Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ራስ-ገንዘብ

**ራስ-ገንዘብ** የማምረቻ መሳሪያዎችን በግል ባለቤትነት ላይ የተመሰረተ እና ትርፍ ለማግኘት ጥቅም ላይ የሚውል የኢኮኖሚ ስርዓት ነው. ይህ ማኅበረ-ኢኮኖሚያዊ ሥርዓት በታሪክ በተለያዩ ደረጃዎች የዳበረ ሲሆን በበርካታ መሠረታዊ አካላት ይገለጻል፡- የግል ንብረት ፣ የትርፍ ዓላማ ፣ የካፒታል ክምችት ፣ ተወዳዳሪ ገበያ ፣ የሸቀጣሸቀጥ ምርት ፣ የደመወዝ ጉልበት እና ለፈጠራና ኢኮኖሚ ዕድገት ትኩረት ሰጥቷል። የራስገንዘብ ኢኮኖሚዎች የቢዝነስ ዑደቶች የኢኮኖሚ ዕድገት ሊያጋጥማቸው ይችላል ።

የኢኮኖሚክስ ሊቃውንት፣ የታሪክ ተመራማሪዎች፣ የፖለቲካ ኢኮኖሚስቶች፣ እና የማኅበራዊ ባለሙያ በራስገንዘብ ትንታኔያቸው ውስጥ የተለያዩ አመለካከቶችን ወስደዋል እና የተለያዩ ዓይነቶችን በተግባር አውቀዋል። እነዚህም *ላይሴዝ-ፋይር* ወይም የነፃ ገበያ ራስገንዘብ ፣ የመንግስት ራስገንዘብ እና የዌልፌር ራስገንዘብምን ያካትታሉ። የተለያዩ የራስገንዘብ ዓይነቶች የነጻ ገበያ ፣ የሕዝብ ባለቤትነት ፣ የነፃ ውድድር እንቅፋት እና በመንግሥት የተደነገገው የማህበራዊ ፖሊሲዎች የተለያየ ደረጃ ያላቸው ናቸው። በገበያው ውስጥ ያለው የውድድር ደረጃ እና የጣልቃ ገብነት እና ደንብ ሚና፣ እንዲሁም የመንግስት ባለቤትነት ወሰን በተለያዩ የራስገንዘብ አይነቶች ይለያያሉ። የተለያዩ ገበያዎች የነፃነት መጠን እና የግል ንብረትን የሚወስኑ ደንቦች የፖለቲካ እና የፖሊሲ ጉዳዮች ናቸው. አብዛኛዎቹ የራስገንዘብም ኢኮኖሚዎች የነፃ ገበያ ክፍሎችን ከመንግስት ጣልቃገብነት እና አንዳንድ ጊዜ የኢኮኖሚ እቅድን የሚያጣምሩ ድብልቅ ኢኮኖሚዎች ናቸው።

ራስ-ገንዘብ በዘመናዊ መልኩ የወጣው በእንግሊዝ ከግብርናዊነት ፣ እንዲሁም በ16ኛው እና በ18ኛው ክፍለ ዘመን መካከል በአውሮፓ ሀገራት የንግድ ልውውጥ ስርዓት ልምምዶች ነው። የ 18 ኛው ክፍለ ዘመን የኢንዱስትሪ አብዮት ራስገንዘብን እንደ ዋና የአመራረት ዘዴ አቋቋመ ፣ በፋብሪካ ሥራ እና በተወሳሰበ የሥራ ክፍፍል ተለይቶ ይታወቃል። በሉላዊነት ሂደት ራስገንዘብ በ19ኛው እና በ20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በተለይም ከአንደኛው የዓለም ጦርነት በፊት እና ከቀዝቃዛው ጦርነት ማብቂያ በኋላ በአለም ላይ ተስፋፍቷል። በ19ኛው ክፍለ ዘመን ራስገንዘብ በመንግስት ቁጥጥር ያልተደረገበት ቢሆንም ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ በኬኔሲያኒዝም በኩል የበለጠ ቁጥጥር የሚደረግበት ሲሆን ከዚያም ከ1980ዎቹ ጀምሮ በኒዮሊበራሊዝም የበለጠ ቁጥጥር ያልተደረገበት ራስገንዘብ ተመልሷል።

## ሥርወ ቃል

"
# ማሊ

|
የማሊ ሪፐብሊክ République du Mali
 |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ሰንደቅ ዓላማ | አርማ |

 |
| **ብሔራዊ መዝሙር:** ማሊ Le Mali |
| የማሊመገኛ ማሊ በቀይ ቀለም |
| **ዋና ከተማ** | ባማኮ |
| **ብሔራዊ ቋንቋዎች** | ፈረንሳይኛ |
| **መንግሥት** {{{ ፕሬዝዳንት ምክትል ፕሬዝዳንት |   ኢብራሂም ቡባካር ከይታ አብዱላዬ ኢድሪሣ ማይጋ |
| **ዋና ቀናት** ግንቦት ፳፭ ቀን ፲፱፻፶፪ ዓ.ም. (ጁን 20, 1960 እ.ኤ.አ.) |   ነፃነት ከፈረንሳይ |
| **የመሬት ስፋት** አጠቃላይ (ካሬ ኪ.ሜ.) ውሀ (%) |   1,240,192 (24ኛ) 1.6 |
| **የሕዝብ ብዛት** የ2007 ግምት  |   11,995,402 (73ኛ)  |
| **ገንዘብ** | ፍራንክ |
| **የሰዓት ክልል** | UTC +0 |
| **የስልክ መግቢያ** | 223 |
| **ከፍተኛ ደረጃ ዶሜን** | .ml |

**የማሊ ሪፐብሊክ** (**ማሊ**) በምዕራብ አፍሪካ የምትገኝ ወደብ የለሽ ሀገር ናት። ከምዕራብ አፍሪካ ሀገሮች በስፋት ሁለተኛ ናት። ከአልጄሪያ፣ ኒጄር፣ ቡርኪና ፋሶ፣ አይቮሪ ኮስት፣ ጊኔ፣ ሴኔጋል እና ሞሪታኒያ ጋር ድንበር ትዋሰናለች።

## ታሪክ

ማንዴ ሕዝቦች አውራጃውን ሠፍረው ተከታታይ መንግሥታት አጸኑ። እነዚህም የጋና መንግሥት፣ የማሊ መንግሥትና የሶንግሃይ መንግሥት ያጠቅልላሉ። በነዚህ መንግሥታት ውስጥ ቲምቡክቱ ለትምርትና ለመገበያየት ቁልፍ ከተማ ነበረች። በ1583 ዓ.ም. በሞሮኮ በተካሄደ ወረራ የሶንግሃይ መንግሥት ኃይል ለማነስ ጀመር።

ማሊ በ1880 እ.ኤ.አ. በፈረንሣይ ቅኝ ተገዝታ «ፈረንሳያዊ ሱዳን» ወይም «የሱዳን ሪፐብሊክ» ትባል ነበር።

ፈረንሳያዊ ሱዳን በኅዳር 16 ቀን 1951 ዓ.ም. በፈረንሳያዊ ማሕበረሠብ ውስጥ 'ራስ-ገዥ ሁኔታ' አገኝታ በመጋቢት 26 1951 ዓ.ም. ከሴኔጋል ጋር አንድላይ የማሊ ፌደሬሽን ሆኑ። ይህ የማሊ ፌዴሬሽን በሰኔ 13 ቀን 1952 ነጻነት አገኘ። ነገር ግን በነሐሴ 14 ቀን ሴኔጋል ከፌዴሬሽኑ ወጣች። በመስከረም 12 ቀን 1953 ዓ.ም. ፈረንሳያዊ ሱዳን በሞዲቦ ኪየታ ስር ራሷን 'የማሊ ሬፑብሊክ' አዋጀችና ከማሕበረሰቡ ወጣች።

ሞዲቦ ኪየታ በ1968 እ.ኤ.ኣ. በተደረገው መፈንቅለ መንግሥት ከወረደ በኋላ እስከ 1991 እ.ኤ.አ. ድረስ ማሊ በማውሳ ትራዎሬ ተመራች። በ1991 እ.ኤ.አ. የተካሄዱ ተቃውሞች ወደ መፈንቅለ-መንግሥት አመሩ። ከዚያም የተሸጋጋሪ መንግሥት ተቋቋመና አዲስ ሥነ-መንግሥት ተጻፈ። በ1992 እ.ኤ.አ. አልፋ ዑመር ኮናሬ የማሊን የመጀመሪያ ዴሞክራሲያዊ ምርጫን አሸነፉ።

በዘመናችን ካሉት ታላላቅ ጦርነቶች አንዱ በሆነው የሩሲያ የዩክሬን ወረራ ወቅት ሀገሪቱ ጥሬ እቃዎችን እና ቅጥረኞችን ለሩሲያ ጦር ማቅረብ ጀመረች።

## መልከዓ-ምድር

ማሊ ከባሕር ጋር ግንኙነት የላትም። የሀገሩ አብዛኛው ክፍል በሰሐራ በረሃ ውስጥ ይገኛል። ከተፈጥሮ ሀብቶች ውስጥ ወርቅ፣ ዩራኒየም፣ ፎስፌት፣ ካዎሊን፣ ጨው፣ ኖራ (ላይምስቶን) ይጠቀሳሉ።

## ፖለቲካ

የማሊ ፓርላማ 147 ሰዎች ሲኖረው እነዚህ ተወካዮች በህዝብ ብዛት ነው የሚመረጡት።

## አስተዳደራዊ ክልልሎች

ማሊ በስምንት ክፍለ-ሀገሮችና አንድ ከተማ ተከፋፍላለች።

* ጋዎ
* ካየስ
* ኪዳል
* ኩሊኮሮ
* ሞፕቲ
* ሴጉ
* ሲካሶ
* ቲምቡክቱ
* ባማኮ (ከተማ)

## ኢኮኖሚ

ማሊ ከዓለም ደሀ ሀገሮች አንዷ ስትሆን 65 ከመቶ የሚሆነው መሬት በረሃ ነው። አብዛኛው የኤኮኖሚ እንቅስቃሴ በኒጅር ወንዝ አካባቢ ነው የሚካሄደው። 10 ከመቶ የሚሆነው ሕዝብ ከቦታ ቦታ እየተንቀሳቀሰ የሚኖር ሲሆን 80 ከመቶ የሚሆነው የሥራ ሃይል በእርሻና ዓሣ ማጥመድ ተሰማርቷል። የኢንዱስትሪው እንቅስቃሴ በእርሻ ምርቶች ላይ ያተኩራል። የሸክላ ሥራ በሴቶች የሚከናወን ሲሆን በነጋዴዎች በገበያዎች ይሸጣል። ሸክላዎቹ የሚሰሩበት ባሕላዊ ሂደት የቱሪስት መሳቢያ ነው።
# ቃል (ቃል መግባት)

**ቃል** ወይም በእንግሊዝኛው *promise* የሚባለው አንድን ነገር አንደሚያደርጉት ለማሳመን የሚሠጥ ንግግር ነው። ይህም በሀይማኖታዊ መልክ ከሆነ በመሃላ ሊታገዝ ይችላል። በተለምዶ ግን መሀላ አልባዎቹ ብቻ እንደ ቃል ይወሰዳሉ። በህግ ደግሞ ለአንድ ስምምነት (ውል) መስማማት ወይም ኮንትራት መግባት ማለት ነው።

* ምሳሌ፦ *ቃል የዕምነት እዳ ነው።* ይባላል።
# ጎጆሰን

**ጎጆሰን** (고조선) የጥንታዊ ኮርያ መንግሥት ነበረ። ግዛቱ በተለይ በዛሬው ስሜን ኮርያና ለዛ ቅርብ የሆነው የቻይና ክፍሎች ይጠቀለል ነበር። እስከ 116 ዓክልበ. ድረስ ቆይጦ ነበር። ዋና ከተማው አሳዳል ምናልባት የአሁኑ ፕዮንግያንግ፥ ወይም ሓርቢን በማንቹርያ ነበር። ይህ ለኮርያ የነሐስ ዘመን ነበር፣ መሣርያቸው ሁሉ ከነሐስ የተሰሩ ነበር።

በሥነ ቅርስ ከጎጆሰን ዘመን የሚገኙ የነሐስ ጩቤዎች
በመጀመርያው ንጉሡ ዳንጉን ዋንገም እንደ ተመሠረተ ይታመናል። የዚህ መንግሥት ስም «ጆሰን» ሲሆን፣ በኋላ ዘመን (ከ14ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም.) ሌላ «ጆሰን» የተባለ መንግሥት ስለ ኖረ፣ ዳንጉን የመሠረተው መንግሥት አሁን «ጥንታዊ ጆሰን» ወይም «ጎጆሰን» በመባል ይታወቃል። የፔዳል ወይም ሺንሺ መንግሥት ከ«ድብ» ወገንና «ነብር» ወገን ጋራ በማዋሀድ የጎጆሰንን መንግሥት አቆመ። ይህ በቻይና ንጉሥ ያው ዘመን እንደ ሆነ በልማዳዊ አቆጣጠር 2341 ዓክልበ. ሲሆን፣ በዘመናዊ ግመት በ2108 ዓክልበ. ግድም ይሆናል። በስሜን ኮርያ መምህሮች አስተሳሰብ ደግሞ ይህ በ2900 ዓክልበ ሆነ።
# ጎልፍ

ጎልፍ
**ጎልፍ** በስሜን አሜሪካ፣ በአውሮፓና በህንድ ባሉ ሃገራት ተወዳጅ የሆነ ስፖርት ነው። ስለ አጀማመሩ ትክክለኛ መረጃ ባይኖርም በቀደምት ሮማውያን እንደሆነ ይነገራል። ጎልፍ በአገራችን ገና ከምንለው አጨዋወት ጋር የሚያመሳሰለው በበትር ኳሷን መቀወሩ ሲሆን ጎልፍ ግን በአሬንጓዴያማ ሣር ሜዳ ሆን ተብሎ በተዘጋጀውና በውድ ዋጋ በሚገዛ የመግቢያ ቲኬት በሚገባ ተመልካች የሚታጀብ ጨዋታ ነው።
# ቴክሳስ

**ቴክሳስ** በአሜሪካ ከሚገኙ 50 ግዛቶች አንዱ ሲሆነ በስፋቱም ሆነ በህዝብ ብዛቱ በሃገሪቱ ውስጥ ከሚገኙ ግዛቶች ሁሉ ሁለተኛ ነው። ይህም ማለት ከካሊፎርኒያ ከጥላ ማለት ነው። የቴክሳስ ስም የመጣው ቴካስ ከሚለው የካኡው ነገድ ሲሆን ትርጉሙም ጓደኛ ወይም ባለ ቃልኪዳን ማለት ነው። ቴክሳስ ተገንጣይዋ ኮከብ ማለትም ነው፤ ይህ ብቻ አይደለም ቴክሳስ የራሷ የሆነ ባንዲራ እና ወሰንም ነበራት። ቴክሳስ በስፋቷ ትልቅ በመሆኗ በእንግሊዝኛ መዝገበ ቃላት ግዙፍ የሚል ትርጓሜ አለው። ቴክሳስ በኢንዲያውያን ነገዶች ስትገዛ የኖረች ስትሆን ስፔን የመጀመሪያዋ ሀገር ነበረች ቴክሳስን ለማጠንከር የፈለገችው ስለዚህም በ 1820 አውሮፓውያንን በማስገባት የበለጠ ኗሪ እና ጠንካራ ህዝብ እንድትሆን አድርጋት ገዝታት ነበር ነገር ግን በ 1821 ቴክሳስ ከስፔን ግዛት ነጻ መሆኗን ሜክሲኮ አውጃ በራሷ በሜክሲኮ አገዛዝ ስር አደረገቻት። በ 1836 በማርች ወር ከሜክሲኮ ግዛት ነጻነቷን አወጀች። በ 1845 በአሜሪካ ፌዴራላዊ የተባበሩት ሀገራት መንግስት 28 ሀገር በመሆንና 4ኛዋ ከጥምር በፊት የራሷ የሆነ ስልጣን ያላት ሀገር መሆን ችላለች።
በ20ኛው መቶ ክ/ዘመን መጀመሪያ ቴክሳስ ውስጥ ነዳጅ ተገኘ ይህም የቴክሳስ ኗሪወች ቁጥር እንዲቸምርና ኒው ዮርክን በመብለጥ በህዝብ ብዛት ሁለተኛ ሀገር እንድትሆን ያደረጋት።