Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Netflix

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

| **Netflix** |
| --- |
|  |
| **Datos chenerals** |
| **Eslogan** | ' |
| **Establimiento** | 29 d'agosto de 1997 |
| **Localización** |  Los Gatos, California, Estaus Unius |
| **Enfiladors** | Reed Hastings, CEO |
| **Industria** | Audiovisual |
| **Productos** | Streaming media |
| **Beneficios** |  |
| **Emplegatos** | 8.600 (2020) |
| **Pachina web** |
| **Pachina web** | netflix.com |
| **Twitter** | {{{twitter}}} |
| **Facebook** | {{{facebook}}} |

**Netflix** ye una empresa estausunidense d'entretenedera que opera a livel mundial, que o suyo servicio prencipal ye a distribución de contenius audiovisuals a traviés d'una plataforma en linia u servicio de video baixo demanda por retransmisión en directo (en anglés *streaming*).

A empresa tien a suya seu en Los Gatos (California, Estaus Unius). En abril de 2020, Netflix teneba mas de 193 millons de suscriptors en toz, incluius 73 millons solament en os Estaus Unius. Ye disponible en toz, fueras d'en os siguients países: China, Siria, Corea d'o Norte y Crimea.

Netflix estió fundada en 1997 por Reed Hastings y Marc Randolph en Scotts Valley, California, ofrindo un servicio de loguero de DVD a traviés d'o correu postal.

## Referencias
# Chuegos Olimpicos de Brisbane 2032

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Iste texto contién información arredol de bel prochecto u escaiximiento esdeveniders.** Puet trobar-se-ie información provisional u esperable; o contenito probablement cambiará en que s'amane a suya calandata y se'n dispose de mes información. |

| Chuegos Olimpicos de Brisbane 2032 |
| --- |
| XXXI Chuegos Olimpicos de Verano |
| Localización | Brisbane Australia |
|  |
| **Ceremonias** |
| Apertura | 23 de chulio de 2032 |
| Clausura | 8 de chulio de 2032 |
| Estadio olimpico | Brisbane Cricket Ground |
| ‹ 2032 •  • 2036 › |

Os **Chuegos Olimpicos de Brisbane 2032** u **Chuegos Olimpicos d'a XXXV Olimpiada d'a era moderna** serán una competición polisportiva organizada por o COI y que se celebrará en Brisbane, Australia, dende o 23 dica o 8 d'agosto de 2032.

Brisbane s'anunció per primera vegada como candidata preferent o 24 de febrero de 2021, y obtenió l'aprebación formal d'a Chunta Executiva d'o COI o 10 de chulio de 2021, convertiendo-se en ganadora sin oposición.

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **Chuegos Olimpicos de Brisbane 2032**.
* (en)/(fr) Os Chuegos Olimpicos de Brisbane 2032 en o sitio web d'o COI.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Predecesor: **Chuegos Olimpicos de Los Angeles 2028** | **XXXV Chuegos Olimpicos d'a era moderna** 2032 | Succesor: **Chuegos Olimpicos de 2036** |

| Edicions d'os Chuegos Olimpicos |  |
| --- | --- |
|  **Chuegos Olimpicos de Verano**: Atenas 1896 | París 1900 | Saint Louis 1904 | (Atenas 1906) | Londres 1908 | Estocolmo 1912 | Berlín 1916 | Anvers 1920 | París 1924 | Amsterdam 1928 | Los Angeles 1932 | Berlín 1936 | Helsinki 1940 | Londres 1944 | Londres 1948 | Helsinki 1952 | Melbourne 1956 | Roma 1960 | Tokio 1964 | Mexico 1968 | Múnich 1972 | Mont-reyal 1976 | Moscú 1980 | Los Angeles 1984 | Seúl 1988 | Barcelona 1992 | Atlanta 1996 | Sydney 2000 | Atenas 2004 | Pequín 2008 | Londres 2012 | Rio de Janeiro 2016 | Tokio 2020 | París 2024 | Los Angeles 2028 | Brisbane 2032  |
|  **Chuegos Olimpicos d'hibierno**: Chamonix 1924 | Sankt Moritz 1928 | Lake Placid 1932 | Garmisch-Partenkirchen 1936 | Garmisch-Partenkirchen 1940 | Cortina d'Ampezzo 1944 | Sankt Moritz 1948 | Oslo 1952 | Cortina d'Ampezzo 1956 | Squaw Valley 1960 | Innsbruck 1964 | Grenoble 1968 | Sapporo 1972 | Innsbruck 1976 | Lake Placid 1980 | Sarajevo 1984 | Calgary 1988 | Albertville 1992 | Lillehammer 1994 | Nagano 1998 | Salt Lake City 2002 | Torino 2006 | Vancouver 2010 | Sochi 2014 | Pyeongchang 2018 | Pequín 2022 | Milán Cortina 2026 | Alpes franceses 2030 | Salt Lake-Utah 2034  |
|  **Chuegos Olimpicos de Verano d'a Choventut**: Singapur 2010 | Nanjing 2014 | Buenos Aires 2018 | Dakar 2026  |
|  **Chuegos Olimpicos d'Hiberno d'a Choventut**: Innsbruck 2012 | Lillehammer 2016 | Lausana 2020 | Gangwon 2024  |
# Ciudat Ho Chi Minh

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

|  |
| --- |
| **Ciudat Ho Chi Minh** |
| **Localidat de Vietnam** |
|  |
| **Estau**  • Provincia |  Vietnam Dong Nam Bo |
| **Superficie** | 2095 km² |
| **Población**  • **Total** |  7.103.888 hab. (2024) |
| **Altaria**  • Meyana |  13 m. |
| **Codigo postal** | 70000–70999, 71000–71999, 72000–72999, 73000–73999, 74000–74999 |
| **Coordenadas** |  10°46’32’’N106°42’ 6’’E |
| Ciudat Ho Chi Minh Ciudat Ho Chi Minh en Vietnam |
| Web oficial |

**Ciudat Ho Chi Minh** (antigament Saigón) ye un municipio vietnamita situato en a Comarca de Saigón, a una distancia de 1730 km de Hanoi. A suya población ye de 7.103.988 habitants (2009), en una superficie de 2095 km² y una densidat de 3568,6 hab/km². L'Aeropuerto de Tan Son Nhat se troba en iste municipio y tamién a 40 km se troba l'Aeropuerto de Long Thanh huei en construcción.

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **Ciudat Ho Chi Minh**.
# Chava

| **Chava** |
| --- |
|  |
| **Localizazión** |
| **Estau** | Indonesia |
| **Oceano** | Pacifico |
| **Cheografía** |
| **Superficie** | 126.700 km² |
| **Largo maximo** | 1.062 km |
| **Amplo maximo** | 199 km |
| **Punto más alto** | 3.676 m (Semeru). |
| **Demografía** |
| **Capital** | Jakarta |
| **Población** | 141.300.000 habitants. |
| **Densidat** | 1.115 hab./km² |
| **Atros datos** |
| **Mapa** |
|  |

**Chava** (en indonesio *Jawa*) ye una isla que se troba en l'Oceano Pacifico. Ye la isla mas poblada y con mayor densidat de población d'o mundo. Alto u baixo 140 millons de personas viven en ista isla que ye administrada per Indonesia.

## Referencias

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **Java**.
# Caravaggio

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

| Caravaggio |
| --- |
|  Michelangelo Merisi da Caravaggio, dito *Caravaggio*, en un cuadro d'Ottavio Leoni d'arredol de 1621 |
| **Información personal** |
| Calendata de naixencia | 29 de setiembre de 1571 |
| Puesto de naixencia | Milán (Ducau de Milán) |
| Calendata de muerte | 18 de chulio de 1610 |
| Puesto de muerte | Porto Ercole (hue un lugar de Monte Argentario, Toscana) |
| Ocupación | Pintor |

**Michelangelo Merisi da Caravaggio**, dito **Caravaggio**, estió un pintor italiano, naixito de Milán (Ducau de Milán) o 29 de setiembre de 1571 y muerto en Porto Ercole (hue un lugar de Monte Argentario, Toscana) o 18 de chulio de 1610. Por a suya obra, ye considerato uno d'os prencipals pintors d'o sieglo XVII.

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **Caravaggio**.
* (en) Caravaggio en *Artcyclopedia*.
# Svalbard

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

|  |
| --- |
| **Svalbard** |
| **Territorio d'ultramar de Noruega** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bandera | Escudo |

 |
| Himno: *Ja, vi elsker dette landet* |
|  Longyearbyen, a capital. |
| **Entidat**  • **País**  • **Estato** | Territorio d'ultramar Noruega  Noruega |
| **Capital**   • **Población** | Longyearbyen  1.600 |
| **Ciudat mas poblada** | Longyearbyen |
| **Idioma oficial**  • **Atros idiomas** | Noruego Ruso y ucrainés |
| **Superficie**  • **Total**  • **Mugas** | Pos. 125 61 022 km² 0 km |
| **Gubierno**  • **Rei**  • **Gubernador** | Monarquía Harald V Odd Olsen Ingerø |
| **Población**  • **Total**  • **Densidat** | Pos. 115 2 668 hab. 0.04 hab/km² |
| **Zona horaria** | UTC+1 |
| **ISO 3166-2' *• ' | NO-21 Codigo ISO |
| **Prefixo telefonico** | +47 |
| **Moneda** | Corona noruega |
|  |
| Miembro de: Noruega |

L'archipelago **Svalbard**, muit a sobén dito incorrectament *Spitzberg* u *Spitsberg* por o nombre d'a suya isla mas gran, ye un archipelago u conchunto d'islas situatas en l'Oceano Glacial Arctico, a una distancia de bels 1.000 km a o norte d'Escandinavia.

Fa parti d'o Reino de Noruega, estando a parti mas septentrional d'iste. As suya coordenatas cheograficas van dende os 74º a os 81º de latitut Norte.

Tres d'as islas son habitatas: Spitsbergen, Bjørnøya y Hopen. Se considera o territorio habitato con vida familiar mas septentrional d'o mundo, en no estar una simpla base militar ni nomás que d'investigación cientifica.

## Imáchens

* As sierras d'Adventtoppen y Hiorthfjellet en o fiordo Advent, chusto a o norte de Longyearbyen.
* Un panel d'aviso d'onso polar en a muga noreste de Longyearbyen.
* O Centro Universitario de Svalbard (UNIS).

## Referencias

|  |
| --- |
| **Estaus d'Europa** |
| Abkhasia3 | Albania | Alemanya | Andorra | Armenia2 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia y Herzegovina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croacia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Eslovaquia | Eslovenia | Espanya1 | Estonia | Finlandia | Francia1 | Grecia | Hongría | Islandia | Irlanda | Italia1 | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgo | Macedonya d'o Norte | Malta | Moldavia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Osetia d'o Sud3 | Países Baixos | Polonia | Portugal | Reino Uniu | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suecia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Vaticano |
| **Dependencias**: Åland | Akrotiri y Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Islas Feroe | Jèrri | Svalbard |
| 1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relacions historico-culturals con Europa. 3 Parcialment reconoixiu. |
# Edat de Fierro

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

*Brochs* en Dun Carloway (Isla de Lewis, Escocia). Construccions d'a *Edat de Fierro*.
A **Edat de Fierro** ye un periodo d'o desarrollo d'a civilización que se caracteriza por o emplego d'o fierro como metal, ye a zaguera d'as edats tecnolochicas que fan parti d'a Edat d'os metals, a continación d'a Edat de bronce. En Europa, o suyo uso se creye importato d'orient, bi ha diferents culturas d'a Edat de Fierro, que cronolochicament se dividen en Primera Edat de Fierro y Segunda Edat de Fierro. O desarrollo y aparición d'estas culturas no siempre se puet explicar por migracions, como tradicionalment s'ha considerato.

## Veyer tamién

* Cultura de Hallstatt.
* Cultura protoceltiberica.
* Cultura de Jastorff.
* Cultura de La Tène.
* Cultura iberica.
* Cultura celtiberica.

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **l'edat de Fierro**.
# Calandario gregoriano

Gregorio XIII, o establidor d'o calandario gregoriano.
O **calandario gregoriano** ye lo modelo de calandario actualment utilizau de traza oficial en cuasi tot o mundo, estió establiu por o papa Gregorio XIII, qui le da nombre, a instancias de Ghiraldi. A reforma d'o calandario fue estudiada y realizada por os matematicos d'a Universidat de Salamanca, que presentoron a lo Papa a propuesta definitiva. Ye vichent dende 1582 y proviene d'o calandario chuliano, emplegau dende que Chulio César lo instauró en l'anyo 46 aC. Chusto aquel anyo, o papa ordenó que s'eliminasen 10 días d'o calandario (o 4 d'octubre de 1582 fue seguiu por o 15 d'octubre de 1582), ta compensar l'abance d'a plegada d'a primavera prrovocada por o feito de que o calandario chuliano, vichent dica allora, no compensaba correctament a precesión d'os equinoccios.

Los primers países en adoptar lo calandario actual estioron lo Imperio espanyol y Portugal; dimpués s'adoptó per tota Europa, fueras d'o Reino Uniu y las suyas colonias americanas, que no lo facioron dica 1752. En l'actualidat ye utilizau de forma oficial en gran parte d'o mundo.

## Referencias
# Australia Meridional

|  |
| --- |
| **Australia MeridionalSouth Australia* |
| **Estau d'Australia** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bandera | Escudo |

 |
| **Entidat**  • **País** | Estau  Australia |
| **Capital**  | Adelaida  |
| **Idioma oficial** | Anglés |
| **Superficie**  • **Total** |  984 321 km² |
| **Población**  • **Total** (2024) |  1 682 600 hab.  |
| **ISO 3166-2** | AU-SA |
| **ISO 3166-2** | AU-SA |
|  Australia Meridional en Australia |
| Pachina web oficial |

**Australia Meridional** (en anglés *South Australia*) ye un estau situau en a parti central meridional d'Australia. A suya capital ye Adelaida.

Iste estau ocupa una d'as partis mas deserticas d'o continent y tien una superficie total d'1.043.514 km². Muga a l'ueste con Australia Occidental, a lo norte con o Territorio d'o Norte y Queensland, a l'este con Queensland, Nueva Galas d'o Sud y Victoria; a lo sud o estau ye banyau por l'oceano Antarctico. Tien una población d'1,5 millons d'habitants, menos d'o 10% d'a población australiana, y se troba en a 5ena posición d'estaus y territorios. A mayoría d'a población reside en a capital, y la resta ye distribuida por as arias fértils o largo d'a costa sud-este y os marguins d'o río Murray.

## Se veiga tamién

* Organización territorial d'Australia.

|  |  |
| --- | --- |
|  Estaus y territorios internos d'Australia |  |
| Australia Meridional (SA) | Australia Occidental (WA) | Badía de Jervis (JBT) | Capital Australiana (ACT) | Nueva Galas d'o Sud (NSW) | Queensland (QLD) | Tasmania (TAS) | Territorio d'o Norte (NT) | Victoria (VIC) |
# Domesticación

Os cochos y as uellas estioron d'os primers animals en estar domesticaus.
A **domesticación** ye l'acción u l'efecto de fer domestico bel ser vivo, ye decir, que vive chunto a lo ser humán, que se cría en casa. O termin deriva d'o latín *domus*, que significa "casa", y *domesticus*, que tien o mesmo significau que o termin actual. Describe o paso de l'estau salvache a l'estau domestico de bels animals por acción de l'hombre. Iste proceso ye a causa d'os intreses humans d'obtener d'as especies salvaches alimento, servicio, companyía, ropa, etc., y prencipió ya fa a lo menos once mil anyos.

Una especie domesticada, ya sía animal u vechetal, ye una especie que ha desarrollau bels caracters morfolochicos, fisiolochicos, u encluso comportamentals, nuevos y hereditarios, como resultau d'una luenga interacción, d'un control u mesmo d'una selección deliberada por parti d'o ser humán.

A domesticación designa tamién l'estau en que a reproducción, as curas y l'alimentación d'os animals, u o ciclo d'as plantas son controlaus de traza mas u menos directa por o ser humán. En o lenguache corrient, a expresión "animal domestico" ye a sobén emplegada en o sentiu d'animal de companyía, a ormino un can u un mixino, encara que pueden estar-ne d'atras. Iste zaguer termin se puet aplicar a un animal individual, mientres que a domesticación se refiere a una población u una especie entera. Una acepción ampliada d'a domesticación tiende a tractar todas as formas d'interacción regular d'a especie humana con una especie animal.

A principal utilidat d'as plantas y animals domesticos ye a producción d'alimentos, asinas como d'atros productos útils como a lana, o cotón, u a seda. Manimenos, os motivos d'a practica d'a ganadería u de l'agricultura no son siempre estrictament utilitarios y incluyen o placer, o tiempo libre u practicas relichiosas. A domesticación d'as plantas y d'os animals acompanyó los inicios de l'agricultura y estió un factor esencial en o desarrollo d'a civilización. En o pasau permitió a revolución neolitica, pero tamién ye un proceso que encara se prolonga en l'actualidat.

## Referencia
# Eclix lunar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

Un **eclix lunar** ocurre cuan a Luna pasa dezaga d'a Tierra y d'a suya uembra.

## Tipos

I hai tres tipos de eclix lunar:

* eclix total: succede cuan a luna dentra totalment dentro d'a uembra d'a Tierra. Entre que iste tipo de eclix a sola luz que aconsigue la luna ye la que trascruza l'atmosfera terrestre lo que causa una color royisca, per ixo a vegadas a la luna en un eclix total se le clama tamién *luna de sangre*.

Mientres o eclix total a Luna adquiere un ton royisco a causa d'a refracción d'as rayadas d'o sol que trascruzan l'atmosfera terrestre.
* eclix parcial: succede cuan una parti d'a Luna dentra en a uembra d'a Tierra.

En l'eclix parcial una parti d'a Luna ye cubierta per a uembra d'a Tierra.
* eclix penumbral: succede cuan a Luna pasa a traviés d'a penumbra u solombrío d'a Tierra lo que causa un liuchero enfoscamiento d'a Luna.

## Se veiga tamién

* Eclix solar

## Referencias
# Chang'e 5

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

| *Chang'e 5* |
| --- |
|  Partis d'a sonda Chang'e 5. |
| **Datos chenerals** |
| Aplicación | Sonda espacial |
| Operadors |  CNSA |
| Lanzamiento | 23 de noviembre de 2020 |
| Lanzador | Luenga Marcha 5 |
| Destín | Luna |
| **Especificacions tecnicas** |
| Masa | 3.780 kg |
| Misión anterior | Chang'e 4 |
| Misión posterior | Chang'e 6 |

**Chang'e 5** (en chinés 嫦娥五号, *Cháng'é wǔhào*) ye una misión d'exploración lunar de China que incorpora un modulo de servicio, un modulo d'aterrizador robotico y un vehíclo de tornada de muestras.

A nau espacial prene o suyo nombre d'a diosa d'a Luna chinesa.

Chang'e 5 estió lanzada per un codete Luenga Marcha 5 lo 23 de noviembre de 2020. S'aspera que aterrizó en a Luna en o 1 d'aviento de 2020 y tornó a la Tierra entre o 16 d'aviento de 2020 con 1,731 g de muestras de penya y suelo lunar.

## Referencias
# Sionismo

O **sionismo** (d'o hebreu *Sion*, un d'os nombres biblicos de Cherusalem) ye o movimiento de liberación nacional d'o pueblo chudieu. Dito movimiento estió lo promotor y responsable en gran mesura d'a fundación d'o moderno Estato d'Israel.

Os suyos obchectivos estioron posatos en practica por a Organización Sionista Mundial fundata en Basilea por Theodor Herzl.

## Obchectivos

Os obchectivos d'o sionismo son:

* A unidat d'o pueblo chudieu y a centralidat en a vida chudieva.
* A reunificación d'o pueblo chudieu en a suya patria historica, *Erezt Israel*, a traviesas de l'*aliyá* dende toz os paises d'o mundo.
* O enfortimiento d'o Estato d'Israel basato en a visión profetica de chusticia y paz.
* A preservación d'a identidat d'o pueblo chudieu a traviesas d'a promoción de l'educación chudieva, hebrea y sionista, y os valors espirituals y culturals chudieus.
* A protección d'os dreitos d'os chudieus en toz os lugars.

## Referencias

## Vinclos externos

* Pachina web d'a Organización Sionista Mundial.
# Chudeolatín

| Chudeolatín *לעז* |
| --- |
| **Atras denominacions:** | *la‘az* |
| **Parlau en:** |  Imperio Romano |
| **Rechión:** |  |
| **Etnia:** | {{{pueblo}}} |
| **Parladors:** | 2.000 |
| **Posición:** | {{{clasificación}}} (Ethnologue 1996) |
| **Filiación chenetica:** | Luengas indoeuropeas
 Italica
  Romance
   **Chudeolatín** |  |
| Estatus oficial |
| **Oficial en:** | No oficial |
| **Luenga propia de:** | {{{propia}}} |
| **Reconoixiu en:** | {{{reconoixiu}}} |
| **Regulau por:** | Sin de regulación |
| Codigos |
| **ISO 639-1** | - |
| **ISO 639-2** |  |
| **ISO 639-3** |  |
| **SIL** |  |
|  |

O **chudeolatín** u la'az ye a variedat lingüistica charrata por as numerosas comunidaz chudievas presents en tot l'Imperio Romano, pero sobretot en as comunidaz chudievas d'a peninsula italica y d'a Galia transalpina.
# Bacú

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

|  |
| --- |
| **BacúBakı* |
| **Localidat d'Azerbaichán** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Estau** |  Azerbaichán |
| **Superficie** | 1.000 km² |
| **Población**  • **Total**  • **Densidat** |  2.074.300 hab. (2021) 1.280 hab/km² |
| **Altaria**  • Meyana |  -28 m. |
| **Codigo postal** | AZ1000 |
| **Coordenadas** | 40°21’59’’N49°50’ 6’’E |
| Bacú Bacú en Azerbaichán |
| Web oficial |

**Bacú** (en azerín *Bakı* u *Баку*; en persa *باکو*, *Badkube*) ye a capital y a ciudat con mayor numero d'habitants d'Azerbaichán, con una población de 2.074.300 (2003). Ye situata en o cabo oriental d'o país, a o canto d'a mar Caspia, en a parte sud d'a peninsula d'Abşeron.

O casco historico d'a ciudat, que ye una antiga fortaleza, ye declarato Patrimonio d'a Humanidat por a UNESCO. Fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

## Historia

As primeras citas historias de Bacú son d'o sieglo VI. Dende o sieglo XII a ciudat ganó importancia porque se convertió en a nueva capital d'o canato de Chirbán en enronar-se l'antiga capital por un tierratremo.

A prencipios d'o sieglo XIX a ciudat fue incorporata a l'Imperio Ruso. Dimpués d'a declaración de guerra de Turquía a Rusia, o 30 d'aviento de 1806, as tropas turcas ocuporon a ciudat.

Tenió una comunidat armenia relacionata con a explotación d'o petrolio ya a principios d'o sieglo XX. Esta comunidat fuyió a partir de 1989 dimpués d'uns pogroms promovitos por o mesmo gubierno d'Azerbachán.

## Economía

Los fundamentos d'a economía d'a ciudat se troban en o petrolio. Ya dende o sieglo VIII s'en conoixeba a presencia de petrolio en a redolada, pero dica 1872, con a Revolución industrial, no prencipio a suya explotación comercial. Asinas, a prencipios d'o sieglo XX, yera en Bacú a on se produciba a mitad d'o petrolio mundial. Por ixo a ciudat estió un obchectivo militar d'a *Wehrmacht* d'o Tercer Reich en a Segunda Guerra Mundial, encara que as tropas alemanas no plegoron a Bacú, y a suya amenaza desaparixió con a victoria de l'Exercito Royo en a batalla de Stalingrado en chinero de 1943.

## Bibliografía

* (de) Petz, Ingo: *Kuckucksuhren in Baku. Reise in ein Land, das es wirklich gibt*, Múnich, 2006.

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **Bacú**.
* (az) (en) (ru) Pachina web oficial municipal de Bacú.
* (en) Bacú en a pachina web d'a UNESCO (Patrimonio d'a Humanidat).