Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wisconsin

|  |
| --- |
| **State of WisconsinEstau de Wisconsin* |
| **Estau d'os Estaus Unius** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bandera | Escudo |

 |
| Lema: Forward |
| Embotada: *Badger State, America's Dairyland* |
|  *Mapa de situación en Estaus Unius* |
| **Entidat**  • **País**  • **Capital**  • **Mayor ciudat** | Estau  Estaus Unius Madison Milwaukee |
| **Idioma oficial** | Dengún |
| **GubernadorSenadors** | Scott Walker (R) Herb Kohl (D) Russ Feingold (D) |
| **Superficie**  • **Total**  • **Tierra**  • **Augua** |  169.790 km² (23ª) 140.787 km² 28.006 km² (17%) |
| **Población**  • **Total**  • **Densidat** |  5.601.640 (20ª) 38,13 hab./km² (23ª) |
| **Dentrada**  • **Calendata**  • **Orden** |  29 de mayo de 1848 30º |
| **Cheografía**  • **Horario**  • **Latitut**  • **Lonchitut**  • **Amplaria**  • **Longaria** | *Central*: UTC-6 42° 30′ N a 47° 05′ N 86° 46′ W a 92° 53′ W 420 km 500 km |
| **Altaria**  • **Maxima**  • **Meyana**  • **Minima** |  595 m (Timms Hill) 320 m 176 m (Laco Michigan) |
| **Codigos**  • **USPS**  • **ISO 3166-2**  • **Abrev.** |  WI US-WI Wis. |
| www.wisconsin.gov |

**Wisconsin** (pronunciau wɪsˈkɑnsɨn en anglés) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a o norte d'o país. A suya capital ye en a ciudat de Madison. A suya población ye de 5.601.640 habitants (estimación de 2007), en una superficie de 169.790 km² con una densidat de población de 32,99 hab/km².

## Cheografía

O estau de Wisconsin muga a o sud con Illinois; a l'ueste con Iowa y Minnesota; a o norte con o lago Superior y Michigan; y a l'este con o lago Michigan.

## Historia

Wisconsin estió o 30º estau en dentrar en os Estaus Unius, o 29 de mayo de 1848.

## Referencias

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **Wisconsin**.
* (en) Pachina web oficial d'o estau de Wisconsin.

|  |  |
| --- | --- |
| Organización territorial d'os Estaus Unius d'America |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Estaus** | Alabama | Alaska | Arizona | Arkansas | California | Carolina d'o Norte | Carolina d'o Sud | Colorado | Connecticut | Cheorchia | Dakota d'o Norte | Dakota d'o Sud | Delaware | Florida | Hawaii | Idaho | Illinois | Indiana | Iowa | Kansas | Kentucky | Loisiana | Maine | Massachusetts | Maryland | Michigan | Minnesota | Mississippi | Missouri | Montana | Nebraska | Nevada | Nuevo Mexico | Nueva Hampshire | Nueva Jersey | Nueva York | Ohio | Oklahoma | Oregón | Pennsilvania | Rhode Island | Tennessee | Texas | Utah | Virchinia | Virchinia Occidental | Vermont | Washington | Wisconsin | Wyoming |
| **Districto federal** | Districto de Columbia |
| **Arias insulars** | Arrecife Kingman | Atol Palmyra | Atol Johnston | Guam | Isla Baker | Isla Howland | Isla Jarvis | Islas Marianas d'o Norte | Atol Midway | Isla Navassa | Islas Vírchens d'os Estaus Unius | Isla Wake | Puerto Rico | Samoa Americana |

 |
# Protestantismo

Martín Lutero (1483-1546), una d'as figuras centrals d'o protestantismo.
O termin **protestant** u **protestantismo** ye utilizau en o cristianismo en dos sentius diferents, ta referir-se tanto a los grupos que se deseparoron d'a Ilesia Catolica Romana con a Reforma Protestant d'o sieglo XVI como a los desenvoliques teolochicos particulars d'os reformadors y as ilesias resultants d'ixa deseparación.

O nombre "protestants" prencipia a utilizar-se ta clamar a los partidarios d'as ideyas luteranas d'a Reforma en Alemanya a resultas d'a suya protesta y resistencia al os edictos imperials que miraban de buscar a uniformidat relichiosa d'Alemanya.

A doctrina protestant chira arredol d'a ideya de que solament a Biblia ye la sola autoridat en materia de fe y en a necesidat absoluta d'a gracia de Dios ta que l'hombre, por meyo d'a sola fe en Cristo y l'Evanchelio, pueda estar salvau por Dios en un acto de conversión interior. Tamién esfiende as doctrinas de l'absoluta depravación de l'hombre y a suya necesidat total de Dios, a sola mediación de Cristo, a sacramentalidat sola d'o baptismo y cena d'o Sinyor (cuan no son vistos como simbolos), u la concepción d'as obras buenas como fruto d'a fe.

D'atra man, refusan amás l'autoridat d'o papau, as indulchencias, o purgatorio, lo sacrificio incruento d'a misa, a devoción a los santos, a intercesión d'os santos muertos, etc...

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **lo protestantismo**.
# Luengas siuanas

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

Ubicación d'as luengas siuanas antis d'o contacto con os europeus
Las **luengas siuanas** u **siú-catawbanas** son una familia de luengas d'America d'o Norte, ubicata principalment en a francha d'as Grans Planas d'Estaus Unius. Los autors que s'estiman mes de dicir *siú-catawbana* a ista familia miran d'endicar que los idiomas catawbans forman clarament una branca deseparata d'as luengas siús, que beluns claman **siuana oriental**.

Encara que la conoixita como **Gran Nación Siú** abraca només los pueblos dakota, lakota e nakota, la familia lingüistica ye muito mes gran y abraca los "parladors viellos", los winnebago y los suyos cosins lingüisticos, los crow. La familia siuana tamién s'esparde per l'este y lo sud.

Parix que los indicios lingüistico-historicos apuntan enta un orichen meridional d'os pueblos siuans, con migracions abe mes d'un milenio dende Carolina d'o Norte y Virchinia ta Ohio, y contino, bien baixando lo Río Ohio ta o Mississippi y remontando ta o Misuri, bien cruzando Ohio enta Illinois, Wisconsin y Minnesota, la tierra d'es dakota.

Bels lingüistas asocían las luengas siuanas con as caddoanas y las iroquesas en una **familia macrosiuana**.

## Clasificación

* **Catawbanas** u **siuanas orientals**:
	+ Catawba (estinguito en 1960).
	+ Woccon (estinguito en o sieglo XVIII).
* **Siuanas** u **siús**:
	+ **Idiomas siús d'a val d'o Misuri** (**Siú d'as Planas d'o Norte**):
		- Crow u apsaroka.
		- Hiratsa, minitari u *gros ventre*.
	+ **Idiomas mandan**:
		- Mandan.
	+ **Idiomas siús d'a val d'o Mississippi** (**Siú central**):
		- **Siú central dakotán**:
			* **Diasistema Siú**:
				+ Lakota, siú occidental u teton:
					- *Lakota septentrional*.
					- *Lakota meridional*.
				+ Nakota, siú central u yankton:
					- *Yankton*.
					- *Yanktonai*.
				+ Dakota, siú oriental u santee-sisseton:
					- *Santee*.
					- *Sisseton*.
			* Assiniboine
			* Stoney, **siú d'as Rocosas** u **assiniboine d'Alberta**
		- **Siú central chiwere-winnebago**:
			* Chiwere:
				+ *Iowa* u *ai'yuwe*.
				+ *Otoe*, *oto* u *chiwere*.
				+ *Misuri*.
			* Winnebago u **hochank**:
				+ *Winnebago occidental*.
				+ *Winnebago oriental*.
		- **Siú central dhegihán**:
			* Omaha-ponca:
				+ *Omaha*.
				+ *Ponca* (u *Ponka*).
			* Kansa-osage:
				+ *Kansa*.
				+ *Osage*.
			* Kwapa u **arkansa**.
	+ **Idiomas siú d'a val de l'Ohio** (**Siú sudoriental**):
		- **Siú de Virchinia**: [estinguito].
			* Tutelo.
			* Saponi.
			* Monacán.
			* Occaneechi.
		- **Siú de Mississippi** u **Ofo-biloxi**: [estinguito].
			* *Biloxi*.
			* *Ofo*.

## Vinclos externos

En anglés:

* Bibliografía ta's idiomas siús
* Familia siuana (*Ethnologue*)