# Tonga

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

|  |
| --- |
| **Republica de TongaPule'anga Fakatu'i 'o Tonga Kingdom of Tonga* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (En detalle) | (En detalle) |

 |
| Lema nacional: *Ko e Otua mo Tonga ko hoku tofi'a* (tongano; *«Dios y Tonga son o mío herencio»*) |
| Himno nacional: *Koe Fasi Oe Tu'i Oe Otu Tonga* |
| Situación de Tonga |
| **Capital**  • **Población**  • **Coordenatas** | Nuku'alofa 24.500 (2005 est.) 20° 00' S 175° 00' E |
| **Mayor ciudat** | Nuku'alofa |
| **Idiomas oficials** | Tongano, anglés |
| **Forma de gubiernoRei de Tonga Primer ministro** | Monarquía constitucional Tupou VI Fatafehi Fakafānua |
| **Independencia• Calendata** | D'o Reino Uniu 4 de chunio de 1970 |
| **Superficie**  • **Total**  • **% auguaMugasCostas** | Posición 171º 748 km² 4% 0 km 419 km |
| **Población**  • **Total**  • **Densidat** | Posición 177º 112.422 (chulio de 2005 est.) 150,3 hab/km² |
| **PIB (PPA)**  • **Total (2005)**  • **PIB per capita** | Posición 180º US$ 785 millons US$ 7.706 (81º) |
| **Moneda** | Pa'anga (TOP) |
| **Chentilicio** | Tongano, tongana |
| **Zona horaria**  • **en Verano** | UTC+13 UTC+13 |
| **Dominio d'Internet** | .to |
| **Codigo telefonico** | `+676` |
| **Prefixo radiofonico** | `A3A-A3Z` |
| **Codigo ISO** | 776 / TON / TO |
| Miembro de: Commonwealth, ONU |
|  |

**Tonga** (oficialment **Reino de Tonga**, *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga* en tongano), a sola monarquía d'Oceanía (de fueras de bels países d'a Commonwealth), ye un chicot país y estato situato a l'este d'Australia y 800 km a lo nord-este de Nueva Zelanda, a lo sud de l'Oceano Pacifico. Ye formato por mas de 160 islas grans y chicotas, encara que nomás que 36 en son habitatas de contino, estendillatas por una superficie oceanica d'alto u baixo 700.000 km².

A suya población ye de 112.422 (estimación de chulio de 2005) en una superficie de 748 km², con una densidat de población de 150,3 hab/km². A capital d'o país se troba en a ciudat de Nuku'alofa, que ye amás en ye a ciudat con mayor numero d'habitants.

Tonga ye, dende o punto d'anvista politico, una monarquía constitucional, estando l'actual rei de Tonga Taufa'ahau Tupou V, y o primer ministro Siale'ataonga Tu'ivakano. Ye independient dende o 4 de chunio de 1970, estando d'antis mas una colonia d'o Reino Uniu. A suya moneda nacional ye o pa'anga.

Tonga ye tamién a sobén conoixito con o nombre de *islas de l'amistat* por a recepción que se i fació en 1773 a o capitán britanico James Cook cuan i plegó en a suya primera vesita; o feito ye que plegó en mel meyo d'o *ʻinasi*, ye decir, a ofrenda d'as primicias a o Tuʻi Tonga (o prencipal rei d'as islas), estando convidato a las celebracions. Sindembargo, seguntes o escritor William Mariner, en realidat os tonganos heban previsto de cocinar y minchar-se a o capitán britanico, pero en zaguerías no podioron alcordar un plan ta fer-lo.

## Cheografía

Placha de Vava'u
L'archipelago de Tonga se sitúa en a Polinesia Occidental, una mica a o norte d'o tropico de Capricorno. A suya capital, Nuku'alofa, se localiza a bel 1.770 km a o nord-este d'Auckland, a mayor ciudat de Nueva Zelanda, y a 690 km de Suva, capital y ciudat mas important de Fichi.

L'aria total ye d'alto u baixo 748 km², d'os que 30 son constituyitos d'augua. O país ye formato por 176 islas, d'as que nomás 36 son habitatas de forma permanent, lo que se traduz en que poco menos d'o 80% (670 km²) d'o territorio ye habitato. Bi ha tres grupos prencipales d'islas: Tongatapu, a o sud, a on se concentra mas d'a metat d'a población; Vava'u, a o norte; y Ha'apai, en o centro.

Tonga ye un archipelago localizato chusto a o sud de Samoa. As suyas 169 islas, d'as que 96 son habitatas, se dividen en tres grupos prencipales: Mayorga, Gálvez y Amsterdam, que forman una linia norte-sud de 800 kilometros de largaria. Amsterdam, a isla mas gran y a on ye a capital Nuku'alofa, cubre 257 km². Cheolochicament, as islas de Tonga son de dos tipos: a mayoría tienen una base de calsinera que s'orichinó a partir de formacions de coral devantadas; a resta se composan de calsinera sobre una base d'orichen volcanico. As islas de procedencia volcanica son montanyosas, mientres que las d'orichen coralino son planas.

O clima ye subtropical, templato con plevias, con veranos muit calidos. En o periodo calido (d'aviento enta abril), a temperatura puya por dencima d'os 32 °C, y en o periodo mas fredo (de mayo enta noviembre), as temperaturas no gosan blincar d'os 27 °C. A temperatura meyana va de 23 °C a 27 °C, y a precipitación anyual varía de 170 a 297 centímetros si se viacha dende a isla d'Amsterdam en o sud dica as islas d'o norte mas amanatas a o ecuador. A humidat meyana diaria ye d'o 80%.

A tierra, fértil, s'emplega ta cautivar plantacions de platano, palmito y coco. O punto mas alto d'o país, situato a 1.033 msnm, se troba en a isla de Kao.

## Esporte

Epi Taione, chugador de rugby de Tonga
O esporte mas popular y mas practicato en Tonga ye o rugby. L'organismo rector ye l'Unión de Rugby de Tonga, afiliata a l'Alianza de Rugby d'as Islas d'o Pacifico. A suya selección nacional ye conoixita como *Ikale Tahi* (as Alicas d'a mar) y tamién tien un dance de guerra pareixito a la Haka anomenato *Sipi Tau*. Con una población de poco mas de 100.000 habitants bi ha partecipato 7 vegatas en a Copa Mundial de Rugby dende 1987, a zaguera en l'anyo 2015.

Tamién ye popular o fútbol australiano practicato oficialment dende o 2004, anyo en que estió establita l'Asociación de Fútbol Australiano de Tonga. A suya selección nacional ye conoixita como os *Black Marlins*.

O fútbol tamién ye practicato pero a suya selección nacional ye una d'as mas débils d'o mundo, garra vegata bi ha clasificato ta partecipar en a Copa d'as Nacions d'a OFC y o suyo millor puesto, en a clasificación mundial d'a FIFA de seleccions nacionals garra vegata bi ha puyato mes d'o puesto 163 (en 1998) de 208 seleccions mundials reconoixitas por a FIFA.

## Referencias

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **Tonga**.
* (en) Pachina web oficial d'o gubierno de Tonga.

| Estaus y territorios d'Oceanía |
| --- |
| Australia | Fichi | Islas Marshall | Estaus Federaus de Micronesia | Kiribati | Nauru | Nueva Zelanda | Tonga | Tuvalu | Palau | Papua y Nueva Guinea | Islas Salomón | Samoa | Vanuatu |
| **Dependencias**: Islas Cook | Isla de Nadal | Guam | Hawaii | Irian Jaya | Islas Maluku | Isla Norfolk | Islas Marianas d'o Norte | Niue | Nueva Caledonya | Islas Perifericas Menors d'os Estaus Unius | Isla de Pascua | Polinesia Francesa | Islas Pitcairn | Rotuma | Samoa Americana | Tokelau | Wallis y Futuna |