# Isla

Isla en a mar Hadriana
Una **isla** u **isola** ye un territorio terrestre rodiato de l'augua, d'a mar, d'un río u d'un laco. A grandaria d'as islas ye variable, pueden tener dende poquez metros cuadratos dica mas de dos millons de km2, como ye o caso de Groenlandia.

## Etimología d'a palabra y presencia en a toponimia aragonesa

*Isla* ye a evolución d'o esdrúixol latín *INSULA* / *ISSULA*, con diminutivo *-ULA* d'alcuerdo con a fonetica aragonesa. Evolucions pareixidas a partir de *ISSULA* han esdeveniu en francés (*île*, d'antes *isle*), y en castellano (*isla*). En italiano y part de l'idioma occitán tienen formas derivadas d'a variant latina *ISCULA*.

Entremeyo d'o latín *ISULA* y d'a forma actual *isla* en aragonés han existiu as formas esdrúixolas *Isola* y *Insola*, que se mantienen en a microtoponimia esdrúixolas u planas en a Val de Benás (*Les Llínsoles*), Val de Chistau (*La Insola*), Val de Broto (*Isola* en Saruisé), Barcabo, Puent de Luna, Bailo, Atarés y Castiello de Chaca.

Ye posible que o toponimo L'Ainsa derive d'o latín *INSULA* con perdua d'o sufixo, y bel autor tamién ha relacionau con *INSULA*-*ISULA* os toponimos aragoneses d'a serie *Isuela* y *Isuala* como *A Isuela*/*A Isuala* de l'Alto Aragón, o río *Isuela* de dezaga de Sierra de Moncayo y a pardina d'A Isuala en Sobrepuerto.

Beluns d'estos toponimos aragoneses derivaus d'o latín *INSULA*-*ISULA* no necesariament indican anteriors islas. Un d'os signifcaus d'a palabra latina ye de "corro de casas", que puet encaixar en o caso de pardinas u antigos nuclios habitaus. En atras luengas romances a palabra derivada d'*INSULA* ha preso significaus como "terreno entre foyas". En aragonés medieval se conoixe pa *isuela* o significau de "terreno a canto d'o rio", que podió estar l'orichen d'os hidronimos homonimos actuals:

damos a treudo a uos Gil de Luesia, veçino dUesca & a muyller vuestra Sancha, vn presayllo de soto, fuera la puerta, a **la ysuela de Sant Migel**, en Uesca, que afruenta en rigo & en paral de Sant Laçaro
Este significau medieval d'a palabra Isuela no ye guaire diferent d'o significau de l'arabismo alchecira en aragonés medieval, que en arabe orichinal significa "isla".

Ni en aragonés medieval ni en as actuals parlas altoaragonesas no bi ha guaires datos de cómo se diz a los habitadors d'as islas. Una d'as pocas denominacions rechistradas ye a de *isolanos*, present en a traducción herediana de Tucídides:

no queremos solicitar de mostrarles cómo no somos yonios ni **isolanos** et elispondios
Manimenos a presencia d'esta palabra podría estar un italianismo como d'atros que se troban en atras traduccions heredianas y que s'atribuyen a la partipación d'o flaire poliglota Nicolau de Drenopoli.

## Orichen d'as islas

As islas pueden tener diversos oríchens (como a erosión y a sedimentación), mas que mas las que se troban en mars y oceanos. Pueden evolucionar y augmentar de mida por depositos de sedimentos u por acumulación de material volcanico u organico. A vegatas, pueden estar formatas por procesos erosivos en que una porción de tierra permaneixe deseparata d'un continent. L'augmento d'o livel d'a mar tamién prevoca l'aparición d'islas, cuan se sumerchen as tierras baixas y en quedan deseparatas as zonas mas alteras d'as islas.

## Islas continentals

As islas Medes dende a placha de l'Estartit
Istas islas son partis de tierra connectatas por a plataforma continental a un continent. Isto significa que istas islas fan parti d'o continent adchacent y se situan en a suya plataforma continental.

Eixemplos d'ista mena d'islas:

* Madagascar, en Africa
* Groenlandia, l'archipelago artico, a isla de Vancouver u Terranova, en America d'o Norte
* Grenada, Trinidat u as Malvinas, en America d'o Sud
* Cuba, Chamaica u a Hispaniola, en o Caribe
* Sumatra, Chava, Borneo, Celebes, Sri Lanka u Taiwan, en Asia
* a Gran Bretanya, as Balears, Sicilia u Sjælland, en Europa
* Nueva Guinea, Nueva Zelanda, Tasmania u Nueva Caledonya, en Oceanía

## Islas volcanicas

Volcán d'a isla de Pico, en as Azores
L'actividat volcanica que se produce en os fundos oceanicos tien como consecuencia a formación d'islas. Isto gosa relacionar-se con o movimiento de placas en a crosta terrestre.

Eixemplos d'ista mena d'islas:

* as Marianas, as Aleutianas, as Kurils, l'archipelago chaponés (con o mont Fuji), Hawaii u a isla de Pascua, en o Pacifico
* belunas d'as Antillas (como Santa Lucia u a Martinica), as islas Sandwich d'o Sud, Islandia, as Canarias, as Azores, Madeira u Cabo Verde, en l'Atlantico
* Santorini u as isles Eolias, en a Mediterrania

## Islas coralinas

L'atol de Carolina, en Kiribati
As islas y arrecifes de coral se troban en mars tropicals y subtropicals. Son formatas por os escletos d'un grupo d'organismos marins primitivos, os corals, cuan o coral creixe dica plegar en a superficie de l'oceano, dende plataformas submarinas no guaire profundas, que muit a sobén son conos volcanicos. Cuan o cono ye de tot sumerchito se forma un atol coralín. O corall deixará de creixer enta alto cuan plegue a la superficie; por iste motivo istas islas son planas y baixas.

Eixemplos d'ista mena d'islas:

* as Maldivas u as Seychelles, en o Indico
* as Carolinas, as Marshall, Kiribati u Tuvalu, en o Pacifico

## Islas sedimentarias

A isla de Buda, en o delta de l'Ebro
Istas islas, tamién ditas maritimofluvials, se forman en a desembocadura de ríos grans por l'acumulación d'arena, grava y buro, que son rastratos por a corrient d'o río. Istos sedimentos se van depositando en forma de monticlos en almarchals a on que a corrent pierde velocidat. Istas islas forman un delta en a desembocadura d'o río, como por eixemplo os deltas de l'Ebro (con a isla de Buda), o Ganches, o Mississippi, l'Orinoco, o Nilo y o Paraná.

A isla de Marajó, en a desembocadura de l'Amazonas, ye a isla sedimentaria mas gran d'o mundo, con una amplaria parellana a la de Dinamarca.

## Islas fluvials

A isla Elefantina, en o Nilo
*Ta mas detalles,* *veyer l'articlo **mechanaveyer os articlos **[[{{{2}}}]]** y **[[{{{3}}}]]veyer os articlos **[[{{{4}}}]]**, **[[{{{5}}}]]** y **[[{{{6}}}]]veyer os articlos **[[{{{7}}}]]**, **[[{{{8}}}]]**, **[[{{{9}}}]]** y **[[{{{10}}}]].
As islas fluvials se forman a partir de barreras de arena presents en a canal central d'o río, as particlas d'as cuals se composan de materials de midas diversas. L'abance d'os ríos de caracter meandrico y anastomotico, con as diferents auguastuertas y canals de comunicación, deixa una serie de crestas i depresions pantanosas que determinen a formación de diferents tipos de vechetación, como por eixemplo ambients de tierra tova, ambients inundables u ambients de transición entre istos dos. Cada cresta representa o resultato d'a migración d'o curso mientres a formación d'una nueva placha.

As islas fluvials, en trobar-se amugatas por un río y subchectas a la suya dinamica d'inundación, presentan una serie de condicions ambientals especificas en arias muit chicotas, producto d'as diferencias topograficas, lo que obliga a bellas especies animals y vegetals a adaptar-se a las condicions que comporta iste dinamismo. Por eixemplo, as selvas inundatas temporalment tienen caracteristicas muit heterochenias en arias chicota; istas selvas no son estables, ya que son subchectos a cambios causatos por o creiximiento y l'abance d'a glera d'o río.

Se considera que a isla d'o Bananal, en o centro de Brasil, ye a mayor isla fluvial d'o mundo, con una amplaria una miqueta menor a la d'o País Valenciano.

## Referencias

## Se veiga tamién

* Lista d'islas por superficie
* Lista d'islas per población

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **as islas**.