Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ሎጎግራም

በሎጎግራፊክ ጽሕፈቶች እያንዳንዱ ምልክት ወይም **ሎጎግራም** ለአንድ ቃል ይቆማል። የግብጽ ሃይሮግሊፎች መጀመርያ ከሎጎግራም (ስዕሎች) ብቻ ተሠራ። ዕጅግ በጥንት ቅድመ-ታሪክ ዘመን ግን የተናባቢ ምልክቶች እና የክፍለ-ቃል ምልክቶች ተጨመሩለት።

በሌሎቹ ጥንታዊ ሎጎግራም ጽሕፈቶች ደግሞ እያንዳንዱ ምልክት ለቃል ወይም ለክፍለ-ቃል ሆኖ ይጻፍ ነበር። ከነዚህም የትንሹ እስያ ሃይሮግሊፍ፣ ኩነይፎርም ጽሕፈት፣ የማያ ሃይሮግሊፍ አሉ።

ኣሁን የቻይና ጽሕፈት እንዲሁም ከሎጎግራም ይሠራል። የቻይና ጽሕፈት ከቻይንኛ ጭምር ለሌሎች ልሳናት እንደ ቬትናምንኛ፣ ኮሪይኛ ቀድሞ ይጠቀም ነበር። ዛሬም የቻይና ምልክቶች በጃፓንኛ ጽሕፈት ደግሞ ይገኛሉ። በቻይና ዙሪያ ሌሎች ተመሳሳይ ጽሕፈቶች ዪ ጽሕፈት፣ ታንጉት ጽሕፈት፤ የናቂ ጽሕፈት ይገኛሉ።
# ዓለም አቀፍ ድምጻዊ አልፋቤት

የአሁኑ አለምአቀፍ ድምጻዊ ፊደል
**ዓለም አቀፍ ድምጻዊ አልፋቤት** (እንግሊዝኛ፦ **IPA International Phonetic Alphabet**) በላቲን ጽሕፈት የተመሠረተ አልፋቤት ሲሆን በሰው ልጅ ቋንቋዎች ሁሉ ውስጥ ያለው ማናቸውም ጥቃቅን ድምጽ ኢንዲወከል የጣረ ጽሕፈት ነው።

በአልፋቤቱ ውስጥ ምልክቶች ለ«ሳንባዊ» ተነባቢዎች፣ ለ«ኢ-ሳንባዊ» ተነባቢዎችና ለአናባቢዎች አሉ።

ፊደሎቹ ከአማርኛ ወይም ከግዕዝ አቡጊዳ ቢሆንም ይልቅ ለጥቃቅን ልዩነቶች እንዲወከሉ የተዘጋጁ ናቸው። ስለዚህ ለድምጹ /ር/ አያሌ ምልክቶች [**r**]፣ [**ʀ**]፣ [**ɾ**] ፤ [**ɽ**] ፤ [**ɹ**] ፤ [**ɻ**] ሁላቸው እታች ይታያሉ። ነገር ግን የያንዳንዱ ምልክት ድምጽ ከሌሎቹ በጥቃቅን ይለያያል፤ እነዚህም ጥቃቅን ድምጽ ልዩነቶች በግዕዝ ፊደል ስንኳ አይለያዩም።

### «ሳንባዊ ተነባቢዎች»

[**p**] /ፕ/ ፤ [**b**] /ብ/ ፤ [**t**] /ት/ ፤ [**d**] /ድ/ ፤ [**ʈ**] /ርት/ ፤ [**ɖ**] /ርድ/ ፤ [**c**] /ክይ/ ፤ [**ɟ**] /ጅይ/ ፤ [**k**] /ክ/ ፣ [**ɡ**] /ግ/ ፤ [**q**] /ቅ/ ፤ [**ɢ**] /ጝ/ ፤ [**ʡ**] /ቕ/ ፣ [**ʔ**] /እ/

[**m**] /ም/ ፤ [**ɱ**] /ምፍ/ ፤ [**n**] /ን/ ፤ [**ɳ**] /ርን/ ፤ [**ɲ**] /ኝ/ ፤ [**ŋ**] /ንግ/ ፤ [**ɴ**] /ንጝ/

[**ʙ**] /ብቭ/ ፤ [**r**] /ር/ ፤ [**ʀ**] /ር/

[**ⱱ**] /ቭ/ ፤ [**ɾ**] /ር/ ፤ [**ɽ**] /ር/

[**ɸ**] /ፍ/ ፤ [**β**] /ቭ/ ፤ [**f**] /ፍ/ ፣ [**v**] /ቭ/ ፤ [**θ**] /ስ/ ፤ [**ð**] /ዝ/ ፤ [**s**] /ስ/ ፤ [**z**] /ዝ/ ፤ [**ʃ**] /ሽ/ ፤ [**ʒ**] /ዥ/ ፤ [**ʂ**] /ርሽ/ ፤ [**ʐ**] /ርዥ/ ፤ [**ç**] /ሥ/ ፤ [**ʝ**] /ህይ/ ፤ [**x**] /ኽ/ ፤ [**ɣ**] /ጝ/ ፤ [**χ**] /ሕ/ ፤ [**ʁ**] /ሕር/ ፤ [**ħ**] /ኅ/ ፤ [**ʕ**] /ዕ/ ፤ [**h**] /ህ/ ፣ [**ɦ**] /ሕ/

[**ɬ**] /ልሽ/ ፤ [**ɮ**] /ልዥ/

[**ʋ**] /ቭ/ ፤ [**ɹ**] /ር/ ፤ [**ɻ**] /ር/ ፤ [**j**] /ይ/ ፤ [**ɰ**] /ጝር/

[**l**] /ል/ ፤ [**ɭ**] /ርል/ ፤ [**ʎ**] /ይ/ ፤ [**ʟ**] /ጝል/

### «ኢ-ሳንባዊ ተነባቢዎች»

### አናባቢዎች
# የቻይና ጽሕፈት

**የቻይና ጽሕፈት** በተለይ ቻይንኛን ለመጻፍ የተደረጀው ጽህፈት ዘዴ ነው። ዛሬም የቻይና ምልክቶች በጃፓንኛ ጽሕፈት ደግሞ ይገኛሉ። የቻይና ጽሕፈት ቀድሞ ለሌሎች ልሳናት እንደ ቬትናምንኛ፣ ኮሪይኛ ይጠቀም ነበር።

የቻይና ጽሕፈት ሎጎግራም ከተባሉት ምልክቶች ይሠራል። በጥንታዊ ቻይንኛ፣ እያንዳንዱ ምልክት ለአንድ ቃል ቆመ፣ የእያንዳንዱም ቃል እርዝማኔ አንድ ቀለም ብቻ ነበር እንጂ ለአንድ ቃል ሁለት ክፍለ ቃላት አልነበሩትም። አሁን በዘመናዊ ቻይንኛ፣ እያንዳንዱ ምልክት አንድ ቀለም ወይም ክፍለ-ቃል ሲሆን ብዙዎች ቃላት ግን ከአንድ ምልክት ወይም ቀለም በላይ ይኖራቸዋል። በጃፓንኛ የአንዱ ቻይናዊ ምልክት ድምጽ እራሱ በርካታ ቀለሞች ሊኖሩት ሲችሉ፣ ሲላቢክ ከሆኑት ከሌሎች ጽሕፈቶች ጋር ይቀላቀላል።

በአጠቃላይ ምናልባት 50 ሺህ ምልክቶች ቢኖሩም፣ አብዛኛው ጊዜ ከቀን ቀን የሚጠቀሙ 3-4,000 ብቻ ስለሆኑ እነዚህን ማወቅ ለማንበብ ችሎታ ይበቃል።

እያንዳንዱ ምልክት በቻይንኛ ልዩ ልዩ ንዑስ ቋንቋዎች ሌላ ድምጽ አጠራር ሊኖረው ይችላል፤ እንዲሁም ያው ምልክት በጃፓንኛና በሌሎቹ ልሳናት በፍጹም ሌላ ድምጽ ይኖረዋል።

በቻይንኛ መምህራን ዘንድ፣ ለምልክቶቹ ስድስት መደቦች አሉ፤ እነርሱም፡

### የስዕል ምልክት

እነዚህ በቀላሉ ከነገሩ ስዕል የተደረጁ ምልክቶች ናቸው።

| ቻይናዊ
ምልክት
(ልማዳዊ/
የቀለለ) | ፑቶንግኋ
ቻይንኛ
አጠራር | ትርጉም |
| --- | --- | --- |
| 山 | /ሻን/ | ተራራ |
| 人 | /ሬን/ | ሰው ልጅ |
| 口 | /ኮው/ | አፍ |
| 刀 | /ዳው/ | ቢላዎ / ሠይፍ |
| 木 | /ሙ/ | እንጨት |
| 日 | /ሪ/ | ፀሐይ / ቀን |
| 月 | /ይዌ/ | ጨረቃ / ወር |
| 女 | /ኒው/ | ሴት |
| 子 | /ዝር/ | ልጅ |
| 馬 / 马 | /ማ/ | ፈረስ |
| 鳥 / 鸟 | /ኛው/ | ወፍ |
| 目 | /ሙ/ | ዓይን |
| 水 | /ሽዌ/ | ውሃ |

### የሀሣብ ምልክቶች

እነዚህ ሀሣቡን ከሚያሳይ ስዕል ተደረጁ

| ቻይናዊ
ምልክት
(ልማዳዊ/
የቀለለ) | ፑቶንግኋ
ቻይንኛ
አጠራር | ትርጉም |
| --- | --- | --- |
| 一 | /ዪ/ | አንድ |
| 二 | /እር/ | ሁለት |
| 三 | /ሳን/ | ሦስት |
| 大 | /ዳ/ | ትልቅ |
| 天 | /ትየን/ | ሰማይ |
| 小 | /ሽያው/ | ትንሽ |
| 上 | /ሻንግ/ | ላይ |
| 下 | /ሥያ/ | ታች |
| 本 | /በን/ | ሥር |
| 末 | /ሞ/ | ጫፍ |

### ውስብስብ ሀሣብ ምልክቶች

እነዚህ ከአንድ ሀሣብ ምልክት በላይ ይሠራሉ።

| ቻይናዊ
ምልክት
(ልማዳዊ/
የቀለለ) | ፑቶንግኋ
ቻይንኛ
አጠራር | ትርጉም |
| --- | --- | --- |
| 明 | /ሚንግ/ | ብሩህ / ብርሃን / ነገ |
| 好 | /ሃው/ | ጥሩ |
| 休 | /ሥዩ/ | እረፍት |
| 林 | /ሊን/ | ደን |

### የድምጽ ምልክቶች

እነዚህ ምልክቶች ከሌሎች ነገሮች ስዕሎች ተወሰዱ፣ በቻይንኛ የለላው ነገር ድምጽና የሀሣቡ ድምጽ ተመሳሳይ በሆኑበት አጋጣሚ ስዕሉ ተበደረ ማለት ነው። ለምሳሌ፣ ቃሉ /ሥር/ «አራት» ደግሞ እንዳጋጣሚ «ሰርን» ለማለት ይጠቅማል፣ ስለዚህ የ«ሰርን» ስዕል 四 ደግሞ ለ«አራት» ይቆማል።

| ቻይናዊ
ምልክት
(ልማዳዊ/
የቀለለ) | የፑቶንግኋ
ቻይንኛ
አጠራር | ትርጉም |
| --- | --- | --- |
| 來/来 | /ላይ/ | መምጣት |
| 四 | /ሥር/ | አራት |
| 北 | /በይ/ | ስሜን |
| 要 | /ያው/ | መፈልግ |
| 少 | ሻው | ጥቂት |
| 永 | /ዮንግ/ | ዘላለም |

### የስዕልና የድምጽ ምልክት ውሁድ

እነዚህ ምልክቶች ቢያንስ ከአንድ ስዕል ምልክት እናም ከአንድ የድምጽ ምልክት አንድላይ ይሰራሉ።

| ቻይናዊ
ምልክት
(ልማዳዊ/
የቀለለ) | የፑቶንግኋ
ቻይንኛ
አጠራር | ትርጉም |
| --- | --- | --- |
| 清 | /ጪንግ/ | ግልጽ |
| 睛 | /ጂንግ/ | ዓይን |
| 菜 | /ጻይ/ | ጎመን |
| 沐 | /ሙ/ | መታጠብ |
| 淋 | /ሊን/ | ማፍሰስ |
| 嗎 / 吗 | /ማ/ | ወይ? (የጥያቄ ቃል) |

### የተቀየረ ዘመድ ምልክት

ይህ መደብ የነባር ቃል ተቀይሮ በሌላ ትርጉም ያገኙት ምልክቶች ናቸው።

ለምሳሌ፦ 考 /ካው/ «ፈተና»፣ የተቀየረው ከ 老 /ላው/ «ጥንታዊ» ነው።
# ስልክ

የ1970ዎቹ ባለ መንኪያ ቁጥሮች ስልክ
**ስልክ** ወይም **ቴሌፎን** (የግሪክ ቃል ከሆኑት *τῆλε* - **ቴሌ**፣ [ሩቅ ማለት ሲሆን] እና *φωνή* - **ፎኔ**፣ [ድምፅ ማለት ሲሆን] የመጣ ቃል ነው።) የመግባቢያ መሳሪያ ሲሆን ድምፅን (በዋናነት የሰዎችን) የመቀበል እና የማስተላለፍ ተግባር ያከናውናል። ይህ መሳሪያ በረዥም ርቀት ያሉ ሁለት ሰዎችን በድምፅ እንዲገናኙ ያስችላል።

## ስልክ እንዴት ይሰራል

ድምፅ ሞገድ ስለሆነ አንዴ ከፍ አንዴ ዝቅ የሚል አቅም አለው። በተረፈ፣ የተለያዩ ድምጾች የተለያየ የሞገድ ይዘት ይኖራቸዋል፣ ስለሆነም የተለያዩ ቃላት እነሱን ሊለይ በሚችል መልኩ የራሳቸው የሆነ ሞገድ አላቸው። ስልክ የሚሰራው ይህን የድምጽ ጠባይ በመጠቀም ነው።

ከጎን እንደሚታየው፣ ሰውየው ቃላትን ሲናገር ከጥላሸት (ካርቦን) ዱቄቱ ፊት ለፊት ያለው ሽፋን ይርገበገባል፣ አንድ አንድ ቃላት ሽፋኑ በሃይል እንዲርገበገብ ሲያደርጉ ሌሎች በቀስታ ይሆናል። ይህ መርገብገብ በተራው የጥላሸቱ ዱቄት አንዴ በሃይል እንዲታመቅ ሌላ ጊዜ በላላ ሁኔታ እንዲሆን ያረጋል፣ የጥላሸቱ መታመቅና ፈታ ማላእት በተራው ከባትሪው መንጭቶ በውስጡ የሚያልፈው የኤሌክትሪክ ጅረት አንዴ ደመቅ አንዴ ቀዝቀዝ እንዲል ያደርጋል። የኤሌክትሪኩ ጅረት ሌላኛው ሰውየ ማዳመጫ ሲደርስ ማዳመጫው (ስፒከሩ) ከመጅመሪያው ሰውየ ንግግር አንጻር አንዴ ደመቅ አንዴ ደከም ብሎ እንዲርገበገብ ያደርጋል። በሌላ አነጋገር የመጀመሪያው ሰውየ የተናገረው ንግግር በዚህ መልኩ በሽቦው ውስጥ ይሻገራል። አሌክሳንደር ግርሃም ቤል የፈለሰፈው ስልክ ይህን አይነት ይዞታ ነበረው።