Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ኮንጎ ሪፐብሊክ

|
République du Congo *ሬፑብሊክ ዱ ኮንጎ (ፈረንሳይኛ)* የኮንጎ ሪፐብሊክ
 |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ሰንደቅ ዓላማ | አርማ |

 |
| **ብሔራዊ መዝሙር:La Congolaise* (ፈረንሳይኛ) |
| የኮንጎ ሪፐብሊክመገኛ የኮንጎ ሪፐብሊክ በአረንጓዴ ቀለም |
| **ዋና ከተማ** | ብራዛቪል |
| **ብሔራዊ ቋንቋዎች** | ፈረንሳይኛ |
| **መንግሥት** {{{ፕሬዝዳንት |   ደኒ ሳሱ-ንገሶ |
| **ዋና ቀናት** ነሐሴ ፱ ቀን ፲፱፻፶፪ ዓ.ም. (August 15, 1960 እ.ኤ.አ.) |   ነፃነት ከፈረንሳይ |
| **የመሬት ስፋት** አጠቃላይ (ካሬ ኪ.ሜ.) ውሀ (%) |   342,000 (64ኛ) 3.3 |
| **የሕዝብ ብዛት** የ2012 እ.ኤ.አ. ግምት  |   4,366,266 (128ኛ)  |
| **ገንዘብ** | CFA ፍራንክ |
| **የሰዓት ክልል** | UTC +1 |
| **የስልክ መግቢያ** | +242 |
| **ከፍተኛ ደረጃ ዶሜን** | .cg |

**የኮንጎ ሪፐብሊክ** (ፈረንሳይኛ፦ *République du Congo*) ወይም **ኮንጎ-ብራዛቪል** በማዕከላዊ አፍሪካ የምትገኝ ሀገር ናት። በጋቦን፣ ካሜሩን፣ የመካከለኛው አፍሪካ ሪፐብሊክ፣ ኮንጎ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ እና የአንጎላ ክልል በሆነችው ካቢንዳ ትዋሰናለች።
# ታራጎና

|  |
| --- |
| **ታራጎና Tarragona** |
|  |
| የታራጎና ዕይታ |
| **ክፍላገር** |  ካታሎኒያ |
| **ከፍታ** | 68 ሜ. |
| **የሕዝብ ብዛት** |
|    • **አጠቃላይ** | 140184 |
| ታራጎና |
|
41°06′ ሰሜን ኬክሮስ እና 1°14′ ምሥራቅ ኬንትሮስ |

**ታራጎና** (እስፓንኛ፦ Tarragona) የእስፓንያ ከተማ ነው።

## ታሪክ

ከሮማውያን አስቀድሞ ኢቤራውያን ከጥንት ይሠፍሩበት ነበር። በአንድ አፈ ታሪክ ዘንድ ቶቤል በ2415 ዓክልበ. ስለ በኲሩ «ታራሆ» ስም መሠረተው። ሌላ ተረት ደግሞ እንደሚለው የግብጽ፣ ኩሽና ኢትዮጵያ ፈርዖን ታርሐቃ (700 ዓክልበ. ግድም) በዚህ ዘምቶ ያቆመው ነው። ለነዚህ ታሪኮች ግን ታማኝ መዝገብ የለም። ዊሊያም ስሚስ እንደ ገመተ ከተማው በፊንቄ ሰዎች ተሠርቶ በቋንቋቸው **ጣርቆን** አሉት። የሮማውያን አለቃ ስኪፒዮ አፍሪካኑስ በ225 ዓክልበ. ዙሪያውን ይዞ በሥፍራው **ታራኮ** የተባለ ከተማ አሠራ።
# ረጀፕ ታይፕ እርዶዋን

ረጀፕ ታይፕ እርዶዋን 2024
**ረጀፕ ታይፕ እርዶዋን** (ቱርክኛ፦ Recep Tayyip Erdoğan 1946 ዓም - ) ከ2006 ዓም ጀምሮ የቱርክ አገር ፕሬዚዳንት ናቸው። ከዚያ በፊት ከ1995 እስከ 2006 ዓም ድረስ ማዕረጋቸው ጠቅላይ ሚኒስትር ሆኖ ነበር።
# ሲ ኤን ኤን

**ሲ. ኤን. ኤን.** በአሜሪካ ሀገር ከጆርጂያ የሚገኝ ቴሌቪዥን ጣቢያ ነው። በ1972 ዓም ተመሠረተ።

በአሜሪካ አገር 96 ሚሊዮን ቤተሠቦች ያህል ሊያዩት ይችላሉ። ሆኖም ተሰምጠው በየጊዜው የሚያዩት ከዚህ ቁጥር በጣም ይቀነሳሉ፣ ምናልባት ጥቂት ሚልዮን ብቻ ናቸው።
# ጀኔራል ኤሌክትሪክ

**ጀኔራል ኤሌክትሪክ** ወይም **GE** (በእንግሊዘኛ፡ *General Electric*) መቀመጫው በአሜሪካ ኒው ዮርክ ከተማ የሚገኝ ድርጅት ነው። በ2009 እ.ኤ.አ. ፎርብስ የተባለው ድረ ገጽ ባወጣው መረጃ መሰረት የአለማችን ትልቁ ድርጅት ነው።
# ባሩክ ስፒኖዛ

ባሩክ ስፒኖዛ
**ባሩክ ስፒኖዛ** (ህዳር 24፣ 1632 – የካቲት 21፣ 1677) የደች ፈላስፋ ሲሆን አመጣጡም ከፖርቱጋል አይሁድ ቤተሰብ ነበር። ባሩክ ከ17ኛው ክፍለ ዘመን ታላላቅ የምክኑያዊነት ፈላስፋወች አንዱ እንደሆነ ስምምነት አለ። ሌሎች የዘመኑ ምክኑይዊነት አራማጆች ሌብኒዝ እና ደካርት ይጠቀሳሉ።

## የህይወት ታሪክ

የስፒኖዛ አስተሳሰቦች በአይሁድ ህብረተሰብ ዘንደ የተጠላ ነበር። ስለሆነም በ1656 ከህብረተስቡ እንዲገለል ተደርጎ ነበር።

## ቁልፍ ሐሳቦች

የስፒኖዛ ዋና ሃሳብ አምላክ እና ተፈጥሮ አንድ ናቸው የሚል ነበር። ተፈጥሮ ማለቱ እዚህ ላይ ማንኛው ህልው ነገር (ያለ ነገር) ይጠቀልላል። በጊዜው ይሰራበት የነበረውን የአዕምሮ እና አንጎል ክፍፍልን በመካድ ሁለቱም የአንድ አምላክ አዕላፍ ክፍላት አባል ናቸው አዋህዷል።

በተፈጥሮ ውስጥ ሰናይም ሆነ ዕኩይ የሆነ ነገር የለም ። ሰናይና እኩይ ትርጉም ያላቸው ለሰው ልጆች ብቻ ነው በማለት አስረድቷል። ለሰው ልጆች አንድ ኩነት (ክስተት) ሰናይ የሚሆነው ወደ ደስታ የሚመራው ሲሆን እና እኩይ የሚሆነው ደግሞ ለሃዘን ሲዳርገው ነው ብሎ አስረድቷል።

ስፒኖዛ ሁለት አይነት የሰው ልጅ አስተሳሰቦችንና ስሜቶችን ገልጿል፡

* አንደኛው ተነሳሽ ሲባል፣ አንድ ሰው ከራሱ አመንጭቶ የሚፈጽመውን ተግባር ይገልጻል። አንድን ሰው የራሱን ተግባር በበለጠ በተረዳ ቁጥር፣ የበለጠ ተነሳሽ ይሆናል። ተነሳሽ ስሜቶች ለደስታና አምላክን ለማወቅ እንዲሁም ነጻነትን ለመቀዳጀት ያበቃሉ።

* ሁለተኛው ፈዛዛ ሲባል፣ አንድ ሰው በሌሎች ሰወች ተፅዕኖ ስር ሲወድቅ ነው።
*

**በ"Wikimedia Commons"**
(የጋራ ፎቶዎች ምንጭ)
**ስለ Baruch Spinoza የሚገኛኙተጨማሪ ፋይሎች አሉ።**

እንደ ስፒኖዛ አስተሳሰብ የሁሉ ሰው ግብ አምላክን በማወቅ መውደድ ነው (በሌላ አነጋገር፣ ተፈጥሮን በተቻለ መጠን ማውቅና መረዳት ነው)።
# ሩዋንዳ

|
የሩዋንዳ ሪፐብሊክ Repubulika y'u Rwanda (ኪኒያሩዋንዳ) République du Rwanda (ፈረንሳይኛ) |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ሰንደቅ ዓላማ | አርማ |

 |
| **ብሔራዊ መዝሙር:** ሩዋንዳ ንዚዛ *ውብ ሩዋንዳ* *Rwanda nziza*  |
| የሩዋንዳመገኛ ሩዋንዳ በቀይ ቀለም |
| **ዋና ከተማ** | ኪጋሊ |
| **ብሔራዊ ቋንቋዎች** | ኪኒያሩዋንዳ ፈረንሣይኛ እንግሊዝኛ |
| **መንግሥት** {{{ፕሬዝዳንት ጠቅላይ ሚኒስትር |   ፖል ካጋሜ አናስታዝ ሙረኬዚ |
| **ዋና ቀናት** ሰኔ ፳፬ ቀን ፲፱፻፶፬ ዓ.ም. (ጁላይ 1, 1962 እ.ኤ.አ.) |   ነፃነት ከቤልጅግ |
| **የመሬት ስፋት** አጠቃላይ (ካሬ ኪ.ሜ.) ውሀ (%) |   26,338 (149ኛ) 5.3 |
| **የሕዝብ ብዛት** የ2012 እ.ኤ.አ. ግምት የ2002 እ.ኤ.አ. ቆጠራ |   11,689,696 (73ኛ) 8,162,715 |
| **ገንዘብ** | የሩዋንዳ ፍራንክ |
| **የሰዓት ክልል** | UTC +2 |
| **የስልክ መግቢያ** | +250 |
| **ከፍተኛ ደረጃ ዶሜን** | .rw |

**ሩዋንዳ** (ኪኛሯንዳ፦ /እርጓንዳ/) ወይም በይፋ **የሩዋንዳ ሪፐብሊክ** በምሥራቅ እና መካከለኛው አፍሪካ የምትገኝ አገር ናት። ሩዋንዳ ከዩጋንዳ፣ ታንዛኒያ፣ ቡሩንዲ እና ኮንጎ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ጋር ድንበር ትጋራለች። በአገሩ ትልቁ ሀይማኖት ክርስትና ሲሆን ዋናው ቋንቋ ኪኒያሩዋንዳ ነው።

የሩዋንዳ ፕሬዝዳንት ፖል ካጋሜ ሲሆኑ ወደ ስልጣን የወጡት በ2000 እ.ኤ.አ. ነው። ሩዋንዳ በሙስና ዘንድ ከአጎራባች አገራት የተሻለች ብትሆንም በሰብዓዊ መብት ረገጣ በሰብዓዊ መብት ድርጅቶች ትተቻለች።

ሩዋንዳ በ2006 እ.ኤ.አ. በተዋቀሩ አምስት ክልሎች ተከፍላለች።
# ዉሃን

|  |
| --- |
| **ዉሃን 武汉** |
|  |
| **ክፍላገር** |  ሁበይ |
| **የሕዝብ ብዛት** |
|    • **አጠቃላይ** | 10,020,000 |
| ዉሃን |
| 30°35′ ሰሜን ኬክሮስ እና 114°17′ ምሥራቅ ኬንትሮስ |

**ዉሃን** (ቻይንኛ፦ 武汉) የቻይና ከተማ ነው።

የከተማው ግድግዶች የተሠሩ በ215 ዓ.ም. ነበር።
# ጋውስ

ካርል ፍሬድሪች ጋውስ
**ካርል ፍሪድሪች ጋውስ** (30 ሚያዚያ 1777 - 23 የካቲት 1855) የጀርመን አገር ዋና ታዋቂ እንዲሁም በብዙወች ዘንድ የአለም አንደኛ ሂሳብ ፈልሳፊ በመባል የሚታወቅ የጎቲጄን ከተማ ዜጋ ነበር። ጋውስ በሂወት ዘመኑ ለብዙ የዕውቀት ዘርፎች አስተዋጾ አበርክቷል ነገር ግን የሱ ዋና ዋና ስራወች በሥነ ፈለክ በሥነ ቁጥር ጥናቶች ላይ ነበር።

አፈ ታሪክ ይሁን እውነተኛ ታሪክ ስለ ጋውስ የሚነገር ዝና አለ። የአንደኛ ደረጃ ክፍል ተማሪ እያለ አስተማሪያቸው ጊዜ ለማሳለፊያ ከ1 እስከ 100 ያሉትን ቁጥሮች ተማሪወቹ እንዲደምሩ የክፍል ስራ ሰጣቸው። ጋውስ ግን በፍጥነት እንዲህ ሲል ድምሩን ሊያገኝ ቻለ: 1 + 100 = 101, 2 + 99 = 101, 3 + 98 = 101, ወዘተ... እንዲህ አይነት 50 ጥንዶችች በፍጠር, አጠቃላይ ድምሩ 50 × 101 = 5,050 መሆኑን ተገነዘበ። ይህ ዘዴ ባሁኑ ዘመን በዚህ መልኩ WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 . ባጠቃላይ መልኩ ከ 1 እስከ n ያሉ ቁጥሮችን በፍጥነት ለመደመር ይረዳል፡ እዚህ ላይ "ን" ማናቸውንም ከ1 በላይ የሆነ መቁጠሪያ ቁጥር ይወክላል።

*Disquisitiones Arithmeticae* የሚባለውን የሥነ-ቁጥር መጽሃፍ በ21 አመቱ ለህትመት አበቃ። በዚህ መጽሃፉ ለዘመናዊ ሂሳብ ጥናት መሰረት የሆኑትን ቁልፍ ሃሳቦች ጥርጥር ውስጥ ሊወድቁ በማይችሉ መልኩ አቀረበ።

## ማጥቀሻ
# ባዝል

|  |
| --- |
| **ባዝል Basel** |
|  |
| **ክፍላገር** |  ባዝል-ሽታት |
| **ከፍታ** | 260 ሜ. |
| **የሕዝብ ብዛት** |
|    • **አጠቃላይ** | 169,5836 |
| ባዝል |
|
47°34′ ሰሜን ኬክሮስ እና 7°36′ ምሥራቅ ኬንትሮስ |

**ባዝል** (ጀርመንኛ፦ Basel) የስዊዘርላንድ ከተማ ነው።
# አቡ ዳቢ

**አቡ ዳቢ** (አረብኛ፦ أبو ظبي) የዩናይተድ አራብ ኤሚሬተስ ዋና ከተማ ነው።

አቡ ዳቢ
የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር 2.8 ሚሊዮን ሆኖ ይገመታል። ከተማው 24°28′ ሰሜን ኬክሮስ እና 54°25′ ምሥራቅ ኬንትሮስ ላይ ተቀምጦ ይገኛል።
# ማናማ

**ማናማ** (አረብኛ፡ المنامة) የባህሬን ዋና ከተማ ነው።
የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር የአካባቢውን ኗሪ ሲጨምር 527,000 ሆኖ ሲገመት የራሱ የከተማው ኗሪ ቁጥር ደግሞ 149,900 ሆኖ ይገመታል። ከተማው 26°12′ ሰሜን ኬክሮስ እና 50°38′ ምሥራቅ ኬንትሮስ ላይ ተቀምጦ ይገኛል። ማናማ ቢያንስ ቢያንስ ከ1337 ዓ.ም. በፊት ነበረ። በ1513 ዓ.ም. ፖርቱጋል ያዘውና በ1594 ዓ.ም. ፋርስ ያዘው።
# የ2021 የአፍሪካ ዋንጫ

የ **2021 የአፍሪካ ዋንጫ** (እንዲሁም **AFCON 2021** ወይም **CAN 2021** )፣ **TotalEnergies2021 African Cup of Nations** በስፖንሰርሺፕ ምክንያት በመባል የሚታወቀው፣ 33ኛው የአፍሪካ ዋንጫ ፣ የሁለት አመት አለም አቀፍ የወንዶች እግር ኳስ ውድድር ነበር። በአፍሪካ እግር ኳስ ኮንፌዴሬሽን (ካፍ) የተዘጋጀው የአፍሪካ ሻምፒዮና። ውድድሩ የተካሄደው በካሜሩን ሲሆን የተካሄደው ከጃንዋሪ 9 እስከ ፌብሩዋሪ 6 2022 ነው

ውድድሩ በመጀመሪያ በሰኔ እና በጁላይ 2021 እንዲካሄድ ታቅዶ ነበር። ነገር ግን፣ CAF በጥር 15 ቀን 2020 እንዳስታወቀው በዚያ ወቅት ጥሩ ባልሆነ የአየር ንብረት ሁኔታ ውድድሩ ከጥር 9 እስከ ፌብሩዋሪ 6 2021 ባለው ጊዜ ውስጥ እንዲደረግ ለሌላ ጊዜ ተቀጥሯል እ.ኤ.አ. ሰኔ 30 ቀን 2020 የአፍሪካ ኮቪድ-19 ወረርሽኝ በአህጉሪቱ ያስከተለውን ጉዳት ተከትሎ CAF የ2021 የአፍሪካ ሀገራት ዋንጫን ለስፖንሰርሺፕ ስም ይዞ የውድድሩን ቀን ለሁለተኛ ጊዜ ወደ ጥር 2022 አዛውሯል።

አልጄሪያ የአምናው ሻምፒዮን ብትሆንም የምድቧን የመጨረሻ ደረጃ በመያዝ በመጀመሪያው ዙር ከውድድሩ ውጪ ሆናለች። ሴኔጋል ግብጽን 4 ለ 2 በሆነ ውጤት በማሸነፍ ከጭማሪ ሰዓት በኋላ 0-0 በሆነ አቻ ውጤት መጠናቀቁን ተከትሎ የመጀመሪያውን የአፍሪካ ዋንጫ አሸንፋለች።
# ሌባ

Paul-Charles Chocarne-Moreau, *The Cunning Thief*, 1931
**ሌብነት** የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ እንደሚተረጉመው ህገ-ወጥ በሆነ መንገድ የሌላ ሠውን ንብረት ያለባለቤቱ ፍቃድ መውሰድ ነው። በተለምዶ ግን ሌብነትን ከማምታታት፣ ማችበርበር እና ሌሎች ድርጊቶች ጋር ያመሳስሉታል። በዚህ ተግባር ላይ የተሰማሩ ሰዎች *ሌባ* እየተባሉ ይጠራሉ። ተግባሩ እድሜ፣ ፆታ የትምህርት ደረጃን የማይጠይቅ ነው።
# ዛምቢያ

*ይህ መጣጥፍ ስለ ሀገሩ ነው። ለኢሲን ንጉሥ (1749-47 ዓክልበ.)፣ ዛምቢያ (የኢሲን ንጉሥ) ይዩ።*

|
የዛምቢያ ሪፐብሊክ Republic of Zambia
 |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ሰንደቅ ዓላማ | አርማ |

 |
| **ብሔራዊ መዝሙር:** Stand and Sing of Zambia, Proud and Free (እንግሊዝኛ) |
| የዛምቢያመገኛ ዛምቢያ በአረንጓዴ ቀለም |
| **ዋና ከተማ** | ሉሳካ |
| **ብሔራዊ ቋንቋዎች** | እንግሊዝኛ |
| **መንግሥት** {{{ፕሬዝዳንት ምክትል ፕሬዝዳንት |   ኤድጋር ሉንጉ ኢኖንጌ ዊና |
| **ዋና ቀናት** ጥቅምት ፲፬ ቀን ፲፱፻፶፯ ዓ.ም. |   ነፃነት ከብሪታንያ |
| **የመሬት ስፋት** አጠቃላይ (ካሬ ኪ.ሜ.) ውሀ (%) |   752,618 (39ኛ) 1 |
| **የሕዝብ ብዛት** የ2009 እ.ኤ.አ. ግምት የ2000 እ.ኤ.አ. ቆጠራ |   12,935,000 (71ኛ) 9,885,591  |
| **ገንዘብ** | ኳቻ |
| **የሰዓት ክልል** | UTC +2 |
| **የስልክ መግቢያ** | +260 |
| **ከፍተኛ ደረጃ ዶሜን** | .zm |

**የዛምቢያ ሪፐብሊክ** በደቡባዊ አፍሪቃ የምትገኝ ወደብ-የለሽ ክርስቲያን ሀገር ናት። ከሰሜን በኮንጎ ዲሞክራቲክ ሪፐብሊክ፣ ከሰሜን-ምሥራቅ በታንዛኒያ፣ ከምሥራቅ በማላዊ፣ ከደቡብ በሞዛምቢክ፣ ዚምባብዌ፣ ቦትስዋናና ናሚቢያ እና ከምዕራብ በአንጎላ ትዋሰናለች። የቀድሞ ስሟ ሰሜናዊ ሮዴዢያ ሲሆን ያሁን ስሟ ከዛምቤዚ ወንዝ ነው የመጣው።

## ማመዛገቢያ