Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# አርተር ሾፐናውር

አርተር ሾፐናውር
**አርተር ሾፐናውር** (የካቲት ፲፮ ቀን ፲፯፻፹ – መስከረም ፲፪ ቀን ፲፰፻፶፫ ዓ.ም.) ጀርመናዊ ፈላስፋ ነበር።

በሾፐናውር እምነት የማናቸው ነገሮች ምንነት (ኢሴንስ) ፣ ሰዎችንም ጨምሮ፣ እውቀታቸው፣ ምክንያታዊነታቸው ወይምን መንፈሳቸው ሳይሆን ፈቃዳቸው ነው ይል ነበር። **ፈቃድ**ሲል ማናቸውንም ነገሮች፣ ከአለቶች ጀምሮ እስከ ሰው ልጅ ኅልው እንዲሆኑ የሚገፋቸውን ጉልበት ነው። ይህ ጉልበት ምንም ምክንያት የለውም፣ ኅልው ለመሆኑም ምክንያት የለውም፣ ስለሆነም የሰው ልጅ ስቃይ ከዚህ ምክንያት የለሽ እውር ጉልበት ይመነጫል ብሎ ሾፐናውር ያስተምር ነበር።

|  |
| --- |
|
«የሰው ልጅ የሚፈልገውን ማድረግ ይችላል ነገር ግን የሚፈልገውን መፈለግ አይችልም» |
| — *ሾፐናውር* |

ሾፐናውር ለዚህ ስቃይ ማስታገሻ ይሆናል ብሎ የዘየደው ፈውስ ሰወች የተሻለ **ንቃተ ህሊና** እንዲኖራቸው መምከር ነበር። የተሻለ ንቃተ ህሊና እንዴት ይገኛል ለሚለው የእርሱ መልስ የሰው ልጅ ፍላጎቱን ማሟላትን እንዲክድ፣ ጊዜ ሰውቶ እራሱን እንዲመረምርና ምን ቢሰራ ስቃዩን እንደሚያመልጥ በማሰብ ነው። ለስቃዩ ማምለጫ ከአዘዘው ውስጥ የኪነት ስራወችን መስራትና የተሰሩትን ማድነቅ፣ በተለይ ሙዚቃን ያጠቅሳል። ሙዚቃ፣ በሾፐናውር አስተሳሰብ፣ ለሰው ልጆች ኅልው መሆን (መኖር) አንዱ ምክንያት ነው።

ሾፐናውር ለሪቻርድ ዋግነር፣ ፍሬደሪክ ኒሺ፣ ሉድዊግ ዋይንስታይን፣ ሲግመንድ ፍሮይድ፣ ሊዮ ቶልስቶይ፣ ካርል ጀንግ እና ሌሎች ብዙ የምዕራቡ አለም የኪነትና ፈጠራ ሰወች ላይ ተፅዕኖ ያሳደረ ፈላስፋ ነበር።

## ጥቅሶች

* "እያንዳንዱ ሰው የራሱን የዕይታ ወሰን እንደ የአለም ወሰን አድርጎ ይቆጥራል"
* "በአጠቃላም መክሉ፣ የየዘመኑ ጠቢባን አንድ አይነት ነገር ተናግረዋል፣ የየዘመኑ ጅሎች በአንጻሩ የተነገረውን ተቃራኒ አድርገዋል፣ በዚህ አይነት መንገድ መጭው አለምም ይቀጥላል"
* "ጋብቻ ማለት የራስን መብት መግመስና ግዴታ በሁለት እጥፍ ማሳደግ ነው"
* "የሰው ልጅ ደስታ ሁለት ጠላቶች አሉት፡ ህመምና ድብርት"
* "ችሎታ ማንም ሰው መምታት ያቃተውን ኢላማ ይመታል፣ ጥበብ ግን ማንም ሰው ያላየውን ኢላማ ይመታል"
# ጋንጅስ

| ጋንጅስ (ግንጋ) |
| --- |
|  የጋንጅስ ተፋሰስ ካርታ |
| **መነሻ** | ጋንጎትሪ የበረዶ ክምችት |
| **መድረሻ** | ባንጋል የባህር መግቢያ |
| **ተፋሰስ ሀገራት** | ሕንድ፥ ባንግላዴሽ |
| **ርዝመት** | 2,510 ኪ.ሜ. |
| **የምንጭ ከፍታ** | 7,756 ሜትር |
| **አማካይ ፍሳሽ መጠን** | 14,270 ሜ.ኩብ |
| **የተፋሰስ አካባቢ ስፋት** | 907,000 ኪ.ካሬ |
# ሥነ ምግባር

**ሥነ ምግባር** ማለት የሰዎችን ተግባር በመጥፎነትና በጥሩነት መክፈል እንደሚቻልና፣ ይህ ክፍፍል ሥርዓታዊ በሆነ መንገድ እንዲካሄድ ጥናት የሚያደርግ የፍልስፍና ክፍል ነው። የትኞቹ የሰው ልጅ ተግባራት እኩይ ሊባሉ ይችላሉ? የትኞቹስ ሰናይ ሊባሉ ይችላሉ? ሥርቆት እኩይ ከተባለ፣ መግደል እንዲሁ እኩይ ከተባለ፣ አንድ ሰው እህል ሰርቆ የተራበን ሰው እንዳይሞት ቢከላከል፣ ይህ ድርጊት እኩይ ነው ወይንስ ሰናይ? የቱ መሆኑን መለየት ካልተቻለ፣ በርግጥ አንድ ወጥ የሥነ ምግባር ሥርዓት መገንባት ይቻላልን? ወይንስ ማናቸውም የሥነ ምግባር ፍልስፍና በዘፈቀደ የተመረጠ ነው? እነዚህንና መሰል የሰው ልጅ ስለ ምግባሩ የሚሰጠውን ዋጋ የሚያጠና ክፍል ሥነ ምግባር ይባላል።
# በረሃ

የሳዑዲ አረቢያ በረሃ ሩብ አል-ኻሊድ (ባዶው ሩብ)
**በረሃ** ወይም **ምድረ በዳ** መቸም ብዙ ዝናብ፣ ውሃ ወይም አትክልት የሌለበት በጣም ድርቅና አሸዋማ ሰፊ ሥፍራ ነው። አትክልትም ጥቂት እንደ ሆኑ አብዛኛው አንስሳት ሊኖሩበት አይችሉም።
# ሮቢን ሁድ

ሮቢን ሁድ 1912 እ.ኤ.አ. ስዕል
**ሮቢን ሁድ** ከእንግላንድ አገር አፈ ታሪክ የታወቀ ወንበዴ ወይም አርበኛ ነው። በፍላጻም ሆነ በሰይፍ፣ እሱና ቡድኑ «ከሀብታሞች ሠርቀው ለድኆች ይሰጡ ነበር» ይባላል። በዘመናት ላይ ትውፊቱ ተቀይሮ አሁን በበርካታ ፊልሞች ውስት ታይቷል።

በታሪካዊ መዝገቦች በኩል፣ ተመሳሳይ ስም መጀመርያ የተገኘው ከ1224 እና 1236 እ.እ.አ. መሃል በዮርክሺር ክፍላገር ሰነዶች ላይ አንድ «ሮበርት ሆድ» የተባለ ሰው ነበር። ስሙ ደግሞ «ሖበሆድ» እና «ሮበርት ሁድ» ተብሎ ይጻፋል። በ1224 እ.እ.አ. ለቤተክርስቲያን ዕዳ ስለነበረው ሕገ ወጥ ተባለ፣ ንብረቱም ተያዘ ። ሆኖም ወንበዴ እንደሆነ የሚል ሰነድ አልተገኘም።

ከ1261 እና 1300 እ.እ.አ. መካከል፣ «ሮቢን ሁድ» የሚባል ወንበዴ ይታወሳል። ከቅድመኖቹ ታሪክ ጸሐፊዎች አንዱ (ጆህን ዘፎርዱን) እንዳለው፣ ይህ ሮቢን ሁድ ደሞ የሳይሞን ደ ሞንትፎርት ወገን ደጋፊና ተዋጊ ነበር። በተረፈ ሮጀር ጎድበርድ የሚባለው ወንበዴ በእውነት የሳይሞን ደ ሞንትፎርት ተከታይና ደጋፊ መሆኑ ስለሚታወቅ፣ «ሮቢን ሁድ» የርሱ መጠሪያ እንደ ሆነ ይታሥባል።

እንዲሁም በ1323 እ.እ.አ. አንዱ የንጉሥ 1 ኤድዋርድ ሠራተኛ «ሮቢን ሁድ» እንደተባለ ይታወቃል፤ ነገር ግን ወንበዴ ወይም አርበኛ እንደ ሆነ የሚል የለም።

በ1370 እ.እ.አ. ያህል የተጻፈው ግጥም «ፒርስ ፕላውማን» መጀመርያ «የሮቢን ሁድ ቅኔዎች» ይጠቅሳል። በ 1402 እ.እ.አ. ይሄ ምሳሌ፣ «ብዙ ሰዎች ስለ ሮቢን ሁድ ተናግረው ቀስቱንም ከቶ አልሳቡም» ይዘገባል። ከዚህ ትንሽ በኋላ፣ «ሕዝብ ወደ ቅዳሴ ከመሔድ ይልቅ የሮቢን ሁድ ትውፊትና ዘፈን መስማት ይወዳሉ» የሚል ቅሬታ ታትሞ ይገኛል። የተጻፉት ግጥሞች እራሳቸው ከ1450 እ.እ.አ. ጀምሮ ታውቀዋል። በነዚህ ታሪኮች ሮቢን የእንግላንድ ንጉሥና የኖቲንግሃም አለቃ ጠላት ነው። በ1500 እ.እ.አ. የተቀነባበረው «የሮቢንሁድ ታሪክ» ንጉሡን «ኤድዋርድ» ይልዋል።

በ1521 እ.እ.አ. «የሮቢን ሁድ መቼት ንጉሥ 1 ሪቻርድ ከመስቀል ጦርነት ተመልሰው በጀርመን አገር ሲታሥሩ ሆነ» የሚል ሀሣብ መጀመርያ ቀረበ። ይህ የሪቻርድ ወንድም ሉዑል ጆህን በእንደራሴነት እንግላንድ በገዙበት ዓመት ወይም በ1193 እ.እ.አ. ነበር ማለት ነው።

በቅድመኞቹ ትውፊቶች ዘንድ ሮቢን ተራ ሰው ቢባል፣ ከ1569 እ.እ.አ. ጀምሮ ከመክውንንት መደብ እንደ መጣ ይነገራል።

ደራሲው ሰር ዋልተር ስኮት 1819 እ.እ.አ. በጻፉት ልቦለድ «አይቫንሆ» ውስጥ፣ ሮቢን ሁድ የሳክሶኖች ቅሬታዎች አርበኛ፣ ጠላቶቹም ጆህን እና የኖቲንግሃም አለቃ የኖርማን ወገን ባለሥልጣናት መሆናቸው ግልጽ ይደረጋል። ይህም የትውፊቱ ዘመናዊ አስተያየት ሲሆን ባብዛኛው ግዜ በፊልሞች ሲታይ እንደዛ ነው። ከተሠሩት ተከታታይ ድራማዎች አንዱም The Adventures of Robin Hood (1955 እ.እ.አ.) በኢትዮጵያ ተሠራጭቷል።