# Reino Uniu

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

|  |
| --- |
| **Reino Uniu de Gran Bretanya y Irlanda d'o NorteUnited Kingdom of Great Britain and Northern Ireland* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (En detalle) | (En detalle) |

 |
| Lema nacional: Dieu et mon droit (Francés; «Dios y o mío dreito»)*1* |
| Himno nacional: *God Save the King*4 |
| Situación de Reino Uniu |
| **Capital**  • **Población** | Londres 7.517.700 |
| **Mayor ciudat** | Londres |
| **Idiomas oficials** | Garra; l'anglés lo ye de facto2 |
| **Forma de gubiernoRei Primer ministro** | Monarquía constitucional Carlos III Keir Starmer |
| **Fiesta nacional** | 1801 Act of Union3 |
| **Superficie**  • **Total**  • **% augua** | Posición 76º 241.590 km² 1,319% 3 |
| **Población**  • **Total**  • **Densidat** | Posición 21º 60.270.708 249 hab/km² |
| **PIB (PPA)**  • **Total ([[]])**  • **PIB per capita** | Posición 4º 1,19 billons de € 19.744€ |
| **Moneda** | Libra esterlina (£, GBP) |
| **Chentilicio** | Britanico/a |
| **Zona horaria**  • **en Verano** | UTC UTC+1 |
| **Dominio d'Internet** | .uk5 |
| **Codigo telefonico** | `++44` |
| **Prefixo radiofonico** |  |
| **Codigo ISO** |  |
| Miembro de: Commonwealth, ONU, OTAN |
| 1 O lema reyal en Escocia ye *Nemo Me Impune Lacessit* (latín; «Dengún me nafra impunement»). 2 Luengas rechionals oficials : en Galas o galés y en as islas Hebridas o gaelico escocés 3 Establido como *United Kingdom of Great Britain and Ireland*. O nombre cambió a *United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland* en 1927. 4 No oficial. 5 Seguntes ISO 3166-1 ye .gb. |

O **Reino Uniu de Gran Bretanya y Irlanda d'o Norte** (en anglés *United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland*) ye un país d'o norte d'Europa formato por Anglaterra, Escocia y Galas (en a isla de Gran Bretanya) y Irlanda d'o Norte (en a isla d'Irlanda). A unica muga terrestre d'o país ye en a isla d'Irlanda con a Republica d'Irlanda; o resto son mugas maritimas con l'Oceano Atlantico: a Mar d'o Norte, a Mar Celta, a Mar d'Irlanda y o Canal d'a Manga.

A suya población ye de 60.270.708 habitants, en una superficie de 241.590 km² con una densidat de población de 249 hab/km².

A capital d'o Reino Uniu ye a ciudat de Londres.

O Reino Uniu ye una monarquía constitucional, y l'actual monarca en ye Carlos III; o primer ministro ye Keir Starmer, d'o *Labour Party*, dende o 5 de chukio de 2024. Politicament, ye a unión de cuatro clamatos *países constituents*: Anglaterra, Escocia, Irlanda d'o Norte y Galas. As Islas Anglonormandas y a isla de Man formalment no en fan parte d'o Reino Uniu, encara que bi son federatas. Tamién fan parte d'o Reino Uniu bellas dependencias foranas, como Chibraltar u as islas Malvinas.

A suya moneda ye a libra esterlina y o país ye miembro d'a Commonwealth, a Organización d'as Nacions Unidas (con cadiera permanent en o Consello de Seguredat d'a ONU) y a OTAN.

O Reino Uniu no en tien, d'idioma oficial, pero l'anglés en ye *de facto*, encara que o galés ye oficial en Galas y o gaelico escocés ye oficial en parti d'Escocia (islas Hebridas).

## Etimolochía

O nombre oficial d'o país, *Reino Uniu de la Gran Bretanya y Irlanda d'o Norte* fa referencia a os cuatro países que en fan parte, clamatos *países constituents*: Anglaterra, Galas, Irlanda d'o Norte y Galas. D'antis mas, Anglaterra anexionó en o sieglo XVI Galas, y en 1707 Escocia s'unió politicament a Anglaterra (teneban o mismo rei) ta formar o Reino de Gran Bretanya. En 1801, con a unión d'Irlanda, se formó o Reino Uniu de Gran Bretanya y Irlanda, y en 1927, dimpués d'a independencia d'Irlanda, se cambió o nombre ta l'actual.

## Cheografía fisica

O Ben Nevis ye lo puesto mas alto d'o Reino Uniu
*Articlo principal: Cheografía d'o Reino Uniu*

O Reino Uniu d'a Gran Bretanya y Irlanda d'o Norte ye formato cheograficament por a isla de Gran Bretanya (ista isla supone a mayor parte d'os territorios d'Anglaterra, Escocia y Galas) y tamién por a parte nortoccidental d'a isla d'Irlanda (Irlanda d'o Norte), amás de muitas islas mas chicotas. A mayor parte d'o territorio insular ye entre as latituds 49° y 59° N (sindembargo, as islas Shetland plegan a man d'a 61° N), y entre as lonchituds 8° W y 2° y. L'Observatorio Reyal de Greenwich, a man de Londres, ye o punto ta establir o meridiano homonimo (*meridiano de Greenwich*, *meridiano zero* u *primer meridiano*). O Reino Uniu ye situato entre l'Oceano Atlantico y a mar d'o Norte, a una distancia de 35 km d'a costa nortoccidental de Francia, país d'o cual ye separata por a canal d'a Manga. Irlanda d'o Norte tien una muga terrestre (ye a unica muga terrestre d'o país) d'una longaria de 360 km con a Republica d'Irlanda. O túnel d'o canal d'a Manga une actualment o Reino Uniu con Francia, trescruzando a canal d'a Manga. A isla de Gran Bretanya s'estendilla de norte enta o sud, en una longaria d'arredol de 1.100 km, y d'este enta ueste d'alto u baixo 500 km. A superficie total d'o Reino Uniu ye d'arredol de 245.000 km².

### Clima

O clima d'o Reino Uniu ye un clima frido, con muitas plevias, que fan creixer a hierba ta nutrir a ganadería d'o país, formata por vacumen y uellamen. Sindembargo, en recibir as influencias dulcificadoras d'a corrient d'o Golfo tien un clima menos frido que o que corresponderba seguntes a suya latitut. Encara que a sobén ye cubierto, puet pasar con facilidat d'un día cubierto con plevias a un día de sol.

## Organización politico-administrativa

### Diez ciudaz mas importants

As diez ciudaz mas importants son:

| Puesto | Nombre | Población en 2021 |
| --- | --- | --- |
| 1 | Londres | 9.388.000 |
| 2 | Birmingham | 1.167.000 |
| 3 | Leeds | 818.000 |
| 4 | Glasgow | 677.000 |
| 5 | Sheffield | 592.000 |
| 6 | Mánchester | 567.000 |
| 7 | Bradford | 540.000 |
| 8 | Edimburgo | 528.000 |
| 9 | Liverpool | 505.000 |
| 10 | Bristón | 477.000 |

## Economía

O Banco d'Anglaterra
A economía britanica sigue o modelo anglosaxón: a liberalización economica, o libre mercato, impuestos y regulacions minimas. Basato en a mida d'o Producto Interior Bruto en tasa de cambio d'o mercato, o Reino Uniu ye a cinquena economía mas gran d'o mundo, a segunda d'Europa dimpués d'Alemanya; ye a seisena economía mas gran d'o mundo en PIB en paridat de poder adquisitivo.

Os britanicos estioron os primers en o mundo en dentrar en a Revolución Industrial y como a resta d'os estaus en industrialización d'allora, a suya economía se concentraba en a industria pesata: construcción de barcos, menería, producción d'acero y textils. L'imperio Britanico creyó un mercato mundial ta os productos britanicos, permitindo que o Reino Uniu dominase o comercio internacional mientres o sieglo XIX, una ventacha unica que conservó dica la industrialización d'atras nacions europeas y nortamericanas. A industria pesata disminuyó en importancia a lo largo d'o sieglo XX, mientres que o sector d'os servicios ha creixito prou y forma hué en día o 73% d'o PIB. O sector d'os servicios ye dominato por as interpresas financieras. Londres ye un d'os centros financiers mas gran d'o mundo.

L'agricultura representa nomás l'1% d'o PIB y ye muit mecanizata. En a industria, as principals actividaz son a maquinaria, o material de transporte (vehiclos, ferrocarrils y aeronautica) y os productos quimicos. En a menería as tradicionals menas de carbón en forma d'hulla situatas en Yorkshire, Galas, Escocia y Lancashire fornioron a las centrals termicas britanicas a enerchía necesaria ta o desarrollo economico. Gracias a lo petrolio descubierto en 1970 en a mar d'o Norte, o Reino Uniu ye o segundo productor europeu dimpués de Noruega. O sector servicios ye o que mas alporta a lo PIB d'o país. En destacan a bolsa, os servicios financiers d'a banca y as companyías d'aseguranzas.

A moneda d'o Reino Uniu ye a libra esterlina, representata con o simbolo £. O Banco d'Anglaterra ye o banco central d'o estau encargato d'a emisión d'a moneda, encara que os bancos d'Escocia y Irlanda d'o Norte conservan o dreito a emitir billez subchectos a la retención de prou billez d'o Banco d'Anglaterra ta realizar-ne a emisión. A lo largo d'a historia la libra esterlina s'ha mantenito como una d'as divisas mas estables y fuertes d'o mundo y una d'as mas cotizatas. O Reino Uniu estió un d'os tres estaus que no dentroron en a zona euro en 2002, cuan encara feba parti d'a Unión Europea.

## Cheografía humana y sociedat

### Luengas

Encara que denguna luenga ye oficial en o Reino Uniu, a luenga predominant ye l'anglés, una luenga d'orichen chermanico con numerosos amprens d'o francés. Atras luengas vernaclas d'o Reino Uniu son as luengas celtas insulars: galés, cornico, irlandés y gaelico escocés. O escocés (a luenga mas amanata a l'anglés) se parla en Escocia. Os inmigrants recients d'Asia han trayito as suyas luengas: en o Reino Uniu vive o numero mas gran de parlants d'hindi y panchabi fuera d'Asia.

### Relichión

A seu de Canterbury
Un 75% d'a población afirma tener una relichión en o Reino Uniu. A relichión principal ye o cristianismo y encara que o 72% d'os britanicos s'identifican como cristianos, un porcentache muit chicot ye practicant.

A Ilesia d'Anglaterra ye a ilesia oficial d'o estau. Orichinalment establita como parti d'a Ilesia Catolica en 597 por Agostín de Canterbury, a Ilesia d'Anglaterra se'n deseparó d'a Ilesia Catolica en 1534 mientres o reinato d'Henrique VIII d'Anglaterra. Como Ilesia d'o estau, os bispes perteneixen a la *Cambra d'os Lords* y o monarca britanico ha d'estar miembro d'a Ilesia d'Anglaterra d'alcuerdo a l'Acta de 1701 y en ye o suyo Gubernador Supremo. Dengún monarca ha d'estar catolico. A Seu d'a Ilesia d'Anglaterra ye a Seu de Canterbury, y l'arcebispe de Canterbury ye o clerigo chefe.

A Ilesia d'Escocia (conoixita informalment como *Kirk*) ye a ilesia nacional d'Escocia. Ye una ilesia presbiteriana y no ye subchecta a lo control d'o estau. O monarca britanico en ye un miembro ordinario, encara que no ye menester que o monarca faiga dengún churamento ta esfender a seguridat d'a ilesia d'Escocia en a suya coronación.

## Esporte

*Ta mas detalles,* *veyer l'articlo **Esporte en Reino Uniuveyer os articlos **[[{{{2}}}]]** y **[[{{{3}}}]]veyer os articlos **[[{{{4}}}]]**, **[[{{{5}}}]]** y **[[{{{6}}}]]veyer os articlos **[[{{{7}}}]]**, **[[{{{8}}}]]**, **[[{{{9}}}]]** y **[[{{{10}}}]].
Lo esporte ye un elemento clau d'a cultura britanica. Gran cantidat d'esportes estioron creaus u reglaus en o Reino Uniu, incluyindo lo fútbol, lo rugby, lo tenis y lo golf, estando lo primero lo esporte mas popular en o país. Internacionalment, Anglaterra, Escocia, Galas y Irlanda d'o Norte compiten de forma separada en a mayoría d'os esportes. En os Chuegos Olimpicos, lo Reino Uniu participa como un solo equipo, representau per lo comité olimpico nacional d'o Reino Uniu, la *British Olympic Association*. Lo país ha participau en cadaguna d'as edicions d'os Chuegos Olimpicos d'a era moderna y ha estau anfitrión de tres, a edición de 1908 (en an s'ubicó en o primer puesto d'o medallero), 1948 y 2012, totas realizadas en Londres.

### Organización y difusión

L'organismo estatal vinculau a lo esporte ye UK Sport, incluyiu en o Departamento de Cultura, Meyos de Comunicación y Esporte d'o Gubierno d'o Reino Uniu.

Historicament, la BBC y ITV s'encargaban de difundir lo esporte per radio y televisión sin de publicidat. En o decenio de 1990, parte d'a cobertura se tresladó a canals de televisión de pago tals como Sky Sports y Eurosport. En o decenio de 2010 surtió TNT Sport.

Lo gubierno establió que bellas competicions teneban de transmitir-se per televisión ubierta, tals como los Chuegos Olimpicos, las finals d'a Copa Mundial d'a FIFA y la Eurocopa de fútbol, la final d'a Copa Mundial de Rugby, las finals d'o Torneo de Wimbledon, lo Grand National y lo Epsom Derby (hipica).

## Bibliografía

* (en) Encyclopedia Britannica (2009), *United Kingdom*, 15, Londres: Encyclopedia Britannica. ISBN 9781593398378.
* (en) CIA (2010), *The World Factbook*, Washington D.C.: Potomac Books Inc.. ISSN 1553-8133. ISBN 9781597975414.
* (en) T.J Barringer, Geoff Fordham, Douglas (2007), *Art and the British Empire*, Manchester University Press. ISBN 9780719073922.
* (en) David Else, Jolyon Attwooll, Beech (2007), *Great Britain*, 7, Lonely Planet. ISBN 9781741045659.
* (en) Oficina Nacional de Estadísticas (2005), *Official yearbook of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland*, Londres: National Statistics. ISBN 9781403990693.
* (en) , Jonathan (2002), *Claiming Scotland: National Identity and Liberal Culture*, Edimburgo: Edinburgh University Press. ISBN 1902930169.
* (en) David Ross (2002), *Chronology of Scottish History*, Geddes & Grosset. ISBN 1855343800.

## Se veiga tamién

* Lista de ciudaz de Reino Uniu por población.

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **Reino Uniu**.

## Referencias

|   Os países d'o Reino Uniu |  |
| --- | --- |
|  Anglaterra |  Escocia |  Irlanda d'o Norte |  Galas |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Territorios Britanicos d'Ultramar y Dependencias d'a Corona** |
| **Territorios d'Ultramar**: Anguila | Bermudas | Islas Caimán | Islas Cheorchias d'o Sud y Sandwich d'o Sud | Chibraltar | Islas Malvinas | Montserrat | Islas Pitcairn | Santa Helena (Ascensión, Tristán da Cunha) | Territorio Antarctico Britanico | Territorio Britanico de l'Oceano Indico | Islas Turcas y Caicos | Islas Vírchens Britanicas
**Dependencias d'a Corona**: Guernési | Jèrri | Isla de Man
**Bases Sobiranas**: Akrotiri y Dhekelia (en Chipre) |
|  |

|  |
| --- |
| **Estaus d'Europa** |
| Abkhasia3 | Albania | Alemanya | Andorra | Armenia2 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia y Herzegovina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croacia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Eslovaquia | Eslovenia | Espanya1 | Estonia | Finlandia | Francia1 | Grecia | Hongría | Islandia | Irlanda | Italia1 | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgo | Macedonya d'o Norte | Malta | Moldavia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Osetia d'o Sud3 | Países Baixos | Polonia | Portugal | Reino Uniu | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suecia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Vaticano |
| **Dependencias**: Åland | Akrotiri y Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Islas Feroe | Jèrri | Svalbard |
| 1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relacions historico-culturals con Europa. 3 Parcialment reconoixiu. |