# Archentina

|  |  |
| --- | --- |
|  | Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la *Ortografía de l'aragonés* de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |

|  |
| --- |
| **Republica ArchentinaRepública Argentina* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (En detalle) | (En detalle) |

 |
| Lema nacional: *En unión y libertad* |
| Himno nacional: *Himno Nacional Argentino* |
| Situación de Archentina |
| **Capital**  • **Población** | Buenos Aires 3.075.646 |
| **Mayor ciudat** | Buenos Aires |
| **Idiomas oficials** | Espanyol |
| **Forma de gubiernoPresident** | Republica federal Javier Milei |
| **IndependenciaDeclarata Reconoixita** | d'Espanya 9 de chulio de 1816 21 de setiembre de 1863 |
| **Superficie**  • **Total**  • **% auguaCostas** | Posición 8º 3.042.581 km² 1,1% 4.665 km |
| **Población**  • **Total** (2022)  • **Densidat** | Posición 31º 46.234.830 14,92 hab/km² |
| **PIB (PPA)**  • **Total (2019)**  • **PIB per capita** | Posición 31º EUR€ 831.573.000.000 EUR€ 18.325 |
| **Moneda** | Peso |
| **Chentilicio** | Archentino/a |
| **Zona horaria** | UTC-3 (San Luis: UTC-4) |
| **Dominio d'Internet** | .ar |
| **Codigo telefonico** | `++54` |
| **Prefixo radiofonico** | `AYA-AZZ, LOA-LWZ, L2A-L9Z` |
| **Codigo ISO** | 032 / ARG / AR |
| Miembro de: ONU, OEA, Mercosur, CSN, OMC, ALADI, SELA |
|  |

A **Republica Archentina** (*República Argentina* en castellano) ye un estau d'America d'o Sud. Muga a lo norte con Bolivia y Paraguai, a l'este con Brasil, Uruguai y l'Oceano Atlantico, y a l'ueste con Chile, país con que comparte o sud d'a cordelera d'os Andes. A capital d'o país ye Buenos Aires y as ciudaz mas importants en son Cordoba, Rosario, Mendoza, Santa Fe y La Plata.

Archentina ye o segundo país mas gran en superficie d'o subcontinent sudamericano, dimpués de Brasil, y o uiteno mas amplo d'o mundo, con una superficie de 2.766.890 km², encara que reclama amás 969.464 km² de l'Antartida Archentina, en conflicto con os territorios reclamatos por Chile y o Reino Uniu. Archentina tamién reclama a sobirania d'os territorios britanicos d'as Islas Malvinas y as Islas Cheorchias d'o Sud y Sandwich d'o Sud.

Archentina integra lo G20, grupo que reune a las nacions mas ricas y industrializadas d'a planeta y ye miembro fundador de Mercosur, Nacions Unidas y la Organización d'Estaus Americans.

A suya población ye de 47 327 407 habitants y tien una densidat de población de 14,27 hab/km².

En o transcurso d'a suya historia ha estau cuna de personalidaz significativas a livel mundial con contribucions destacadas en esportes, ciencias, artes, politica y humanidaz. Beluns d'os mas celebres son Lionel Messi, Diego Maradona, Francisco I, Eva Perón, Ernesto Che Guevara, Jorge Luis Borges, René Favaloro, José de Santo Martín, Juan Manuel Fangio y Gustavo Cerati.

## Toponimia

A palabra *Archentina* proviene d'o latín *argentum* que significa archent. Ya dende epocas de Pedro de Mendoza ta referir-se a la rechión d'o Río d'a Plata, s'emplegaban os nombres de *Gobernación d'o Río d'a Plata* y *Provincias d'o Río d'a Plata*.

O río que da o suyo nombre a lo virreinau, ye o mesmo que en 1516 Juan Díaz de Solís clamó *Mar Dulce*, dito tamién *Río de Santa María* y *Río de Solís*. Os portugueses lo clamaban *Río de Prata* a causa d'os rumors que deciban que existiban de metals preziosos, y que finalment s'imposó como Río d'a Plata (*Río de la Plata* en castellano).

A latinización d'o nombre apareixió en un atlas veneciano de 1526, y dimpués Martín del Barco Centenera, miembro d'a expedición de Juan Ortiz de Zárate, imitando a Ercilla con a suya *L'Araucana*, publicó en 1602 un luengo poema d'a historia d'o Río d'a Plata y d'os reinos de Perú, Tucumán y d'o estau de Brasil, baixo lo titulo *La Archentina* en o que se deciba a lo territorio d'o Río d'a Plata *L'Archentino* (*El Argentino* en castellano).

## Cheografía fisica

Salto d'augua d'Iguazú, a lo norte d'o país.
Salta.
O territorio archentino se situa entre a cordelera d'os Andes y l'Oceano Atlantico. O país puet dividir-se en tres arias cheograficas clarament diferenciatas:

* as planas fertils d'as Pampas, en o centro d'o país, que son o centro d'a riqueza agricola d'Archentina.
* l'altiplán d'a Patagonia que s'estendilla dende o centro dica o sud (Tierra de Fuego)
* a cadena montanyosa d'os Andes, a l'ueste d'o país, en a muga con Chile, a on que se troba o punto mas alto d'o país, l'Aconcagua con 6.960 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

A lo nord-este y o centro-este d'o país, se i troban os ríos mas importants que corresponden a la Cuenca d'a Plata, a tercera cuenca mas gran en amplaria d'o hemisferio occidental, formata por os ríos Paraguai, Bermejo, Colorado, Uruguai, y o mas luengo, lo río Paraná. Os ríos Uruguai y Paraná se conectan y forman o estuario d'o Río d'a Plata, o mas gran d'o mundo, que desemboca en l'Oceano Atlantico. O territorio que se troba entre os dos ríos, antis d'unir-se se conoixe como a Mesopotamia.

Archentina tien 4.665 kilometros de costa. L'aria de l'Oceano Atlantico sobre a plataforma continental ye muit ampla, y se conoixe localment como a mar Archentina. Se i troban importants recursos pesquers y petroliers. L'alternancia entre as corrients fredas de l'Antartida y as calidas de Brasil permiten que as temperaturas costeras no baixen de traza uniforme con l'aumento d'a latitut. A costa meridional d'a Tierra de Fuego forma l'extremo norte d'o Pasache de Drake.

## Politica y gubierno

### Estructura constitucional

A *Casa Rosada*, o palacio d'o gubierno archentino, en Buenos Aires.
A zaguera dictadura, que prencipió en l'anyo 1976, inició a suya cayita con a redota d'Archentina en a Guerra d'as Malvinas, y en 1983 se facioron eleccions democraticas. Raúl Alfonsín, o primer president democratico dimpués d'a dictadura, s'enfrontinó con diversos retos, incluyindo-ie un debantamiento militar, y renunció seis meses antis d'a fin d'o suyo periodo de mandato. Carlos Ménem fue designato president, y dimpués d'una reforma constitucional, consiguió estar reesleito por un periodo de cuatre anyos mas, dica 1999, calendata en a que Fernando de la Rúa fue esleito, estando a primera transición pacifica en muitas decadas.

A Constitución archentina de 1853, reformata substancialment en 1994, estableixe una deseparación de poders definita adintro d'un sistema presidencialista. O poder executivo lo tien o president, esleito con o vicepresident por un periodo de cuatre anyos con a posibilidat de reelección. A potestat lechislativa ye exercita por o Congreso d'a Nación (*Congreso de la Nación*, en espanyol), composato por o Senau, con 72 miembros, y a Cambra de Deputatos (*Cámara de Diputados*) con 257 miembros. O poder chudicial recaye sobre a Cort Suprema de Chusticia.

Os partius politicos mas grans d'Archentina son o *Partido Justicialista* (PJ), un partiu d'orichen peronista, y a *Unión Cívica Radical* (UCR), establita en 1890.

### Organización territorial

As cuatro rechions en as que s'agrupan as provincias archentinas. A provincia de Buenos Aires y a Ciudat Autonoma de Buenos Aires, en amariello, no integran denguna rechión.
Territorialment Archentina ye organizata en 23 provincias amás d'a Ciudat Autonoma de Buenos Aires que ye a capital d'a federación. As provincias tienen toz os poders que no han estau explicitament delegatos a lo gubierno federal en a constitución nacional. As provincias s'encargan d'impartir chusticia, de chestionar os afers relacionatos con l'amostranza primaria y d'asegurar o rechimen municipal.

As provincias archentinas s'organizan internament en un sistema congresual, esleyindo os representants d'o poder lechislativo y o gubernador d'a provincia (poder executivo) de manera separata. Teoricament, o president d'Argentina tien a facultat d'intervenir en as provincias t'asegurar-ne a forma republicana de gubierno u ta esfender o territorio d'as invasions estrancheras, encara que en a practica ha intervenito en diversas ocasions militarment u en casos en que o gubierno provincial ha estau acusato de corrupción.

A mayoría d'as provincias d'o centro y norte d'o país son anteriors a la creyación d'Archentina como estau independient (ye decir, ya feban parti d'os virreinaus espanyols de Sudamerica). Manimenos, as provincias con presencia significativa d'amerindios u con una baixa población yeran territorios nacionals administratos por o Gubierno federal antis de convertir-se en provincias autonomas. O zaguer territorio en convertir-se en provincia ha estau Tierra d'o Fuego, Antarctida y Islas de l'Atlantico Sud, qui lo fació en 1991.

Dica 1825, epoca en que as Provincias Unitas d'o Río d'a Plata prencipioron a emplegar oficialment o nombre d'"Archentina", a Provincia Oriental (que en 1829 se convertirba en a Republica Oriental d'Uruguai) y a provincia de Tarija (que dimpués ferba parti de Bolivia) yeran provincias constitucionals archentinas.

#### Provincias d'Archentina

As 23 provincias d'Archentina son:
A siguient tabla amuestra las abreviaturas IATA (abrev. IATA) y ISO, la población (pobl.), superficie (sup.), densidat de población (dens. de pobl.) y atros datos.

| Provincia | Bandera | Abrev. IATA | Pobl. (Censo 2022) | Sup. (km²) | Dens. de pobl. (hab/km²) | Capital | Declaración d'autonomía |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Absoluta | Porcentual |
| Absolutos | Porcentuals |
| **Provincia de Buenos Aires** |  | BA | 17.523.996 | 41% | 307 571 | 11% | 57,3 | La Plata | 11 de febrero de 1820 |
| **Provincia de Catamarca** |  | CA | 429.562 | 1% | 102 602 | 4% | 4,2 | San Fernando del Valle de Catamarca | 25 d'agosto de 1821 |
| **Provincia d'o Chaco** |  | CH | 1.129.606 | 3% | 99 633 | 4% | 11,3 | Resistencia | 8 d'agosto de 1951 |
| **Provincia d'o Chubut** |  | CT | 592.621 | 1% | 224 686 | 8% | 2,6 | Rawson | 15 de chunio de 1955 |
| **Provincia de Córdoba** |  | CB | 3.840.905 | 9% | 165 321 | 6% | 23,3 | Córdoba | 5 de chinero de 1820 |
| **Provincia de Corrientes** |  | CR | 1.212.696 | 3% | 88 199 | 3% | 13,6 | Corrientes | 20 d'abril de 1814 |
| **Provincia d'Entre Ríos** |  | ER | 1.425.578 | 3% | 78 781 | 3% | 18,2 | Paraná | 23 d'abril de 1814 |
| **Provincia de Formosa** |  | FO | 607.419 | 1% | 72 066 | 3% | 8,0 | Formosa | 15 de chunio de 1955 |
| **Provincia de Jujuy** |  | JY | 811.611 | 2% | 53 219 | 2% | 15,2 | San Salvador de Jujuy | 17 d'aviento de 1836 |
| **Provincia de La Pampa** |  | LP | 361.859 | 1% | 143 440 | 5% | 2,5 | Santa Rosa | 8 d'agosto de 1951 |
| **Provincia de La Rioja** |  | LR | 383.865 | 1% | 89 680 | 3% | 4,2 | La Rioja | 1 de marzo de 1820 |
| **Provincia de Mendoza** |  | MZ | 2.043.540 | 5% | 148 827 | 5% | 13,7 | Mendoza | 1 de marzo de 1820 |
| **Provincia de Misiones** |  | MI | 1.278.873 | 3% | 29 801 | 1% | 42,8 | Posadas | 10 d'aviento de 1953 |
| **Provincia d'o Neuquén** |  | NQ | 710.814 | 2% | 94 078 | 3% | 7,5 | Neuquén | 15 de chunio de 1955 |
| **Provincia de Río Negro** |  | RN | 750.768 | 2% | 203 013 | 7% | 3,7 | Viedma | 15 de chunio de 1955 |
| **Provincia de Salta** |  | SA | 1.441.351 | 3% | 155 488 | 6% | 9,3 | Salta | 17 d'aviento de 1836 |
| **Provincia de San Juan** |  | SJ | 822.853 | 2% | 89 651 | 3% | 9,3 | San Juan | 1 de marzo de 1820 |
| **Provincia de San Luis** |  | SL | 542.069 | 1% | 76 748 | 3% | 7,2 | San Luis | 1 de marzo de 1820 |
| **Provincia de Santa Cruz** |  | SC | 337.226 | 1% | 243 943 | 9% | 1,4 | Río Gallegos | 22 de noviembre de 1956 |
| **Provincia de Santa Fe** |  | SF | 3.544.908 | 8% | 133 007 | 5% | 26,6 | Santa Fe | 10 de mayo de 1816 |
| **Provincia de Santiago del Estero** |  | SE | 1.060.906 | 2% | 136 351 | 5% | 7,7 | Santiago del Estero | 27 d'abril de 1820 |
| **Provincia de Tierra d'o Fuego, Antarctida y Islas de l'Atlantico Sud** |  | TF | 185.732 | 0% | 21 571  | 1% | 0,2 | Ushuaia | 26 d'abril de 1990 |
| **Provincia de Tucumán** |  | TU | 1.731.820 | 4% | 22 524 | 1% | 76,7 | San Miguel de Tucumán | 25 de noviembre de 1825 |

### Diez ciudaz mas importants

As diez ciudaz mas importants son:

| Puesto | Nombre | Población en 2010 |
| --- | --- | --- |
| 1 | Buenos Aires | 2.890.151 |
| 2 | Córdoba | 1.329.604 |
| 3 | Rosario | 948.312 |
| 4 | Mar del Plata | 593.337 |
| 5 | San Miguel de Tucumán | 549.163 |
| 6 | Salta | 535.303 |
| 7 | Santa Fe | 391.231 |
| 8 | Corrientes | 314.546 |
| 9 | Bahía Blanca | 299.101 |
| 10 | Resistencia | 290.723 |

## Cheografía humana y sociedat

### Demografía

Gauchos en a Pampa.
A mayoría d'os inmigrants europeus, que plegoron t'Archentina (especialment entre a Primera y a Segunda Guerra Mundial) s'establioron en as ciudaz, as cualas ofreixeban fainas, educación y atras oportunidaz ta ingresar en a clase meyana. Os treballadors agricolas tamién s'establioron en as grans ciudaz, especialment en Buenos Aires que ha centralizato lo creiximiento d'o país. Dende os anyos 1990, muitos lugars rurals han estau despoblatos debito a l'abandono d'o servicio ferroviario y a importación masiva de productos importants baratos que han reemplazato a los productos locals producitos a chicota escala, en dentrar en servicio o sistema de convertibilidat que manteneba la valor d'o dólar estausunidense artificialment baixo. Hue lo día un tercio d'a población total d'o país vive en l'aria metropolitana de Buenos Aires, tamién conoixita como o Gran Buenos Aires. As siguients son as arias metropolitanas con una población superior a lo millón d'habitants:

1. Buenos Aires (ciudat: 3 millons, aria metropolitana: 13 millons).
2. Córdoba (1,4 millons).
3. Rosario (1,3 millons).

### Luengas

Libros en guaraní.
O castellano ye a luenga oficial d'Archentina a nivel nacional, anque dende l'anyo 2004 en a provincia de Corrientes se declaró a cooficialidat d'o guaraní en l'amostranza y en os actos de gubierno.

Se charran atros idiomas sobre tot en as comunidaz indichenas a on se parla tamién o quichua, l'aimara y o mapudungun (a luenga d'os mapuches).

Per la gran immigración que ha teniu Archentina en diversas etapas d'a suya historia dende países europeos, en as grans ciudaz tamién se parlan muitas luengas d'orichen europeu como o ruso, dialectos italianos y hebreus, alemán, enre d'atros.

## Cultura

### Esporte

Os esportes mes populars son o fútbol masculín, y o basketbol anque tamién son muito practicatos atros como o rugby, o tenis, l'atletismo, o hockey hierba, o hockey sobre patins y voleibol. En a zona d'a Cordillera d'os Andes son populars os esportes d'hibierno.

* O fútbol ye o esporte mes popular, l'organismo rector ye a Asociación d'o Fútbol Archentino (AFA) y a suya competición mes important ye a Primera división Argentina. Os suyos equipos partecipan en as competicion continentals organizatas por a Confederación Sudamericana de Fútbol (CONMEBOL) y os mes conoixitos son o River Plate y o Boca Juniors. L'equipo nacional, a selección de fútbol d'Archentina, ganó os Campionatos Mundials de Fútbol de 1978 (organizato por Archentina) y 1986, tamién bi ha ganato 14 vegatas a Copa América y en os Chuegos Olimpicos dos medallas d'oro en 2004 y 2008 y d'os medallas de plata en os de 1928 y 1996. Beluns d'os millors y mes conoixitos chugadors de fútbol de toz os tiempos son Diego Armando Maradona, Leo Messi, Gabriel Batistuta y Mario Alberto Kempes. Tamién tien beluns d'os millors entrenadors d'o mundo como César Luis Menotti y Carlos Bilardo.
O fútbol femenín ye tamien popular pero menos que o masculín. L'equipo nacional, a selección d'Archentina de fútbol femenín, partecipa en o Campionato Sudamericano dende 1995 estando subcampión tres vegatas y ganador en a edición de 2006. Participó en a Copa d'o Mundo de fútbol femenín en as edicions de edición de 2003, edición de 2006 y edición de 2023 en as que estió o zaguer clasificato d'o suyo grupo en a fase de grupos.

Reinaldo Gorno medalla d'archent en Helsinki 1952 en a maratón.
* L'organismo rector d'o basketbol ye a Confederación Argentina de Básquetbol (CABB) y a suya competición mes important ye a Liga Nacional de Básquet (LNB). Os suyos equipos partecipan en as competicion continentals organizatas por a Federación Internacional de Basketbol d'as Americas (FIBA Americas) y os mes conoixitos son a AD Atenas, o Boca Juniors y o Peñarol.
O basketbol tien una larga historia en Archentina ande se principió a practicar en o anyo 1912. A primera gran victoria internacional estió en o anyo 1950 estando ganadors d'o Campionato d'o Mundo de Basketbol, beluns anyos dimpués estió subcampiona en o anyo 2002. En os Chuegos Olímpicos estió campiona olimpica en os Chuegos olimpicos de 2004 y medalla de bronce en os de 2008. O millor chugador d'a historia d'o basketbol d'Archentina ye Emanuel Ginóbili beluns atros son Oscar Furlong, Ricardo González, Luis Scola y Carlos Delfino.
 O basketbol femenín anque no ye profesional partecipa en as competiciones internacionals, o suyo millor resultato ye o nouneno d'o Campionato d'o Mundo de basketbol femenín de 2006.
* L'atletismo antis yera muito mes popular aconsiguiendo beluns exitos internacionals como 5 medallas en os Chuegos Olimpicos, dos oros, un de Juan Carlos Zabala en Los Angeles 1932 y un atro de Delfo Cabrera en os de Londres 1948 amás de 3 medallas d'archent de Reinaldo Gorno, Luis Brunetto y Noemí Simonetto. Actaulment bi ha de destacar a Germán Chiaraviglio y Braian Toledo.

#### Prencipals esportistas naixitos d'Archentina

Lo primer idolo popular esportivo estió Jorge Newbery (1875-1914), qui se destacó como esgrimista, boxeyador y aviador, atros esportistas populars son:

 Juan Manuel Fangio, 5 vegatas campión d'o mundo de Fórmula 1.
* Diego Armando Maradona, un d'os millors futbolistas d'o mundo en a suya epoca conoixito con a embotada d'*O Pelusa*.
* Lionel Messi, un d'os millors futbolistas d'o mundo en a actualidat conoixito con a embotada de *La Pulga*.
* Juan Manuel Fangio, cinco vegatas campión d'o mundo de Formula 1.
* Luciana Aymar, esleyita siete vegatas millor chugadora mundial de hockey hierba.
* Emanuel Ginóbili, considerato o millor chugador d'Archentina de basketbol.

#### Archentina en os Chuegos Olimpicos

* Archentina en os Chuegos Olimpicos.
* *Categoría principal:* Categoría:Archentina en os Chuegos Olimpicos.

Archentina estió un d'os doce países —lo solo iberoamericano— que fundó lo Comité Olimpico Internacional (COI) en 1894, estando representada en o primer Consello Executivo d'o COI per José Benjamín Zubiaur, qui ocupó lo cargo dica 1907. Pero la primera presencia olimpica d'un esportista archentino se produció en os Chuegos Olimpicos de París 1900 con a sola participación d'o esgrimista Francisco Camet. Atros dos esportistas archentins compitioron en Londres 1908 y Anvers 1920, pero no estió dica los Chuegos Olimpicos de París 1924 que formó una delegación olimpica organizada, presentando-se dende alavez en toz los chuegos, con excepción d'os Chuegos de Moscú 1980, en os cuals se adhirió a lo boicot politico realizau per cualques países.

Os esportes mas destacaus en os Chuegos per lo que fa a medallas destacan o boxeyo con siet medallas d'oro y 24 totals, as competicions de vela con 11, o hockey hierba con 7, y o tenis y o atletismo en a que han ganau 5, dos oros, un de Juan Carlos Zabala en Los Angeles 1932 y un atro de Delfo Cabrera en os de Londres 1948 amás de 3 medallas d'archent de Reinaldo Gorno, Luis Brunetto y Noemí Simonetto.

Atros esportes colectivos que han aconseguiu estar campeones olimpicos con menor posibilidat d'aconseguir medallas, per las pocas que i hai en disputa y per la enorme competencia que i hai, son o fútbol esporte ne que a selección olimpica ha aconseguiu ganar dos medallas d'oro en 2004 y 2008 y d'os medallas d'archent en os de 1928 y 1996 y o basketbol que aconsiguió estió campiona olimpica en os Chuegos olimpicos de 2004 y medalla de bronce en os de 2008.

## Referencias

## Vinclos externos

* Se veigan as imáchens de Commons sobre **Archentina**.
* (es) Pachina oficial d'o President d'Archentina.
* (es) Pachina web oficial d'o Gubierno d'Archentina.
* (es) Pachina web oficial d'a Secretaria de Deporte d'Archentina.
* Atractivos turísticos en Argentina
* Como encontrar vuelos baratos a Argentina

| Estaus d'America d'o Sud |
| --- |
| Archentina | Bolivia | Brasil | Chile | Colombia | Ecuador | Guyana | Paraguai | Perú | Surinam | Uruguai | Venezuela |
| **Dependencias**: Aruba | Cheorchias d'o Sud | Curaçao | Guayana Francesa | Islas Malvinas | Sandwich d'o Sud | Sint Maarten |