ewa igak me lek ebi ìluk me ido ya; ido ya si ìkabene ìgwuun̄ [is rural]. Ido yi îkup me Ntitiin̄ Afirika, Ntitiin̄ Ngbandiaak Ido, Commonwealth of Nations , COMESA, OIF mè Ngbandiaak Afirika Agan̄ Mbumura [East African Community].

# Nrọnnye
# Senti Elina

**Senti Elina** ìre agan̄-mkpulu usaba okwaan̄ eyi ebi Biriten okup me Emen-awaji Atilantik eyi agan̄ osiki. Îre achọ Senti Elina, mè achọ Ascension, mè ọgbọn̄ achọ Tristan (melek achọ Gough si). Me adasi mgbọ, ekigwen Senti Elina and the Dependencies mege ìre 1 usen me onyan̄ onaan̄ge 2009. Mgbọ ebenebe ikisa ayaya ikpa ikan̄ ido mè inyi achọ itacha ìkike irek mkpulu me irak mkpulu ogwu ubọọn̄ Biriten.