Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nueit

*Pa atros usos d'iste termin, se veiga nueit (desambigación)*
Escena de nueit.
A **nueit** u **nit** (d'o latín: *nox*, *noctis*) ye o periodo mientres que una parti d'a Tierra, por acción d'a rotación, deixa de recibir a luz solar y, por tanto, permaneixe en a foscor. Ye comprendiu entre o escureixiu d'o Sol y l'amaneixer d'o día siguient. Alavez viene dimpués d'a tarde y antis d'a maitinada.

A refracción por l'atmosfera d'os rayos luminosos d'o Sol motiva que veigamos luz cuan o Sol ya s'ha posau: a dita boca de nueit. Dita refracción fa o día largo y acurta a nueit.

Mesurau dende o meyodía l'ocaso se caracteriza por un anglo horario *H* a on

cos(*H*) = −tan(*F*) ⋅ tan(*D*)
estando *F* a latitut d'o puesto y *D* a declinación solar. L'amaneixer ocurre a un anglo horario −*H*.

O día dura 2*H* y a nueit 24 − 2*H*.

A duración d'o día y a nueit va cambiando en o transcurso de l'anyo estando a duración d'o día de 12 horas (en todas as latituz) en os equinoccios mas de 12 horas en a primavera y verano, aconseguindo o día mas largo en o solsticio de verano, a on tamién ocurre a nueit mas curta. D'atra man o día dura menos de 12 horas d'agüerro y d'hibierno, habendo-ie en o solsticio d'hibierno o día mas curto y a nueit mas larga.
Iste efecto s'accentua mas cuanto mayor ye a latitut. En l'ecuador siempre duran lo mesmo. I hai día u nueit permanent en bella epoca de l'anyo, en as rechions polars tanto de l'hemisferio norte u sud caracterizadas por estar a una latitut que en valor absoluta ye mayor que *F* = 90 − 23°26′ = 66°34′. Ista ye precisament a definición de casquet polar.

A nueit ye o escenario tipico d'as historias de miedo, ya que a nueit se gosa asociar a o periglo, a os bandius y animals periglosos que s'ocultan dimpués d'a foscor. Asinas mesmo, se diz que creaturas fantasticas como os hombres lupo y os vampirs son mas poderosos de nueits. Mesmo i hai creaturas fantasticas malvadas que se diz que no suportan a luz solar. En cuantas mitolochías existe un dios d'a nueit, como Nix, deesa primordial d'a nueit en a mitolochía griega.

Una actividat feita de nueit se conoixe como actividat **nocturna**.

## Notas

## Referencias

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **a nueit** .

| **As partis d'o día** |
| --- |
| Amaneixiu | Maitín | Meyodía | Tarde | Meyatarde | Escureixiu | Nueit | Meyanueit |
# Escureixiu

Escureixiu en Botsuana.
O **escureixiu** u **boca de nueit** ye l'inte d'o día en que o Sol se pone per l'Ueste, dispareixendo per debaixo lo plan de l'horizont. Tamién se conoixe iste periodo como **cabotarde** por trobarse en o cabo d'a tarde.

A hora d'o escureixiu varía seguntes o tiempo de l'anyo y a latitut d'o puesto dende o cual se lo mira. Istas variacions se deben a la inclinación de l'eixe d'a Tierra y a lo movimiento d'o planeta arredol d'a suya orbita. En as semanas que abracan os solsticios de verano y d'hibierno, igual lo escureixiu como l'alba se rezagan una mica cada día. A refracción per l'atmosfera d'as rayadas d'o Sol fan que veigamos a suya luz mesmo cuan o Sol ya s'ha puesto. Ixa refracción aluenga o día y alcuerza la nuei.

A difusión Rayleigh de luz azul per o polvo atmosferico produz os tipicos tintes royiscos en o cielo ta lo escureixiu, que pueden fer-sen mas espectaculars per l'efecto d'as boiras, o fumo, a cenisa d'as erupcions volcanicas u os gases causaus per l'actividat humana. O brilo d'as colors acostumbra a estar mas intenso que ta la boca de día, ya que per un regular bi ha mas polvo en a baixa atmosfera ta la fin d'a chornada, si bien tot pende muito d'a ubicación cheografica d'o espectador.

Como simbolo, o escureixiu representa os intes zaguers de bella cosa, como la viellera en a vida d'as personas.

Escurexiu en Campeche (Mexico).
Escurexiu en a planeta Marte.
## Visión historica

L'astronomo d'o sieglo XVI Nicolau Copernico estió o primero en presentar a o mundo un modelo matematico detallau y finalment amplament acceptau que refirmaba a premisa de que a Tierra se mueve y o Sol en realidat remane quieto, atamas d'a impresión dende o nuestro punto d'anvista d'un Sol en movimiento

En o "Libro del Trasoro" parlan sobre a variación d'a duración d'o día y a nueit seguntes o tiempo de l'anyo en zonas muito septentrionals:

Estas e muytas otras tierras e islas son de alla Bretanya e ultra la tierra de Noruega; mas la isla de Cile es la çaguera, qui es en el fondon al cabo de septentrión que esta, quando el sol es en el signo de Cançer, en los grandes días, **la nueyt es asi chica que ella semella atraspassar como ha no res**. E el yujerno quando el sol entra en Capitornj en las grandes nueytes, **el dia es asi muy chica que ellos no han njngunt spacio entre leuant e ponjent del sol**. Et vltra alen es la mar congelada e tenyent, en do ella no ha njngun departimjento de leuant e de ponyent, segunt el conto dize alla do el faula del curso del sol. Encara yes la isla de Vndas, do los omnes que alla habitan no han ansia e ellos biuen de pexes e de leyt. Encara y son las islas Orcadas, en do no abita njnguna gent. Mas aqui se calla el conto de faular de Europa, que fina en Spanya, e dira de la .iij-ª partida, esta yes Africa.
## Notas

## Referencias

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **o escurexiu**.

| **As partis d'o día** |
| --- |
| Amaneixiu | Maitín | Meyodía | Tarde | Meyatarde | Escureixiu | Nueit | Meyanueit |
# Biquizionario

O logo de Biquizionario.
**Biquizionario** (*Wiktionary* en anglés) ye un diccionario de conteniu libre basau en a tecnolochía wiki, que permite la edición d'os suyos contenuos por cualsiquier usuario dende un navegador web.

## Vinclos externos

* Biquizionario, o diccionario libre.
# Calandario

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

Calandario hindú.
O **calandario** (d'o latín *calendarĭum*) ye una cuenta sistematizata d'o tiempo ta la organización d'as actividaz humanas. D'antis mas os calandarios yeran basaus mayoritariament en os ciclos lunars, anque encara en l'actualidat o calandario musulmán ye un calandario lunar. Tamién en l'antigüidat anque de menos uso bi heba diferents calandarios con base en o ciclo que describe a Tierra arredol d'o Sol y se dicen calandarios solars, utilizaus prencipalment en l'antigo Echipto y l'antiga Roma plegando a l'actualidat a traviés d'o calandario gregoriano usau mayoritariament en Occidente en l'actualidat. O calandario sideral se basa en o movimiento d'atros astros diferents a lo Sol.

Lo calandario mas antigo estió trobau en lo monumento mesolitico de Aberdeenshire, Escocia per arqueologos britanicos. Se creye que data d'arredol de l'anyo ueito mil aC, y mide lo tiempo a partir d'as fases d'o Sol y d'a Luna.

Atro calendario antigo y intresant ye o primer calandario echipcio que surte a primers d'o tercer milenio aC y que en ye lo primer calandario solar conoixiu d'a Historia. En America antes d'o suyo escubriminento per parte d'os europeus coexistian diversos calandarios como lo calandario maya, lo incaico u l'azteca.

## Etimolochía

Lo termin *calandario* procede de *calendas*, termin latín que designa lo primer día d'o mes en o calandario romano, relacionau con o verbo *calare*, que se refiere a la sortida d'a luna nueva cuan se veye per primera vegada. Lo latín *calendarium* con o significau de libro de cuentas u rechistro, ya que las cuentas se liquidaban y las deudas se cobraban en os *calendariums* de cada mes.

## Se veiga tamién

* Calandario d'escaicimientos.
* Calandario de pocha.
* Calandario perpetuo.
* Calandario gregoriano.
* Calandario chuliano.
* Almanaque.
* Calandario perpetuo.

## Referencias

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **os calandario**.
* (es) HoraYFecha.eu : Hora y calendata: Grans ciudaz d'o mundo y diferents fusos horarios.
# Periodo de rotación

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

En astronomía, o **periodo de rotación** corresponde a lo mesmo tiempo que emplega un obchecto astronomico pa completar una tornada arredol d'o suyo eixe de rotación.

## Periodo de rotación de bels obchectos

| Cuerpo celeste | Periodo de rotación |
| --- | --- |
| Sol | 25.379995 diyas |
| Mercurio | 58.6462 diyas |
| Venus | -243.0187 diyas (\*) |
| Tierra | 0.99726968 diyas |
| Luna | 27.321661 diyas |
| Marte | 1.02595675 diyas |
| Ceres | 0.37809 diyas |
| Chupiter | 0.41007 diyas (zona ecuatorial) |
| Saturno | 0.426 diyas (zona ecuatorial) |
| Urano | −0.71833 diyas (\*) |
| Neptuno | 0.67125 diyas |
| Plutón | −6.38718 diyas (\*) |
| Haumea | 0.163145 diyas |

\*: os numeros negativos dicen que tienen as suyas orbitas retrogradas.

## Referencias