Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Amerika Osiki

Amerika Òsiki me linyọn̄
*Amerika Òsiki: Egwen ikeyi inyi ikatap wọlọwọlọ me mgbọ ekitumu ikọ ifolek Amerika agan̄ Osiki.*

**Amerika Òsiki** ìre ge me lek kọntinenti jaaba ìkukup me linyọn̄. Ìkup me Ìkike-iba agan̄ Ichep-ira mè Ìkike-iba agan̄ Òsiki.

Emen-awaji Pasifik okup me agan̄ ichep-ura kan̄; Emen-awaji Atilantik onenikana ọmọ me agan̄ inyọn̄ mè agan̄ mbum-ura; sà Amerika Inyọn̄ mè Okwaan̄-ile Karibian ekup me agan̄ inyọn̄ ichep-ura kan̄. Akọp mè ido iba ekup me emen.

Okike ijọn̄ îbenbe ìre 17,850,000 km² ikat ikana. Ọmọ ore òso ini òmimin ichit me lek kọntinenti jaaba cha. Me emen acha 2016, otu-ifuk ebi ene ìluluk me emen ìre: 426,458,044 ene, eyi orọrọ inyi ọmọ ire òso go ebi ene ewabe me emen ichit. Usem ekimalek itumu me emen ìre: usem Sipen, Pọtugalu, Uket-chieen̄, Furenchi, Dọchi, Kechuwa [Quechua], Industan, Sanan [Sranan], Tọngo, Saramakan, mè ebi kè ofifi usem.

Owuwa ikpele ama òwa me emen. Echi òsisibi isi ire: Sawo Pọlo, Lima, Bogotá, Rio di Janero, Santiago, Karakas, Buenos Eris, Salivedọ, Burasilia, mè Fọtaleza.

Owuwa ene me lek ijọn̄ yi eluk igbet lek okwaan̄ me agan̄ mbum-ura mè agan̄ ichep-ura; kpeluk iwa me agan̄ emen emen mè agan̄ osiki kan̄. Agan̄ ichep-ura kan̄ ìkup ogoon̄ ogoon̄ inan̄a me lek ebi kè Ogoon̄ Andes; sà agan̄ mbum-ura kan̄ okaan̄ ebi kè okpurukpu me ikpele òla-ijọn̄ okup. Owuwa ere me lek ijọn̄ kan̄ ikup me agan̄ tọrọpik (agan̄ ura okibumu itoon̄).

Esese ikpele inu îkup me lek ijọn̄ yi. Ogbugbuk mun̄ [waterfall] òbebene ichit me linyọn̄, òrere Ogbugbuk Enjêlu [Angel Falls] me ido Venizuwela; ogbugbuk mun̄ òbebene ichit mè ikigwook mun̄ me otu ge gaaaek, òrere Ogbugbuk Kayetiọ [Kaieteur Falls] me Guyana; okwaan̄ òmimin ichit (ire etọ okike mun̄ okukup me emen), òrere Okwaan̄ Amazọn; Ogoon̄ òjọjọn̄ọ me ijọn̄ ichit, òrere Ogoon̄ Andes (6,962 m); ere òchachat ichit ire ìkakup igbet Ofọkọ Linyọn̄, òrere Èwê Atakama; oron-ibot [rain forest] òmimin ichit, òrere Oron-ibot Amazọn [Amazọn Rainforest]; ama ibot okup ogoon̄-ogoon̄ ichit, òrere La Paz me Bolivia; okwaan̄ òbebene me inyọn̄ ichit mè iyaka inwọn isasa ikọp uji-mbit ikirọ mbubek (inyam-ewe), òrere Okolo Titikaka; san̄a me lek uwu-nweek cha, okputuru ama ebi ene elukbe me linyọn̄ me agan̄ òsiki, òrere Puweto Toro me Chile. Otutuuk chi ekup me emen Amerika Òsiki. Ijọn̄ yi îkaan̄ si owuwa inyinyi-òrom [mineral resource]. Îkaan̄ alata araran̄, alata okuket, igwe (okwukut), copper, tin, mè aran̄-ijọn̄. Echichi îkisa ikpoko enenen ijet ebi ido ekup me emen kan̄.

* Ajentina
* Burazilu
* Bolivia
* Chile
* Cholombia
* Guyana
* Guyana ido Furans
* Ikwatu
* Paraguay
* Pêru
* Uruguay
* Venezuela
* Zuriname

# Nrọnnye
# Afirika

Afirika me lek linyọn̄
**Afirika** ìre ge me lek ebi kè kọntinenti (ikpele lek ijọn̄) cha òkup me linyọn̄.

**Okike Ijọn̄**

Afirika ore òso iba òmimin ichit me lek kọntinenti cha òkup me linyọn̄. Emen-awaji eyi òlilibi iraka me agba lek Afìrikà ìre eyi ekigwen Atilantik. Akọp ido go mè iba okup me emen Afirika.

**Ebi Ene**

Eriọọn̄ Afirika kire ama ebi ofifit mije me owuwa ido òkup me Afirika, ebi ìluluk me emen kiban̄ ere ofifit. Usini mgbọ, igọọk me ike ọmọ okekebe me isi linyọn̄ agan̄ ura okimalek ira itoon̄, ura ya îra ikirọ inyi akaplek ebi ìkiluk me emen kan̄ inikikana ofifit.

**Ubọk Ere Okupbe**

Afirika si ìre ere òkiyoyok baalek unye ura. Me agan̄ inyọn̄, Èwê Sayara me Ijipiti (ọmọ ochat ichit etete ebi kè èwê òkup me linyọn̄). Me agan̄ òsiki, mîkaan̄ Ogoon̄ Kilimanjairo me Kamerun (ọmọ obene ichit me lek ijọn̄ Afirika).

**Usem**

Afirika îkaan̄ owuwa usem. Ido geelek mîkaan̄ usem kiban̄. Ama geelek me emen ido cha eyayaka inikaan̄ usem kiban̄ si. Usem òsisibi isi ichit me lek ijọn̄ Afirika ìre Suwayili.

**Ikwaan̄**

Ebi Afirika mîkaan̄ esese ukot mbọm. Usini ene ekiwop uko, usini ekisi ọkọ mun̄. Usini ekinyam ewe.

**Isi-ikpa**

Ebi ene kpemalek isi ikpa me Afirika ike ebi ìluk me ikpele lek ijọn̄ kechilọ esibe ikpa. Owuwa nsabọn kpesi uwu-ikpa si.

**Erumfaka**

Ebi ene me Afirika ekisa me esese oniin̄ ikitọbọ ebum inyi esese inu. Esese esese erumfaka òwa, kubọk Kiristien, Isilam mè Erumfaka Orọmijọn̄ Afirika.

**Orọmijọn̄**

Otutuuk ido mè otoko me Afirika mîkaan̄ orọmijọn kiban̄.

# Nrọnnye
# Egbe ngwuwat-lek

**Egbe ngwuwat-lek** (eyi erieen̄ ifuk-ibot nrom kan̄ orebe *panthera tigris*) ìre anam ge òkup me ọgbọn̄ ebi kè onyinya. Ọmọ omimin ichit me etiti otutuuk anam òkup me ọgbọn̄ ebi kè onyinya. Ìkibọbọm sabum òrie. Ìkiluk me lek ijọn̄ Esia me  India, Bangladesh, Tailan, Malesia, Indonesia, Chaina, Koria, mè Saiberia eyi Rọsia. Egbe ngwugwat-lek ìkiluk ọmọ gaalek.

Egbe ngwuwat-lek
Egbe ngwuwat-lek
Egbe ngwugwat-lek ikaan̄ esese unwen. Ogbogbo kiban̄ ekaan̄ inwọọn̄ òkup nreren̄ nreren̄ mè ikaan̄ ngwugwat ofifit mè irak owot okuket. Ngwugwat ofifit cha ekijeje isi ire irak owot okuket kan̄ ya. Ngwugwat cha ìkitap ubọk inyi ema ekọt elet lek kiban̄ mgbọ ema ekibọm urie.