# Sol

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

| Sol  |
| --- |
|  Imachen d'o sol en longarias d'onda d'o visible |
| **Caracteristicas orbitals** |
| Distancia ta a Tierra: | 150000000km |
| Perihelio: | 32' 35,64" |
| Afelio: | 31' 31,34" |
| Periodo orbital arredol d'o centro galactico: | 2,2 × 108 anyos |
| **Caracteristicas fisicas** |
| Diametro equatorial: | 1.392.000 km |
| Superficie: | 6,09 × 1012 km² |
| Volumen: | 1,41 × 1018 km³ |
| Masa: | 1,9891 × 1030 kg |
| Densidat meya: | 1411 kg/m³ |
| Gravedat superficial: | 274 m/s² (27,9 g) |
| Periodo de rotación: | 27d 6h 36min |
| Luminosidat: | 3,827 × 1026 W |
| Temperatura: |  |
|  • Superficie: | 6 × 103 K |
|  • Corona: | 5 × 106 K |
|  • Nuclio: | ~1,36 × 107 K |
| **Caracteristicas d'a fotosfera** |
| Hidrocheno | 73,46% |
| Helio | 24,85% |
| Oxicheno | 0,77% |
| Carbonio | 0,29% |
| Fierro | 0,16% |
| Neón | 0,12% |
| Nitrocheno | 0,09% |
| Silicio | 0,07% |
| Magnesio | 0,05% |
| Ixufre | 0,04% |

*Ta atros usos d'ista parola, se veiga Sol (desambigación).*
O **Sol** (d'o latín *sol*, *-is*) ye a estrela d'o sistema planetario en o cual se troba a Tierra; por ixo, ye a mas amanada a la Tierra y o estrel con mayor brilo aparent. A suya presencia u ausencia en o cielo determinan, respectivament, o día y a nueit. A enerchía radiada por o Sol l'aproveitan os sers fotosinteticos, que constituyen l'alacet d'a cadena trofica, estando asinas a prencipal fuent d'enerchía d'a vida. Tamién alporta a enerchía que mantién en funcionamiento os procesos climaticos. O sol ye una estrela que se troba en a fase denominata secuencia prencipal, con un tipo espectral G2, que se formó fa bels 5.000 millons d'anyos y i remanirá, en a secuencia prencipal, por atros 5.000 millons d'anyos. O Sol, de conchunta con a Tierra y toz os cuerpos celestes que orbitan arredol d'él, forman o Sistema Solar.

Encara que ye una estrela meyana, ye a unica que se puet veyer a suya forma a simpla vista, con un diametro angular de 32' 35" d'arco en o perihelio y 31' 31" en l'afelio, o que fa un diametro meyo de 32' 03". Casualment, as grandarias y distancias d'o Sol y a Luna son tals que se veyen, alto u baixo, con a mesma grandaria aparent en o cielo. Isto permite una ampla gama de eclixes solars distintos (totals, anulars u parcials).

## Situación

O Sol se troba amán d'o canto interior d'o Brazo d'Orión d'a Carrera de sant Chaime, en a Boira Interestelar Local u o Cinto de Gould, a una distancia de 7.5-8.5 kiloparsecs d'o Centro Galactico. O Sol ye conteniu dentro d'a Bambolla Local, un espacio de gas calient enrareixiu, posiblement produciu por o remanent d'a supernova Geminga. A distancia entre o brazo local y o siguient brazo, o Brazo de Perseo, ye d'uns 6.500 anyos luz. O Sol, y por tanto o Sistema Solar, se troba en o que os cientificos claman a zona habitable galactica.

## Caracteuristicas

O Sol ye una estrela de secuencia prencipal de tipo G que comprende aproximadament o 99,86% d'a masa d'o Sistema Solar.

O Sol tien garra buega definida, pero a suya densidat disminuye exponencialment en augmentar l'altaria sobre a suya fotosfera. A l'efecto d'a mida, se considera que o radio d'o Sol ye a distancia dende o suyo centro dica o canto d'a fotosfera, a superficie visible aparent d'o Sol. Seguntes ista mida, o Sol ye una esfera cuasi perfecta con un alcorce estimau en arredol de 9 milionesimas, o que significa que o suyo diametro polar difiere d'o suyo diametro ecuatorial en solament 10 kilometros. L'efecto de mareya d'as planetas ye feble y no afecta significativament a forma d'o Sol. O Sol chira mas rapido en o suyo ecuador que en os suyos polos. Ista rotación diferencial ye causada por o movimiento convectivo a causa d'o transporte de calor y a fuerza de Coriolis a causa d'a rotación d'o Sol. En un marco de referencia definiu por as estrelas, o periodo de rotación ye d'aproximadament 25,6 días en o ecuador y 33,5 días en os polos. Visto dende a Tierra mientres orbita o Sol, o periodo de rotación aparent d'o Sol en o suyo ecuador ye d'aproximadament 28 días.

O Sol ye componiu prencipalment por os elementos quimicos hidrocheno y helio. En iste inte d'a vida d'o Sol, representan o 74,9% y o 23,8% d'a masa d'o Sol en a fotosfera, respectivament.

## Estructura

Estructura d'o Sol.
A estructura d'o Sol contiene as siguients capas:

* Nuclio: o 20-25% mas interno d'o radio d'o Sol, an a temperatura y a presión son suficients pa que se produzca a fusión nucleyar. L'hidrocheno se fusiona en helio. O proceso de fusión libera enerchía y o nuclio s'enriqueix gradualment en helio.
* Zona radiativa: a convección no puede ocurrir dica que sía muito mas amán d'a superficie d'o Sol. Por tanto, entre aproximadament o 20-25% d'o radio y o 70% d'o radio, existe una "zona radiativa" en a cual a transferencia d'enerchía se produz por meyo de radiación (fotons) en cuenta de por convección.
* Tacoclina: a rechión muga entre as zonas radioactiva y convectiva.
* Zona convectiva: entre aproximadament o 70% d'o radio d'o Sol y un punto amán d'a superficie visible, o Sol ye pro fredo y difuso pa que se produzca a convección, y isto se converte en o meyo prencipal de transferencia de calor enta l'exterior, semellant a las celulas meteorolochicas que se forman en l'atmosfera d'a tierra.
* Fotosfera: a parti mas profunda d'o Sol que podemos observar dreitament con luz visible. A causa que o Sol ye un obchecto gasioso, no tien una superficie clarament definida; as suyas partis visibles cheneralment se dividen en una "fotosfera" y una "atmosfera".

## Exploración

Pa obtener una visión ininterrompida d'o Sol en longarias d'onda inaccesibles dende a superficie terrestre, l'Achencia Espacial Europea y a NASA lanzoron cooperativament a sonda espacial SOHO (*Solar and Heliospheric Observatory*) o 2 d'aviento de 1995. A sonda europea Ulysses realizó rechiras de l'actividat solar, y a sonda norteamericana Genesis se lanzó en un vuelo cercano a la heliosfera pa tornar a la Tierra con una muestra directa d'o material solar. Genesis tornó a la Tierra en 2004, manimenos a suya reentrada en l'atmosfera estió acompanyada d'una falla en o suyo paracaídas prencipal que fació que s'estampara sobre a superficie terrestre.
A Parker Solar Probe se lanzó en 2018 a bordo d'un codete Delta IV Heavy y aconseguirá un perihelio de 0.046 UA en 2025, o que lo converte en o satelite artificial en orbita mas cercana como a primera nau espacial en volar baixo enta la corona solar.

## O sol en a cultura popular

Simbolo alquimico y astrolochico d'o Sol.
O sol ye un simbolo important en muitas culturas, puet estar masculín o femenín seguntes o chenero d'a parola en cada cultura. Simboliza a luz, a vita y o poder, en alquimia ye relacionato con l'oro y ye representato como en l'astrolochía con un cerclo con un punto en o centro.

Estió venerato en muitos puestos como un dios, en a mitolochía griega yera Apolo, en Echipto a primera relichión monoteista veneró a Ra como un dios del sol. Tamién fue una divinidat important en as culturas precolombinas d'America.

## Bibliografía

* (en) Bonanno A, Schlattl H, Paternò L: "The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS". *Astronomy and Astrophysics*. 2002;**390**:1115-18.
* (en) Carslaw KS, Harrison RG, Kirkby J: "Cosmic Rays, Clouds, and Climate". *Science*. 2002;**298**:1732-37.
* (en) Kasting, JF, Ackerman TP: "Climatic Consequences of Very High Carbon Dioxide Levels in the Earth’s Early Atmosphere". *Science*. 1986;**234**:1383-85.
* (en) Priest, Eric Ronald: *Solar Magnetohydrodynamics*. Dordrecht: D. Reidel Pub., 1982, p. 206-245. ISBN 90-277-1374-X
* (en) Schlattl H: "Three-flavor oscillation solutions for the solar neutrino problem", *Physical Review D*. 2001;**64**(1).
* (en) Thompson MJ: "Solar interior: Helioseismology and the Sun's interior", *Astronomy & Geophysics*. 2004;**45**(4):21-25.

## Se veiga tamién

* Dios d'o Sol.
* Eclix solar.
* Sistema Solar.
* Sol de meyanueit.
* Aire solar.
* Enerchía solar.
* index de protección solar.
* Evolución estelar.

## Referencias

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **Sol**.

### Chenerals

* (en) O Sol (solarviews.com).
* (es) O Sol (astronomiaonline.com).
* (es) O nuestro Sol Actividat educatica: o Sistema Solar.

### Observación d'o Sol

* (en) Recomendacions pa observar o sol.
* (en) Lista d'observatorios solars terrestres.
* (en) Pachina web de SOHO (The Solar and Heliospheric Observatory.
* (en) Solar Position algorithm.

| O Sistema Solar |  |
| --- | --- |
| **Planetas** · Nanas | **Sol** · Mercurio · Venus · Tierra · Marte · *Ceres* · Chupiter · Saturno · Urano · Neptuno · *Orcus* · *Plutón* · *Haumea* · *Quaoar* · *Makemake* · *Gonggong* · *Eris* · *Sedna* |