Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dinastía Liao

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

|  |
| --- |
|  **Liao遼*  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  ←  |  **912 — 1125**  |  →  →  →
 |

 |
| Situación de Dinastía LiaoMapa de China en tiempos d'a dinastía Liao, dominando o norte |
| **Capital** | Shangjing (918-1120) |
| **Idioma oficial** | Chinés |
| **Relichión** | Tengrianismo, Budismo, Confucianismo, Taoísmo |
| **Gubierno** | Monarquía |
|  **Khan dimpués Emperador**   • 916-26  • 1101-25 |  Emperador Taizu Emperador Tianzuo |
|  • Formación | 912 |
|  • Desaparición | 1125 |
| **Población** |  900000 hab. 0,3 hab/km² |

A **dinastía Liao** fue fundata por o pueblo d'orichen mongol d'os khitan, que prenió o control d'o norte de China en o periodo caotico d'as "cinco dinastías y diez reinos" y duró dica que os Liao substituyius por o pueblo d'orichen tungús d'os churchetz.

Os khitan aproveitoron a caita d'os Tang y a febleza d'os kirguizes pa ir estendillando-sen. Abaoji prenió o títol d'emperador en l'anyo 907. En l'anyo 924 os khitan forachitan a los kirguizes de Mongolia y en l'anyo 936 prenen as ciudaz de Datong y l'actual Pekín ya a lo sud d'a Gran Muralla. En l'anyo 946 os dirichents d'os khitan prenen o nombre de Liao.

En o estato Liao conviven os modos de vida d'os nomadas d'a estepa y d'os sedentarios hans d'o sud. En as estepas d'o norte o poder descansa en una fuerza armata de chinetes y en o sud bi ha una burocracia hederata de tiempos d'os Tang. Os khitan se converten a lo budismo.

Dende l'anyo 1004 os liao ya no atacan a los song y se limitan a cobrar un impuesto anyal en diners y seda. En l'anyo 1125 son substituyius por os suyos vasallos churchetz, antipasaus d'os manchús y fundadors d'a dinastía Jin. Part d'os khitan emigroron t'Asia Central y fundoron o Khanato Kara Khitai; os khitan que quedoron en o norte de China en o periodo d'a dinastía Jin se convertirían en part d'a categoría *Hanren* en o periodo Yuan chunto con os churchetz y os chineses d'o norte.

## Bibliografía

* Jean Sellier. *Atlas de los pueblos del Asia Meridional y Oriental*. Acento Editorial.
# Dinastía Song

|  |
| --- |
|  **Song宋*  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  ←  ←  ←  ←  |  **960 — 1279**  |  →
 |

 |
| Situación de Dinastía Song |
| **Capital** | Bianjing y posteriorment Lin'nan |
| **Idioma oficial** | Chinés |
| **Relichión** | Budismo, shenismo, taoísmo, confucianismo, maniqueísmo, jǐngjiào. |
| **Gubierno** | Monarquía |
|  • Formación | 960 |
|  • Desaparición | 1279 |

A *dinastía Song* estió una dinastía gubernant en China mientres os anyos 960 y 1279, que succedió a lo periodo d'as Cinco Dinastías y os Diez Reinos y estió succedida per a dinastía Yuan.

O suyo periodo de gubierno puede dividir-se en dos periodos: os d'o gubierno d'os Song d'o Norte y os Song d'o Sud. Estes zaguers reforzoron considerablement a suya fuerza naval, a fin de desfender as suyas auguas y buegas y levoron a cabo misions marítimas en l'extranchero.

Tamién cal destacar que estió lo primer gubierno en a historia mundial que usó papel moneda, y tamién o primer gubierno chino en establir una armada permanent. Esta dinastía tamién veyió lo primer uso conoixiu d'a polvora, asinas como lo primer discernimiento d'o norte verdadero usando a bruixula.

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **la Dinastía Song**.
# Khanato Kara Khitai

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

|  |
| --- |
|  **Khanato Khitai喀喇契丹 Хар Хятан*  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  |  **1124 — 1218**  |  →
 |

 |
| Situación de Kara Khitai |
| **Capital** | Balasagun |
| **Idioma oficial**  • **Atros idiomas** | chinés, khitan uigur, persa |
| **Relichión** | Budismo |
| **Gubierno** | Monarquía |
|  • Yelü Dashi se proclama rei |  |
|  • conquiesta mongola |  |

Os **Khanato Kara Khitai** u **Khanato Kara Khitan** (en chinés *喀喇契丹*, en mongol *Хар Хятан*) ye un estato fundato en a decada de 1130 por os khitan que emigroron a Asia Central dende o norte de China y Manchuria y que duró dica os tiempos d'a conquiesta mongol d'Asia Central. O territorio d'os Karak Khitai consistiba en as estepas a lo norte de Tien Xan y a Cuenca de Tarim. Os kara khitai mantenioron as estructuras locals de poder, limitando-se a cobrar impuestos a los principes autoctonos. Os Kara Khitai yeran budistas pero teneban subchectos musulmans y bi heba tolerancia relichiosa con atras relichions como o islam y o cristianismo nestorín. A luenga oficial d'o khanato yera o chinés.

Muitos khitan emigroron a Asia Central dimpués que en l'anyo 1125 os churchez los hesen vencito, substituyindo-los en o poder, deposando a la dinastía Liao y establindo-se como dinastía Jin. Os musulmans karakhanís facioron venir a los khitan en a decada de 1130 pa que los aduyasen en a luita contra os carlucos, pero tamién deposoron a los karakhanís. Prenioron Kaixgar y Khotán y sozmetioron Transoxiana a lo suyo vasallache.

Encara que os Kara Khitai creyoron o suyo estato centroasiatico en a decada de 1130 se considera que o estato encomenzó a existir en l'anyo 1124, cuan Yelü Dashi se proclamó rei, cuan encara yera en Mongolia.

En l'anyo 1211 o trono fue usurpato por Kuchlug, un refuchiato Naimán. Muitos liders locals se posoron baixo a protección de Chinguis Khan. D'esta traza a invasión mongola de l'anyo 1218 fue bien recibita.
# Sun Yat-sen

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

| Sun Yat-sen 孫文 / 孫中山 / 孫逸仙 |
| --- |
|
 |
|

---

 1.er President d'a Republica de China
 |
| 1 de chinero de 1912 – 1 d'abril de 1912 |
| Lugartenient   | Li Yuanhong |
| Succediu por | Yuan Shikai |
|  |
| Naiximiento | 12 de noviembre de 1866 Cuiheng, Guangdong, China |
| Muerte | 12 de marzo de 1925 Pequín, China |
| Partiu | Kuomintang |
| Conchuche | Lu Muzhen (1885-1915) Kaoru Otsuki (1903-1906) Soong Ching-ling (1915-1925) |

**Sun Yat-sen** (Cuiheng, Guangdong, 12 de noviembre de 1866 - en viache enta Pequín o 12 de marzo de 1925) estió un estatista y politico chinés. Ye considerato, tanto en a Republica Popular de China como en Taiwan, como lo pai d'a China moderna.

D'orichen humilde, naixió d'o lugar de Cuiheng (翠亨), allora en o districto de Xiangshan (香山). Dimpués d'a suya muerte, a ciudat y o districto de Xiangshan adoptoron o nombre chinés mas habitual de Sun Yat-sen, Zhongshan. Iste ye o nombre d'a ciudat actual. Cuan Sun Yat-sen naixió, ista pendeba d'a prefectura de Guangzhou, pero en l'actualidat ye una prefectura independient. Sun estudió Medicina en Honolulu y Hong Kong. Dimpués se combirtió a lo cristianismo protestant.

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **Sun Yat-sen**.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Predecesor: **Primero** | **President d'a Republica de China** 1 de chinero de 1912 - 1 d'abril de 1912 | Succesor: **Yuan Shikai** |
# Mao Zedong

| Mao Zedong 毛泽东 毛澤東 |
| --- |
|
Mao en proclamando la Republica Popular China l'1 d'octubre de 1949. |
|

---

 President d'o Partiu Comunista de China (PCCh)
 |
| 1943 – 9 de setiembre de 1976 |
| Precediu por | Zhang Wentian |
| Succediu por | Hua Guofeng |
|

---

 President d'o Gubierno Central d'a Republica Popular de China  |
| 1 d'octubre de 1949 – 27 de setiembre de 1954 |
| Precediu por | Puesto creyato |
| Succediu por | Él mesmo como President de China |
|

---

 President d'o Gubierno Central d'a Republica Popular de China  |
| 27 de setiembre de 1954 – 27 d'abril de 1959 |
| Precediu por | Puesto creyato |
| Succediu por | Liu Shaoqi |
|  |
| Naiximiento | 26 d'aviento de 1893 Pequín, China |
| Muerte | 9 de setiembre de 1976 Pequín, China |
| Partiu | Partiu Comunista de China |
| Conchuche | Luo Yixiu (1907–1910) Yang Kaihui (1920–1930) He Zizhen (1930–1937) Jiang Qing (1939–1976) |
| Fillos | Mao Anying, Mao Anqing y Li Na entre atros. |
| Relichión | Ateísmo |

 naixiu de Shaosan, Hunan lo 26 d'aviento de 1893 y muerto en Pequín lo 9 de setiembre de 1976) estió un politico, estatista y poeta chinés. En l'anyo 1921 estió un d'os fundadors d'o *Partiu Comunista de China*. Organizó una revuelta entre os labradors y miró de fer un debantamiento en Hunan, pero fracasó. Progresivament imposó los suyos criterios adintro d'o partiu, plegando en a capeza d'o movimiento comunista en 1935. En 1949 dimpués d'una luenga guerra civil proclamó a Republica Popular de China.

Estió President d'o *Politburó* d'o *Partiu Comunista de China* dende 1943 y president d'o Comité Central d'o *Partiu Comunista de China* dende 1945 dica la suya muerte. Baixo iste liderache, lo Partiu Comunista gubernó China como resultau d'a victoria en la Guerra Civil Chinesa y en fundó la Republica Popular d'a China en 1949.

Mao desenrolló una branca d'o marxismo-leninismo conoixida como maoismo, en paralelo a la ideolochía politica d'o estalinismo, y mientres yera en o poder colectivizó l'agricultura mientres o dito Gran Salto Entabant. Creyó, y mas tardi crebó, l'alianza con la Unión Sovietica, mas entabant encetó a Revolución Cultural.

A Mao se li reconoixe a creyación d'una China unificada, en paz y sin de dominación estranchera por primera vegada dende a Guerra de l'opio; d'atra man yera muit criticau por los episodios de fambre entre 1958 y 1961 y por a violencia que acompanyó a la Revolución Cultural.

## Bibiografía

* Chang, Jung y Halliday, Jon. *Mao: la historia desconocida*, Taurus ediciones, Madrit, 2006 (ISBN 84-30605-97-5).
* Li Zhisui: *La vida privada del presidente Mao*, Editorial Planeta, Barcelona, 1995 (ISBN 84-08-01406-4)
* Short, Philip. *Mao: A Life*, John Murray, 2004 (ISBN 0719566762).
* Spence, Jonathan D. *Mao Zedong*, Penguin Books, 2006 (ISBN 0143037722).
* Sun Shuyun. *The Long March*, HarperCollins, 2006 (ISBN 0-007-19479-X).

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **Mao Zedong**.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Predecesor: **Primero** | **President d'a Republica Popular China** 27 de setiembre de 1954 – 27 d'abril de 1959 | Succesor: **Liu Shaoqi** |