Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ዘሃራ

**ዘሃራ** ወይም **ቬነስ**፡ (ምልክት፦) መሬት በምትገኝበት ማለትም ሚልክ ዌይ ተብሎ በሚጠራው ረጨት ወይም የከዋክብት ስብስብ ውስጥ የሚገኝ ፈለክ ነው። ይህ ፕላኔት ከፀሐይ ባለው ርቀት ሁለተኛ ቅርቡ (2ኛው) ነው። ከበስተኋላው ሰባቱ ፈለኮች ማለትም መሬት፣ ማርስ፣ ጁፒተር፣ ሳተርን ኡራኑስ፣ ነፕቲዩን እና ፕሉቶ ይገኛሉ። ከፊቱ የምትገኘው ብቸኛዋ ፈለክ ኣጣርድ ናት።

**ዘሃራ** የሚለው ስም ከአረብኛ «ዙህራ» ሲሆን ይህ ማለት ቁንጅና ወይም አበባ ነው። በአንድ ጥንታዊ የአረብ ትውፊት ዘንድ ዙህራ የተባለች ሴት በተዓምር ፈለክ ሆነች። አረቦች ይህን ትውፊት ከአይሁዶች፣ አይሁዶችም ከባቢሎን ሰዎች እንደ በደሩት ይታመናል። በአረመኔ እምነቶች ፈለኩ በፍቅር ጣዖት ስም ይባል ነበር፤ በእንግሊዝኛ **ቬነስ** የሚለው ስም ከሮማይስጥ የጣዖት ስም ነው።

በእብራይስጥ ደግሞ ለዚሁ ፈለክ ያለው ስም «ኖጋህ» ሲሆን ይህ በአማርኛ ማለት «ንጋት» ነው (የንጋት ኮከብ)። በአፋን ኦሮሞ «በከልቸ» ይባላል። በሶማለኛ ደግሞ «ወሀርሂር» ይባላል።

## ይዘት

ይህ ፈለክ በመሬት ሰማይ ላይ ከሚታዩ አካላት እንደ ጨረቃ ሁሉ ግዙፉ አካል ነው። ይህን ፈለክ ለማየት ጥሩ ጊዜ የሚሆነው ጠዋት ፀሐይ ከመውጣቷ በፊት እንዲሁም ማታ ፀሐይ ከጠለቀች በኋላ ነው። ፈለኩ በነዚህ ሁለት ጊዜያት በደማቅ ቀይ ብርሃኑ ተለይቶ ይታወቃል። የተሰራው ከ መሬት ጋር በተመሳሳይ ሁኔታ ቋጥኝ ከበዛበት አካል ነው። ይህም ባህሪው ከ ሶስቱ ፈለኮች ማለትም ከ ሜርኩሪ፣ መሬት እና ማርስ ጋር ተመሳሳይ ባህሪ እንዲኖረው ያደርገዋል። እነዚህ በአንድነት በ ኢንግሊዝኛው *ተሬስትሪያል ፈለኮች*.በመባል ይታወቃሉ።

 ቬነስ ላይ ባረፉ የሶቭየት ህብረት ሮቦቶች የተነሳው የቬነስ ምድር ፎቶ
# ጁፒተር

**ጁፒተር**፡ (ምልክት፦) መሬት በምትገኝበት ማለትም ሚልክ ዌይ ተብሎ በሚጠራው ረጨት ወይም የከዋክብት ስብስብ ውስጥ የሚገኝ ፕላኔት ነው። ይህ ፈለክ ከፀሐይ ባለው ርቀት 5ኛ ( አምስተኛ ) ነው። ከበፊቱ ሜርኩሪ፣ ቬነስ፣ መሬት እና ማርስ የተባሉ ፈለኮች ይገኛሉ። ኸበስተኋላው ደግሞ ሳተርን፣ ኡራኑስ፣ ነፕቲዩን እና ፕሉቶ የተባሉት ይገኛሉ።

ይህ ፈለክ በዚህ ረጨት ውስጥ ከሚገኙ ፈለኮች በግዝፈቱ የመጀመሪያውን ደረጃ ይይዛል። ግዙፍ የጋዝ ክምችት እንደሆነ ይታመናል። ይህም የጸሃይን አንድ አንድ ሺኛ ( 1/1000ኛ ) ብቻ ክብደት እንዲኖረው ያደርገዋል። ነገር ግን የሌሎቹን ፈለኮች ድምር ክብደት በሁለት ከግማሽ እጥፍ ( 2.5x) ይሆናል። በረጨቱ ውስጥ የጋዝ ክምችት የሆኑት ፈለኮች ሳተርን፣ ኡራኑስ፣ ነፕቲዩን እና ራሱ ጁፒተር ናቸው። በአብዛሃኛው ሃይድሮጅን ከተባለ ጋዝ እና ሩቡን ( 1/4 ኛውን ) ክብደት ከሚይዘው ሂሊየም ከተባለ ንጥረነገር የተሰራ ነው።

ጁፒተር ስልሳ ሦስት ጨረቃዎች አሏት። ከእነዚህ ውስጥ አራቱ ማለትም አዮ ፣ዩሮፓ፣ ጋኒሜድ እና ካሊስቶ የጋሊሊዮ ጨረቃዎች በመባል ይታወቃሉ።
# 15 June

**15 June** በጎርጎርያን ካሌንዳር የቀን ስም በእንግሊዝኛ ሲሆን ይህ ቀን በኢትዮጵያ አቆጣጠር (ከ1892 ዓ.ም. ጀምሮ እስከ 2091 ዓ.ም. ድረስ) ምንጊዜም **ሰኔ 8 ቀን** ማለት ነው።

ከ1892 ዓ.ም. አስቀድሞ ወይም ከ2091 ዓ.ም. በኋላ ለሆኑት ዓመታት ግን በሌላ ቀን ላይ መሆኑን ይገንዘቡ። ለእነዚያ ዓመቶች ይህ የቀን መለወጫ መሣርያ Archived ሜይ 12, 2015 at the Wayback Machine ይረዳል።
# መሬት ጥናት (ጂዮሎጂ)

**የመሬት ጥናት** ወይም **ጂዮሎጂ** (ከግሪክ γη- ጌ፣ ምድር እና λογος ሎጎስ፣ ቃል፥ ጥናት) ስሙ እንደሚያመለክተው የመሬትን አሠራር፣ ተፈጥሯዊ ሁኔታዎችን እና ታሪክ ያጠናል። ይህ ጥናት የመሬትን ውስጣዊ አሰራር አንድንገነዘብ በጣም ከፍተኛ አስተዋጾ ያደርጋል። ይህ ሙያ የተፈጥሮ ሐብቶችም የሚገኙበትን ቦታ እንድናውቅ ይረዳናል።

ጂኦሎጂ (ከጥንታዊ ግሪክ γῆ (gê) 'earth'፣ እና λoγία (-logía) 'የዲስኩር ጥናት')[1][2] ስለ ምድርና ስለ ሌሎች የሥነ ፈለክ ነገሮች፣ ከተቀናበረባቸው ገጽታዎች ወይም ዓለቶች እንዲሁም በጊዜ ሂደት ስለሚለዋወጡበት ሂደት የሚጠቅስ የተፈጥሮ ሳይንስ ቅርንጫፍ ነው። ዘመናዊው ጂኦሎጂ ሃይድሮሎጂን ጨምሮ ከሌሎች የምድር ሳይንስ ጋር በእጅጉ የሚጣመር ከመሆኑም በላይ የተዋሃደ የምድር ሥርዓተ ሳይንስና የፕላኔቶች ሳይንስ ዋነኛ ገጽታ እንደሆነ ተደርጎ ይቆጠራል።

ጂኦሎጂ፣ ምድር በውስጣዋላይና በታች ያለውን አወቃቀር እንዲሁም ይህን መዋቅር የቀረጹትን ሂደቶች ይገልጻል። በተጨማሪም በአንድ ቦታ ላይ የሚገኙትን ዓለቶች አንጻራዊና ፍጹም ዕድሜ ለማወቅ እንዲሁም የእነዚህን ዓለቶች ታሪክ ለመግለጽ የሚያስችሉ መሣሪያዎችን ይዟል። [3] የጂኦሎጂ ባለሙያዎች እነዚህን መሳሪያዎች በማቀናጀት በአጠቃላይ የምድርን ጂኦሎጂያዊ ታሪክ ማስመዝገብ፣ እንዲሁም የምድርን እድሜ ማሳየት ይችላሉ።

ጂኦሎጂ ለፕሌት ቴክቶኒክስ፣ ስለ ሕይወት ዝግመተ ለውጥ ታሪክና ለምድር የቀድሞ የአየር ንብረት ዋነኛ ማስረጃ ነው።
የጂኦሎጂ ባለሙያዎች የምድርንና የሌሎች የምድር ፕላኔቶችን እንዲሁም በአብዛኛው ጠንካራ የሆኑ ፕላኔቶችን ባሕርይና ሂደት በሰፊው ያጠናሉ።
የጂኦሎጂ ባለሙያዎች የምድርን አወቃቀርና ዝግመተ ለውጥ ለመረዳት የተለያዩ ዘዴዎችን ይጠቀማሉ። ከእነዚህም መካከል የመስክ ሥራ፣ የሮክ መግለጫ፣ የጂኦፊዚካል ዘዴ፣ የኬሚካል ምርመራ፣ አካላዊ ሙከራና የቁጥር ሞዴል ይገኙበታል። በተግባራዊ አገላለጽ, ጂኦሎጂ የማዕድን እና የሃይድሮካርቦን አሰሳ እና መጠቀሚያ, የውሃ ሀብቶችን መገምገም, የተፈጥሮ አደጋዎችን መረዳት, የአካባቢ ችግሮችን ማስተካከል, እና ስለ ቀድሞው የአየር ንብረት ለውጥ ማስተዋል መስጠት አስፈላጊ ነው::
ጂኦሎጂ ትልቅ የትምህርት ስነ-ስርዓት ነው። ለሥነ-ምህዳራዊ ምሕንድስና ማዕከል ከመሆኑም በላይ በጂኦቴክኒክ ምህንድስና ውስጥ ትልቅ ሚና ይጫወታል።
ጂኦሎጂያዊ ቁስ
አብዛኞቹ ጂኦሎጂያዊ መረጃዎች የሚገኙት በጠንካራ የምድር ቁሳቁሶች ላይ ከተደረገ ምርምር ነው ። በተጨማሪም በጂኦሎጂያዊ ዘዴዎች አማካኝነት ሚቲዮራውያንና ሌሎች የምድር ውስጥ የተፈጥሮ ቁሳቁሶች ጥናት ይካሄድባቸዋሉ።

ማዕድን
ዋና ርዕስ ማዕድን
ማዕድን በተፈጥሮ የሚገኙ ንጥረ ነገሮችና ውህዶች ናቸው፤ እነዚህ ንጥረ ነገሮች አንድ ዓይነት ኬሚካላዊ ይዘት ያላቸው ከመሆኑም ሌላ የአቶሚክ ውህድ እንዲዋቀሩ ትእዛዝ ተሰጥቷል።

እያንዳንዱ ማዕድናት የተለያዩ አካላዊ ባህሪያት ያሉት ሲሆን እያንዳንዳቸውን ለመለየት የሚያስችሉ ብዙ ምርመራዎች አሉ። ናሙናዎቹ ለ፦[4] ሊፈተኑ ይችላሉ
ልጥፍ ከማዕድን ገጽ ላይ የሚንጸባረቀው የብርሃን ጥራት. ለምሳሌ ያህል ፣ ብረት ፣ ዕንባ ፣ ሰም ፣ አሰልቺ ናቸው ።
ቀለም ማዕድን በቀለማቸው ይከፋፈላሉ. አብዛኛውን ጊዜ የአንድን ማዕድን ቀለም ሊለውጥ ይችላል።
ስዕል ናሙናውን በቆላ ሳህን ላይ በመቅዳት ተፈፃሚ. የጅረቱ ቀለም ማዕድኑን ስም ለማትረፍ ይረዳል።
Hardness አንድ ማዕድናት የመቋቋም ወደ scratching.

የስብራት ንድፍ ፦ አንድ ማዕድን መሰባበር አሊያም መበጣጠስ ፣ ቀደም ሲል ያልተመጣጠነ ገጽታ መፈራረቅ እንዲሁም በተቀነባበረ ቦታ ላይ ባሉ ተመሳሳይ አውሮፕላኖች ላይ መሰባበር ይቻላል ።
የተለየ የስበት ኃይል - የአንድ የተወሰነ መጠን ያለው ማዕድን ክብደት።
ኤፈርቬሽንስ - በማዕድን ላይ ሃይድሮክሎሪክ አሲድ ንጣፍ ለመፈተሽ መሞከርን ይጨምራል ።
ማግኔቲዝም ማግኔትን በመጠቀም ማግኔቲዝምን መፈተሽ ይጠይቃል።
ጣዕም፦ ማዕድን እንደ ሃላይት (እንደ ጠረጴዛ ጨው የሚጣፍጥ) ለየት ያለ ጣዕም ሊኖረው ይችላል።
# ምሥራቅ ቲሞር

**ምሥራቅ ቲሞር** በእስያ የሚገኝ አገር ነው። ነጻነቱን በ1994 ዓ.ም. አገኘ። ዋና ከተማው ዲሊ ነው።

የሚገኝበት ደሴት ቲሞር ስም ከመላይኛ ሲተረጎም ማለቱ «ምሥራቅ» ነው፤ ስለዚህ የሀገሩ ስም ትርጉም «ምሥራቅ ምሥራቅ» ሊባል ይችላል።
# ላትቪያ

|
Latvijas Republika የላትቪያ ሪፐብሊከ
 |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ሰንደቅ ዓላማ | አርማ |

 |
| **ብሔራዊ መዝሙር:Dievs, svētī Latviju!* |
| የላትቪያመገኛ |
| **ዋና ከተማ** | ሪጋ |
| **ብሔራዊ ቋንቋዎች** | ላትቪኛ |
| **መንግሥት** {{{ፕሬዚዳንት ጠቅላይ ሚኒስትር |   ዐድጋርስ ሪንኬቪችስ ዐቪካ ጺሊņኣ
 |
| **ዋና ቀናት** ኅዳር 9 ቀን 1911 (November 18, 1918 እ.ኤ.አ.) |   አወጀ ነፃነት |
| **የመሬት ስፋት** አጠቃላይ (ካሬ ኪ.ሜ.) ውሀ (%) |   64,589 (124ኛ) 1.57 |
| **የሕዝብ ብዛት** የ2022 እ.ኤ.አ. ግምት  |   1,842,226 (141ኛ)  |
| **ገንዘብ** | ዩሮ (€) (EUR) |
| **የሰዓት ክልል** | UTC +2 |
| **የስልክ መግቢያ** | +371 |
| **ከፍተኛ ደረጃ ዶሜን** | .lv |

**ላትቪያ** በሰሜን አውሮፓ የባልቲክ ክልል ውስጥ ያለ አገር ነው። በሰሜን ከኢስቶኒያ እና በደቡብ ከሊትዌኒያ ጋር ከሶስቱ የባልቲክ ግዛቶች አንዱ ነው። በምስራቅ ሩሲያን፣ በደቡብ ምስራቅ ከቤላሩስ ጋር ትዋሰናለች፣ በምዕራብ ከስዊድን ጋር የባህር ድንበር ትጋራለች። ላቲቪያ 64,589 ኪሜ2 (24,938 ካሬ ማይል) ስፋት ይሸፍናል፣ 1.9 ሚሊዮን ህዝብ ይኖራት። ሀገሪቱ ወቅታዊ የአየር ንብረት አላት። ዋና ከተማዋ እና ትልቁ ከተማዋ ሪጋ ነው። ላትቪያውያን የባልቶች ብሔረሰቦች ቡድን አባል ሲሆኑ በሕይወት ከተረፉት የባልቲክ ቋንቋዎች መካከል አንዱ የሆነውን ላትቪያን ይናገራሉ።

በላትቪያ ዋና ከተማ ውስጥ የነፃነት ሐውልት
ከዘመናት የቴውቶኒክ፣ የስዊድን፣ የፖላንድ-ሊቱዌኒያ እና የሩስያ አገዛዝ በኋላ በዋነኛነት ተግባራዊ የሆነው በአካባቢው የባልቲክ ጀርመናዊ መኳንንት አማካኝነት ነፃ የላትቪያ ሪፐብሊክ የተመሰረተችው እ.ኤ.አ. ህዳር 18 ቀን 1918 ከዓለም ጦርነት በኋላ ከጀርመን ኢምፓየር ተገንጥላለች። I.[3] እ.ኤ.አ. በ1934 መፈንቅለ መንግስት የካርሊስ ኡልማኒስን አምባገነንነት ካቋቋመ በኋላ ሀገሪቱ ከጊዜ ወደ ጊዜ ፈላጭ ቆራጭ ሆናለች።[16] የላትቪያ ነፃነት የተቋረጠው በሁለተኛው የዓለም ጦርነት መጀመሪያ ላይ ሲሆን ላትቪያ በሶቭየት ኅብረት ውስጥ በግዳጅ ከተቀላቀለች በኋላ በ1941 በናዚ ጀርመን ወረራና ወረራ እና በ 1944 በሶቪየቶች እንደገና በመያዝ ላትቪያውያንን መሰረተች። SSR ለሚቀጥሉት 45 ዓመታት. በሶቪየት ወረራ ወቅት ሰፊ የኢሚግሬሽን ምክንያት, ሩሲያውያን በሀገሪቱ ውስጥ በጣም ታዋቂ አናሳዎች ሆነዋል. ሰላማዊው የዘፈን አብዮት እ.ኤ.አ. በ1987 በባልቲክ ሶቪየት ሪፐብሊካኖች መካከል ተጀምሮ በነሐሴ 21 ቀን 1991 የሁለቱም የነፃነት እድሳት እና የነፃነት እ.ኤ.አ. ከዚያን ጊዜ ጀምሮ ላትቪያ ዴሞክራሲያዊ አሃዳዊ ፓርላማ ሪፐብሊክ ሆና ቆይታለች።

ላትቪያ በሰብአዊ ልማት መረጃ ጠቋሚ 39ኛ ደረጃ ላይ የምትገኝ ከፍተኛ ገቢ ያላት የዳበረች ሀገር ነች። እሱ የአውሮፓ ህብረት አባል ነው ፣ የዩሮ ዞን ፣ የኔቶ ፣ የአውሮፓ ምክር ቤት ፣ የተባበሩት መንግስታት ፣ የባልቲክ ባህር መንግስታት ምክር ቤት ፣ የዓለም የገንዘብ ድርጅት ፣ ኖርዲክ-ባልቲክ ስምንት ፣ የኖርዲክ ኢንቨስትመንት ባንክ ፣ የኢኮኖሚ ድርጅት ትብብር እና ልማት፣ በአውሮፓ የደህንነት እና ትብብር ድርጅት እና የአለም ንግድ ድርጅት። ሀገሪቱ ለዘመናት በየሩሲያዊነት ስትሰቃይ ቆይታለች። እ.ኤ.አ. ከ2023 ጀምሮ የገዙት የላትቪያ ፕሬዝዳንት አሁን ያሉት ግብረ ሰዶም ናቸው።
# ባንዳር ሰሪ ቤጋዋን

**ባንዳር ሰሪ ቤጋዋን** (Bandar Seri Begawan፣ بندر سري بڬاوان) የብሩናይ ዋና ከተማ ነው። ከ1963 ዓ.ም. አስቀድሞ ስሙ **ባንዳር ብሩናይ** ተባለ። የ*ባንዳር* ትርጉም በአማርኛ «መንደር» ነው።

 ሱልጣን ኦማር ዓሊ ሰይፍኡዲን መስጊድ
የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር 2,300,100 ሆኖ ይገመታል። ከተማው 04°56′ ሰሜን ኬክሮስ እና 11°58′ ምሥራቅ ኬንትሮስ ላይ ተቀምጦ ይገኛል።
# ሆ ቺ ሚን ከተማ

|  |
| --- |
| **ሆ ቺ ሚን ከተማ Thành phố Hồ Chí Minh** |
| **ክፍላገር** |  ሆ ቺ ሚን ከተማ |
| **ከፍታ** | 19 ሜ |
| **የሕዝብ ብዛት** |
|    • **አጠቃላይ** | 7,396,446 |
| ሆ ቺ ሚን ከተማ |
|
10°46′ ሰሜን ኬክሮስ እና 106°40′ ምሥራቅ ኬንትሮስ |

**ሆ ቺ ሚን ከተማ** (ቬትናምኛ፦ Thành phố Hồ Chí Minh) የቬት ናም ከተማ ነው።
# 9 April

**9 April** በጎርጎርያን ካሌንዳር የቀን ስም በእንግሊዝኛ ሲሆን ይህ ቀን በኢትዮጵያ አቆጣጠር (ከ1892 ዓ.ም. ጀምሮ እስከ 2091 ዓ.ም. ድረስ) ምንጊዜም **ሚያዝያ 1 ቀን** ማለት ነው።

ከ1892 ዓ.ም. አስቀድሞ ወይም ከ2091 ዓ.ም. በኋላ ለሆኑት ዓመታት ግን በሌላ ቀን ላይ መሆኑን ይገንዘቡ። ለእነዚያ ዓመቶች ይህ የቀን መለወጫ መሣርያ Archived ሜይ 12, 2015 at the Wayback Machine ይረዳል።
# ጣልያን

|
Repubblica Italiana የጣልያ ሬፑብሊክ
 |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ሰንደቅ ዓላማ | አርማ |

 |
| **ብሔራዊ መዝሙር:Il Canto degli Italiani*  |
| የጣልያመገኛ |
| **ዋና ከተማ** | ሮማ |
| **ብሔራዊ ቋንቋዎች** | ጣልያንኛ |
| **መንግሥት** {{{ፕሬዝዳንት ጠቅላይ ሚኒስትር |   ሴርጆ ማታሬላ ጆርጂያ ሜሎኒ |
| **የመሬት ስፋት** አጠቃላይ (ካሬ ኪ.ሜ.) ውሀ (%) |   301,318 (71ኛ) 2.4 |
| **የሕዝብ ብዛት** የ2022 እ.ኤ.አ. ግምት  |   58,853,482 (23ኛ)  |
| **የሰዓት ክልል** | UTC +1 |
| **የስልክ መግቢያ** | +39 |
| **ከፍተኛ ደረጃ ዶሜን** | .it |

**ጣልያን** ወይም **የጣልያን ሪፐብሊክ** በደቡብ እና በምዕራብ አውሮፓ የሚገኝ ሀገር ነው። በአልፕስ ተራሮች የተከበበ እና በበርካታ ደሴቶች የተከበበ በሜዲትራኒያን ባህር መካከል የሚገኝ ባሕረ ገብ መሬትን ያቀፈ ነው። ጣሊያን ከፈረንሳይ፣ ስዊዘርላንድ፣ ኦስትሪያ፣ ስሎቬንያ እና ከቫቲካን ሲቲ እና ሳን ማሪኖ ማይክሮስቴትስ ጋር የመሬት ድንበር ትጋራለች። በስዊዘርላንድ (ካምፕዮን) እና የአፍሪካ ፕላት (ፔላጂያን ደሴቶች) ደሴቶች አሉት። ጣሊያን 301,340 ኪሜ2 (116,350 ካሬ ማይል) ይሸፍናል፣ ወደ 60 ሚሊዮን የሚጠጋ ህዝብ ይኖራት። በአውሮፓ አህጉር በመሬት ስፋት አሥረኛዋ አገር ስትሆን በሕዝብ ብዛት ከአውሮፓ ኅብረት አባል አገሮች ሦስተኛዋ ናት። ዋና ከተማዋ እና ትልቁ ከተማዋ ሮም ነው።

የጣሊያን ባሕረ ገብ መሬት በታሪክ የብዙ ጥንታዊ ሕዝቦች መገኛና መድረሻ ነው። በማዕከላዊ ኢጣሊያ የምትገኝ የላቲን ከተማ በመንግሥትነት የተመሰረተች፣ የሜዲትራኒያንን ዓለም ድል ያደረገች እና ለዘመናት እንደ ኢምፓየር የምትገዛ ሪፐብሊክ ሆነች። በክርስትና መስፋፋት ሮም የካቶሊክ ቤተ ክርስቲያንና የጳጳሳት መቀመጫ ሆነች። በመካከለኛው ዘመን መጀመሪያ ላይ ጣሊያን የምዕራብ ሮማን ኢምፓየር መፈራረስ እና ከጀርመን ጎሳዎች ወደ ውስጥ ስደት አጋጠማት። በ11ኛው ክፍለ ዘመን የኢጣሊያ ከተማ-ግዛቶች እና የባህር ላይ ሪፐብሊኮች እየተስፋፉ በንግድ አዲስ ብልጽግናን አምጥተው ለዘመናዊ ካፒታሊዝም መሰረት ጥለዋል። የጣሊያን ህዳሴ በ15ኛው እና በ16ኛው ክፍለ ዘመን በፍሎረንስ አብቦ ወደ ቀሪው አውሮፓም ተዛመተ። የጣሊያን አሳሾች ወደ ሩቅ ምስራቅ እና ወደ አዲሱ አለም አዳዲስ መንገዶችን አግኝተዋል፣ ይህም የአውሮፓ የግኝት ዘመን እንዲመጣ አግዟል። ይሁን እንጂ በጣሊያን ከተማ-ግዛቶች መካከል ለዘመናት የዘለቀው ፉክክር እና ንትርክ ባሕረ ገብ መሬትን ወደ ብዙ ግዛቶች ተከፋፍሎ እስከ ዘመናዊው ዘመን ድረስ እንዲቆይ አድርጎታል። በ17ኛው እና በ18ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የኢጣሊያ ኢኮኖሚያዊ እና የንግድ ጠቀሜታ በእጅጉ ቀንሷል።

ከብዙ መቶ ዓመታት የፖለቲካ እና የግዛት ክፍፍል በኋላ ጣሊያን በ 1861 የነፃነት ጦርነቶች እና የሺህዎች ዘመቻን ተከትሎ የጣሊያን መንግሥት መሠረተ። ከ19ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ጀምሮ እስከ 20ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ድረስ ጣሊያን በፍጥነት በኢንዱስትሪ በመግዛት ሰሜኑን በቅኝ ገዝታ ስትገዛ ደቡቡ ግን በድህነት እና ከኢንዱስትሪ ተዳክሞ በመቆየቱ ብዙ ስደተኛ ዳያስፖራ እንዲኖር አድርጓል። እ.ኤ.አ. ከ 1915 እስከ 1918 ጣሊያን በአንደኛው የዓለም ጦርነት ከኢንቴንቴ እና ከማዕከላዊ ኃይሎች ጎን ተሳትፋለች። እ.ኤ.አ. በ 1922 ከግርግር እና ግርግር በኋላ በጣሊያን ፋሽስት አምባገነን ስርዓት ተቋቋመ። በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት ኢጣሊያ ለአሊያንስ (1940-1943) እጇን እስክትሰጥ ድረስ የአክሲስ አካል ነበረች እና ከዚያም የግዛቷ ክፍል በናዚ ጀርመን ተያዘ፣ የአሊያንስ ተባባሪ ነበር። የጣሊያን ተቃውሞ እና የጣሊያን ነፃ አውጪ (1943-1945)። ከጦርነቱ ፍጻሜ በኋላ ሀገሪቱ በሪፈረንደም ንጉሳዊ አገዛዝን በሪፐብሊክ በመተካት ረጅም የኢኮኖሚ እድገት ያስመዘገበች ትልቅ የላቀ ኢኮኖሚ ሆነች።

ጣሊያን በአለም ውስጥ ስምንተኛ-ትልቅ የሀገር ውስጥ ምርት (GDP) አለው, በአውሮፓ ውስጥ ሁለተኛው ትልቅ የማኑፋክቸሪንግ ኢንዱስትሪ (በአለም 7 ኛ-ትልቅ) ነው. ሀገሪቱ በአህጉራዊ እና አለምአቀፍ ኢኮኖሚያዊ፣ ወታደራዊ፣ ባህላዊ እና ዲፕሎማሲያዊ ጉዳዮች ላይ ትልቅ ሚና ትጫወታለች። ጣሊያን የአውሮፓ ህብረት መስራች እና ግንባር ቀደም አባል ናት እና ኔቶ ፣ ጂ7 ፣ ሜዲትራኒያን ህብረት ፣ ላቲን ህብረት እና ሌሎችን ጨምሮ በብዙ ዓለም አቀፍ ተቋማት ውስጥ ትገኛለች። የበርካታ ግኝቶች እና ግኝቶች ምንጭ ሀገሪቱ የባህል ልዕለ ኃያላን ተደርጋ የምትወሰድ እና የአለም የጥበብ ፣የሙዚቃ ፣የሥነ ጽሑፍ ፣የምግብ ፣ሳይንስና ቴክኖሎጂ እና ፋሽን ማዕከል ሆና ቆይታለች። በዓለም ላይ ካሉት የዓለም ቅርሶች ብዛት (58) ያላት ሲሆን በዓለም ላይ አምስተኛዋ በብዛት የሚጎበኙ አገር ናት።

## ይዩ

* የጣልያን ታሪክ
# ስቫልባር

**ስቫልባር** (ኖርዌይኛ፦ Svalbard /ስቫልባ/) የኖርዌ ደሴቶች ግዛት ነው። 2,642 ያህል ሰዎች ይኖሩበታል፣ የማናቸውም አገር ዜጋ ያለ ምንም ቪዛ በስቫልባር መኖርም ይፈቀዳል። ከነዚህም መካከል 439 ከሩስያ ወይም ዑክራይና፣ 10 ከፖላንድና 322 ከሌሎች አገራት በተለይም ከታይላንድ፣ ስዊድን፣ ዴንማርክ፣ ኢራንና ጀርመን ተገኙ።

## ስዕሎች

* ተራሮች አድቬንቶፔን እና ሂርትፍጄሌት በአድቬንትፍጆርድ፣ ከሎንግየርብየን በስተሰሜን
* በሎንግየርብየን ሰሜናዊ ምስራቅ ድንበር ላይ የዋልታ ድብ የማስጠንቀቂያ ምልክት
* በስቫልባርድ የዩኒቨርሲቲ ማእከል (UNIS)
# ሞት

Kuoleman puutarha (*ሞት የአትክልት ቦታ*)
የሞተ ወፍ
**ሞት** ሕያዋን ፍጥረታትን የሚያራምዱ የሁሉም ባዮሎጂያዊ ተግባራት ዘላቂ መቋረጥ ነው ፡፡ የሕይወት ፍጥረታት ቅሪት ከሞተ ብዙም ሳይቆይ መበስበስ ይጀምራል ፡፡ በመጨረሻ በሁሉም ሕያዋን ፍጥረታት ውስጥ መከሰቱ የማይቀር ሂደት ነው ፡፡

ከ 21 ኛው መቶ ዘመን መጀመሪያ አንስቶ በየቀኑ ከ 150,000 በላይ ሰዎች ይሞታሉ።

አብዛኛውን ጊዜ ለሞት የሚዳርጉት ነገሮች እርጅና፣ ሕመም፣ ግድያ፣ አደጋና ራስን መግደል ናቸው።

ብዙ ባህሎች እና ሀይማኖቶች ከሞት በኋላ ያለው ሀሳብ አላቸው ፣ እንዲሁም ለፍርድ እና ለበጎ ሥራዎች ሽልማት ወይም ለኃጢአት ቅጣት አላቸው።
# የብረት ዘመን

**የብረት ዘመን** በ«ሦስቱ ዘመናት» አስተሳሰብ ከናስ ዘመን ቀጥሎ የነበረው ዘመን ነው። በአጠቃላይ እንደ ተለመደ ከ1200 ዓክልበ. ያህል ጀምሮ ያለው ዘመን ያመልክታል። በዚህ ዘመን አብዛኞቹ መሣርያዎችና እቃዎች የተሠሩ ከብረት (በአቃላጭ ተቀላቅለው) ነበር።

የብረት ዶቃዎች በጥንታዊ ግብጽ (ጥንታዊ መንግሥት 3000 ዓክልበ ያህል) ተገኝተዋል፤ እነዚህ ከተፈጥሮ በረቅ ብረት ተደቀደቁ እንጂ አቃላጮቻቸው ለብረት ቀለጣ በቂ ሙቀት አያሞቁም ነበር። የናስ ቀለጣ ግን (መዳብና ቆርቆሮ) ያውቁ ነበር።

የብረት ቀለጣ ምናልባት ከ1880 ዓክልበ. ግድም ጀምሮ በሐቲ አገር ይታወቅ ነበር (ካሩም ይዩ)። ዳሩ ግን የብረት መሣርዮች በጅምላ ተሥረው የነሐስ እቃዎች የተኩ ከ1200 ዓክልበ. በፊት አልሆነም። ከ1200 ዓክልበ. በኋላ «የብረት ዘመን» ሊባል ይችላል። የብረት ጥቅም ደግሞ በአውሮፓ፣ በእስያና በአፍሪካ በሙሉ ከ400 ዓክልበ. በፊት ተስፋፋ። ዓረብ ብረት የሚባሉት ጠንካራ ብረት ውሁድ አይነቶች ከ300 ዓክልበ. ግድም ጀምሮ ከሕንድ አገር ታውቀዋል። ይህም ዓረብ ብረት በ1 ዓም ግድም በታንዛኒያ ይሠራ ጀመር፤ በአውሮጳ ግን ዓረብ ብረት ከ900 ዓም ያህል በፊት አልተሠራም።

የ«ሦስቱ ዘመናት» አስተሳሰብ በመጀመርያ በጥንት በተደረጀው ወቅት፣ «አሁን በብረት ዘመን ውስጥ ነን» የሚል አስተሳሰብ ነበር። ስለዚህ የብረት ዘመን ልክ መቼ እንደ ተጨረሰ አልተወሰነምና ልዩ ልዩ ሀሣቦች አሉ።

* 1 ዓም ጨረሰ፣
* 1000 ዓም ጨረሰ፣
* እስከ የኢንዱስትሪ አብዮት (አዲስ ቴክኖሎጂ፣ 1750 ዓም. ግድም) ድረስ ቆየ፣ ወይም
* መቸም አልጨረሰም፣ እቃዎች እስካሁን በብረት እየተሠሩ ነውና።
# ጎርጎርያን ካሌንዳር

**Script error: No such module "Year in various calendars".የጎርጎርያን ካለንዳር** ወይም በሌላ ስሙ የምዕራቡ ካሌንዳር በአለም አቀፍ ደረጃ ተቀባይነት ያለው የቀናት አቆጣጠር ዘዴ ነው። ካሌንደሩን ያስተዋወቀው የሮማው ፓፓ ግሪጎሪ ፰ኛ ነበር። ካሌንደሩ በህዳር 24፣ 1582 ዓ.ም. (እ.ኤ.አ) የጎርጎርያን ካሌንደር ተብሎ ተሰየመ፣ በአዋጅም ጸና። የአዲሱ ካሌንደር መነሻ ምክንያት የጁሊያን ካሌንደር በአንድ አመት ውስጥ 365.25 ቀንናቶች አሉ ብሎ ያስቀመጠው እምነቱ በ11 ደቂቃወች ከዕውነተኛው የአመት ርዝመት አንሶ መገኘቱ ነበር። ስለዚህም የጁሊያን ካሌንደር ከተሰራ ጀምሮ ፓፓው እስከ ቀየረው ድረስ የተጠራቀመው ስህተት 10ቀን ወጣው። ይህ የ10 ቀን ለውጥ የካቶሊክ ቤ/ክርስቲያናንን የፋሲካ በዓል ስላዛባ ካሌንደሩ መስተካከሉ የግድ ሆነ።
# አፖሎ 17

}}

| አፖሎ 17 |
| --- |
|  |
| *ዩጂን ሰርናን የዩኤስ ባንዲራ ሰላምታ ይሰጣል፣ የአፖሎ የጨረቃ ሞዱል ፈታኝ እና የጨረቃ ሮቪንግ ተሽከርካሪ ከበስተጀርባ* |
| ኢቫዎች | መለጠፊያ:ኢቫዎች} |
|  |

አፖሎ 17 (ታኅሣሥ 7 – 19፣ 1972) የሰው ልጆች ጨረቃን የረገጡበት ወይም ዝቅተኛ የምድር ምህዋር የተጓዙበት የናሳ አፖሎ ፕሮግራም የመጨረሻ ተልዕኮ ነበር። ኮማንደር ዩጂን ሰርናን እና የጨረቃ ሞዱል አብራሪ ሃሪሰን ሽሚት በጨረቃ ላይ ሲራመዱ የኮማንድ ሞዱል ፓይለት ሮናልድ ኢቫንስ ወደ ላይ ዞሯል። ሽሚት በጨረቃ ላይ ያረፈ ብቸኛው ባለሙያ ጂኦሎጂስት ነበር፣ በጆ ኢንግል ምትክ ከናሳ ጋር አንድ ሳይንቲስት ወደ ጨረቃ እንዲልክ ግፊት ሲደረግ የተመረጠው። የተልእኮው ከባድ ሳይንስ በትእዛዝ ሞጁል ውስጥ የተሸከሙትን አምስት አይጦችን የያዘ ባዮሎጂያዊ ሙከራን ጨምሮ በርካታ አዳዲስ ሙከራዎችን ማካተት ማለት ነው።

የተልእኮ እቅድ አውጪዎች የማረፊያ ቦታውን ለመምረጥ ሁለት ዋና ግቦችን ግምት ውስጥ አስገብተዋል፡- ከማሬ ኢምብሪየም የቆዩ የጨረቃ ሀይላንድ ቁሳቁሶችን ናሙና ለማድረግ እና በአንጻራዊ ሁኔታ በቅርብ ጊዜ የእሳተ ገሞራ እንቅስቃሴ ሊኖር እንደሚችል መመርመር። በዚህ መንገድ ታውረስ-ሊትትሮን መረጡ፤ እሱም ከምህዋሩ የታዩ እና ምስሎች በተፈጥሯቸው እሳተ ገሞራ እንደሆኑ ይታሰባል። ሦስቱም የበረራ አባላት የቀድሞ የአፖሎ የጨረቃ ተልእኮዎችን በመደገፍ ስለ አፖሎ የጠፈር መንኮራኩር ጠንቅቀው ያውቃሉ እና ለጂኦሎጂ ስልጠና ብዙ ጊዜ ነበራቸው።

በታህሳስ 7 ቀን 1972 ከጠዋቱ 12፡33 ሰዓት የምስራቅ ስታንዳርድ አቆጣጠር (EST) የጀመረው በአፖሎ ፕሮግራም በሃርድዌር ችግር ከተፈጠረ ብቸኛው የማስጀመሪያ ፓድ መዘግየት በኋላ፣ አፖሎ 17 የ"J-type" ተልዕኮ ሲሆን ሶስት ቀናትን ያካተተ የጨረቃ ወለል፣ የተራዘመ ሳይንሳዊ ችሎታ እና የሶስተኛው የጨረቃ ሮቪንግ ተሽከርካሪ (LRV) አጠቃቀም። ሰርናን እና ሽሚት በ Taurus-Littrow ሸለቆ ላይ ያረፉ እና ሶስት የጨረቃ መንገዶችን አጠናቀቁ, የጨረቃ ናሙናዎችን በመውሰድ እና ሳይንሳዊ መሳሪያዎችን በማሰማራት. ብርቱካናማ አፈር በሾርትይ ቋጥኝ ውስጥ የተገኘ ሲሆን መነሻው እሳተ ገሞራ መሆኑን ተረጋገጠ፣ ምንም እንኳን በጨረቃ ታሪክ መጀመሪያ ላይ። ኢቫንስ ሳይንሳዊ መለኪያዎችን እና ፎቶግራፎችን በማንሳት በትእዛዝ እና አገልግሎት ሞጁል (CSM) ውስጥ በጨረቃ ምህዋር ውስጥ ቆየ። መንኮራኩሯ በታኅሣሥ 19 ወደ ምድር ተመለሰች።

ተልእኮው ረጅሙን የጨረቃ ማረፊያ ተልእኮ (12 ቀን 14 ሰአታት) ጨምሮ፣ በማንኛውም አይነት ከተሽከርካሪ ውጭ በሆነ እንቅስቃሴ (7.6 ኪሎ ሜትር (4.7 ማይል)) ከጠፈር መንኮራኩር ከፍተኛ ርቀትን ጨምሮ ለተሳተፈ የጠፈር በረራ ብዙ ሪከርዶችን ሰበረ። ቆሞ)፣ ረጅሙ ጠቅላላ የጨረቃ ወለል ከተሽከርካሪ ውጪ እንቅስቃሴዎች (22 ሰዓት 4 ደቂቃ)፣[8] ትልቁ የጨረቃ ናሙና መመለሻ (በግምት 115 ኪ.ግ ወይም 254 ፓውንድ)፣ በጨረቃ ምህዋር ውስጥ ረጅሙ ጊዜ (6 ቀን 4 ሰአታት)፣ [7] እና አብዛኛው ጨረቃ ምህዋር (75
# ኮሎራዶ

{{{ግዛት\_ስም}}} ክፍላገር
|

|  |  |
| --- | --- |
| [[Image:{{{ግዛት\_ባንዲራ}}}|125px]] | [[Image:{{{ግዛት\_ማኅተም}}}|100px]] |
| [[የ{{{ግዛት\_ስም}}} ባንዲራ]] | [[የ{{{ግዛት\_ስም}}} ማኅተም]] |

 |
| [[image:{{{ግዛት\_ካርታ}}}]] |
| ዋና ከተማ | [[{{{ግዛት\_ዋና\_ከተማ}}}]] |
| ትልቋ ከተማ | [[{{{ግዛት\_ትልቋ\_ከተማ}}}]] |
| አገረ ገዥ | [[{{{ግዛት\_አገረ\_ገዥ}}}]] |
| የመሬት ስፋት | {{{ግዛት\_መሬት\_ስፋት}}} ካሬ ኪ.ሜ.(ከአገር {{{ግዛት\_መሬት\_ስፋት\_ከአገር}}}ኛ) |
| የሕዝብ ብዛት | {{{ግዛት\_ሕዝብ\_ብዛት}}}(ከአገር {{{ግዛት\_ሕዝብ\_ብዛት\_ከአገር}}}ኛ) |
| ወደ የአሜሪካ ሕብረት
የገባችበት ቀን | {{{ግዛት\_ሕብረት\_ቀን}}} እ.ኤ.ኣ. |
| ላቲቲዩድ (ኬክሮስ) | {{{ግዛት\_ላቲቲዩድ}}} |
| ሎንግቲዩድ (ኬንትሮስ) | {{{ግዛት\_ሎንግቲዩድ}}} |
| ከፍተኛው ነጥብ | {{{ግዛት\_ከፍተኛ\_ነጥብ}}}ሜ. |
| ዝቅተኛው ነጥብ | {{{ግዛት\_ዝቅተኛ\_ነጥብ}}}ሜ. |
| አማካኝ የመሬት ከፍታ | {{{ግዛት\_አማካኝ\_ከፍታ}}}ሜ. |
| ምዕጻረ ቃል | {{{ግዛት\_ምዕጻረ\_ቃል}}} |
| ድረ ገጽ | [{{{ግዛት\_ድረ\_ገጽ}}}] |

**ኮሎራዶ** (Colorado) በአሜሪካ የምትገኝ ክፍላገር ናት።

የ«ኮሎራዶ» ስያሜ ከእስፓንኛው ቃል *colorado* «የቀላ» ደረሠ።
# ሞዛምቢክ

|
República de Moçambique የሞዛምቢክ ሬፑብሊክ
 |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ሰንደቅ ዓላማ | አርማ |

 |
| **ብሔራዊ መዝሙር:Pátria Amada*  |
| የሞዛምቢክመገኛ |
| **ዋና ከተማ** | ማፑቶ |
| **ብሔራዊ ቋንቋዎች** | ፖርቱጊዝ |
| **መንግሥት** {{{ፕሬዚዳንት ጠቅላይ ሚኒስትር |   ፊሊፔ ኙሲ ካርሎስ አጎስቲኞ ዴ ሮዛሪዮ |
| **ዋና ቀናት** ሰኔ 18 ቀን 1967 (June 25, 1975 እ.ኤ.አ.) |   የነፃነት ቀን |
| **የመሬት ስፋት** አጠቃላይ (ካሬ ኪ.ሜ.) ውሀ (%) |   801,590 (35ኛ) 2.2 |
| **የሕዝብ ብዛት** የ2014 እ.ኤ.አ. ግምት የ2007 እ.ኤ.አ. ቆጠራ |   24,692,144 (50ኛ) 21,397,000 |
| **ገንዘብ** | የሞዛምቢክ ሜቲካል |
| **የሰዓት ክልል** | UTC +2 |
| **የስልክ መግቢያ** | +258 |
| **ከፍተኛ ደረጃ ዶሜን** | .mz |
# ርብቃ

ርብቃና የአብርሃም ሎሌ፣ በውኃ ምንጭ አጠገብ - በ1900 ዓ.ም. እንደ ታተመ
**ርብቃ** (ዕብራይስጥ፦ רִבְקָה /ሪብቃህ/) በ*ኦሪት ዘፍጥረት* መሠረት የይስሐቅ ሚስትና የያዕቆብና የኤሳው እናት ነበረች። በምዕራፍ ፳፪፡፳፫ አባቷ ባቱኤል ነበር። (ባቱኤልም የአብርሃም ወንድም ናኮርና የሚልካ ልጅ ነበር።)

ምዕራፍ ፳፬ እንደሚተርክ፣ አብርሃም ሽማግሌ ሆኖ ልጁም ይስሐቅ የከነዓን ሴት እንዳያገባ ከዘመዶቹ ሚስት ያገኝለት ዘንድ ሎሌውን ወደ «መስጴጦምያ» (ዕብራይስጥ፦ አራም-ናሓራይን) ላከው። ሎሌው ግመሎችን ይዞ ወደ አብርሃም ወንድም ናኮር ከተማ ደረሰ። ናኮር የኖረው በአራም አገር ቢሆን ትውልዱ እንደ ወንድሙ አብርሃም ከአርፋክስድ ዘር ነበር። የሎሌው ስም ባይሰጥም በ፩ ጥንታዊ ልማድ በምዕራፍ ፲፭፡፪ የተጠቀሰው ሎሌ የደማስቆ ሰው ኤሊዔዘር ነበረ።

ሎሌው ግመሎቹን በውኃ ምንጭ አጠገብ አስቀመጣቸውና ግመሎቼን ያጠጣችው እርስዋ የጌታዬ ልጅ እጮኛ ትሁን የሚል ጸሎት ጸለየ። ወዲያው ርብቃ መጥታ ግመሎቹን አጠጣች። ሎሌው የወርቅ ቀለበትና አምባር ሰጣት። ነገሩን ለቤተሠብዋ ከገለጸላቸው በኋላ፣ አባቷ ባቱኤልና ወንድሟ ላባ ፈቃዳቸውን ሰጡ። ርብቃና ሎሌው አብረው ወደ ከነዓን በግመል ተመልሰው እርስዋና ይስሐቅ ተያይተው ተዋደዱና ተዳሩ።

በምዕራፍ ፳፭ ርብቃ ለይስሐቅ መንታ ልጆች እነርሱም ያዕቆብንና ኤሳውን እንደ ወለደችለት ይነግራል። በምዕራፍ ፳፮ ዘንድ ይስሐቅ በጌራራ ቆይቶ ንጉሣቸውን አቢሜሌክ ርብቃ እህቴ ነች አላት። (በዘፍጥረት ፳ ስለ አቢሜሌክ፣ አብርሃምና ሣራ ተመሳሳይ ታሪክ አለ፣ በመጽሐፈ ኩፋሌ ግን አቢሜሌክ ከይስሐቅና ርብቃ ጋር የነበረው መዋዋል ብቻ ይጠቀሳል፤ እንዲሁም አብርሃምና ሣራ ከግብጽ ፈርዖን ጋር ተመሳሳይ ጉዳይ ነበራቸው።) በኋላ በዘፍጥረት ፳፯ ርብቃ ልጇን ያዕቆብ የኤሳውን በረከት ከይስሐቅ እንዲቀበል መከረችው።
# ባኩ

**ባኩ** (አዘርኛ፦ Bakı /ባኪ/) የአዘርባይጃን ዋና ከተማ ነው።

ባኩ ከ'ሳዱላ ግንብ' ሲታይ
የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር የአካባቢውን ኗሪ ሲጨምር 3 ሚሊዮን ሆኖ ሲገመት የራሱ የከተማው ኗሪ ቁጥር ደግሞ 2,074,300 ሆኖ ይገመታል። ከተማው 40°22′ ሰሜን ኬክሮስ እና 49°53′ ምሥራቅ ኬንትሮስ ላይ ተቀምጦ ይገኛል።

'የሳዱላ ግንብ'፣ ባኩ
ባኩ እጅግ ጥንታዊ ነው። ከክ.በ. ምናልባት በ6ኛ ክፍለ ዘመን አንድ መቅደስ እዚህ ተሠራ። በአፈ ታሪክ ሃዋርያው በርተሎሜዎስ እዚህ የተቀበሩ ቢሆን ይህ ግን እርግጥኛ አይደለም። እስከ 8ኛ ክፍለ ዘመን ዓ.ም. ድረስ ስሙ **ባጋቫን** እንደ ነበር ይታሥባል።
# የቂሪሎስ አልፋቤት

**የቂርሎስ አልፋቤት** በተለይ ስላቪክ ቋንቋዎችን ለመጻፍ የተደረጀ ጽሕፈት አይነት ነው። በተለይ ሩስኛ፣ ዩክሬንኛ፣ ቤላሩስኛ፣ ቡልጋርኛ፣ ሰርብኛ ወዘተ. ይጻፉበታል።

## ታሪክ

### ግላጎሊቲክ

በ855 ዓም ቅዱስ ቂርሎስና ቅዱስ ሜቶዲዮስ ወደ ስላቮች በተላኩበት ጊዜ፣ መጽሐፍ ቅዱስን ወዘተ. በስላቭኛ ለመጻፍ ግላጎሊቲክ አልፋቤት የተባለውን ጽሕፈት ፈጠሩ። ይህም በስላቫዊ ብሔሮች ቶሎ ይስፋፋ ጀመር። በዚህ ግላጎሊቲክ ጽሕፈት ውስጥ፣ አብዛኞቹ ፊደላት የግሪክ አልፋቤት ተደረጁ፣ በግሪክኛ ለማይገኙት ድምጾች ግን አንዳንዱ ከዕብራይስጥ፣ አንዱም ከቅብጥኛ እንደ ተበደረ ይመስላል።

### የቀድሞ ቂርሎስ አልፋቤት

ከዚህ ትንሽ በኋላ በ878 ዓም ክርስቲያናዊው የፕረስላቭ ስነ-ጽሑፍ ትምህርት ቤት በቡልጋሪያ ተመሠረተ። በዚህ ተቋም ከ885 ዓም ለስላቭኛ ከግላጎሊቲክ የተሻለ የተቀለለ ጽሕፈት፣ የቀድሞው ቂርሎስ አልፋቤት ተፈጠረ። በዚህ ጽሕፈት ፊደሎቹ ከግላጎሊቲክ ይልቅ እንደ ግሪኮቹ ፊደላት ይመሳሰሉ ነበር። በግሪክኛ ለማይገኙት ድምጾች አንዳንድ ግን ከግላጎሊቲክ ተወሰደ። ይህም የቀድሞው ቂርሎስ አልፋቤት በየጥቂቱ በስላቫዊ ብሔሮች መሃል የግላጎሊቲክ አልፋቤትን ፈንታ ተካ።

የቀድሞ ቂርሎስ አልፋቤት፣ 885 ዓም. ግድም (40 ፊደላት) (\* = ለግሪክ ወይም ለባዕድ ቃላት ካልሆነ በቀር ብዙ አልታዩም)| ፊደላት | а | б | в | г | д | е | ж | ѕ | ꙁ | и | і | к | л | м | н | о | п | р | с | т | оу | ф\* | х | ѡ\* | ц | ч | ш | щ | ъ | ꙑ | ь | ѣ | ю | ѫ | ѭ | ѧ | ѯ\* | ѱ\* | ѳ\* | ѵ\* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ድምጽ | ኣ | ብ | ቭ | ግ | ድ | ኤ | ዥ | ድዝ | ዝ | ኢ | ኢ | ክ | ል | ም | ን | ኦ | ፕ | ር | ስ | ት | ኡ | ፍ | ኽ | ኦ | ጽ | ች | ሽ | ሽት | ኡ | ኢው | እ | ኧ | ዩ | ኦኝ | ዮኝ | ኧኝ | ክስ | ፕስ | ጠ | ኢው |

ከዚህ ትንሽ በኋላ ሌሎች የቀድሞ ፊደላት ꙗ /ያ/፣ ѥ /የ/፣ ѩ /የኝ/ ተጨምረው ነበር።

### ዘመናዊ ቂርሎስ አልፋቤት

ከጊዜ ወደ ጊዜ የድሮ ቂርሎስ አልፋቤት ለየቋንቋው ተለወጠ፤ በተለይም የሩስያ ጻር ታላቁ ፕዮትር በ1700 ዓም አንዳንድ ለውጥ አስገባ።

ዘመናዊ ቂርሎስ ፊደላት ከ1700 ዓም. በኋላ| ፊደላት | а | б | в | г | д | е | ё | ж | з | и | й | к | л | м | н | о | п | р | с | т | у | ф | х | ц | ч | ш | щ | ъ | ы | ь | э | ю | я |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ድምጽ | ኣ | ብ | ቭ | ግ | ድ | የ | ዮ | ዥ | ዝ | ኢ | ይ | ክ | ል | ም | ን | ኦ | ፕ | ር | ስ | ት | ኡ | ፍ | ኽ | ጽ | ች | ሽ | ሽች | ዕ | እ | ዕ | ኧ | ዩ | ያ |

ከነዚህ ጋራ ተራ ፊደላት በላይ፣ እያንዳንዱ ቋንቋ ለራሱ ተጨማሪ ልዩ ፊደሎች አሉት። ለምሳሌ፣ በዩክሬንኛ አልፋቤት «**г**» የሚለው ፊደል ለ/ሕ/ ያሰማል፣ ሌላውም ቅርጽ «**Ґ**» ለ/ግ/ ያገልግላል።

ሌሎችም ስላቫዊ ያልሆኑት ልሳናት በተለይም ሞንጎላዊ፣ ቱርኪክ ቋንቋዎች ወይም ሳይቤራዊ ቋንቋዎች ደግሞ በቂርሎስ ጽሕፈት ይጻፋሉ፣ ወይም ቀድሞ በቂርሎስ ጽሕፈት ተጽፈው ነበር።
# ሲዲ

ሲዲ
**ሲዲ** የእይታ መረጃን ማጠራቀሚያ መሳሪያ ነው። ሲዲ የሚለው ቃል የመጣው ከእንግሊዝኛው (*Compact Disc* ) የመጀመሪያ ፊደላት በመውሰድ ሲሆን የድምጽ እና የምስል መረጃን ጨምሮ ለተለያየ የመረጃ ዓይነት ማጠራቀሚያ ሁኖ ያገለግላል።
# ስሜን ማሪያና ደሴቶች

|
የስሜን ማሪያና ደሴቶች የኮመንዌልዝ ግዛት Commonwealth of the Northern Mariana Islands Sankattan Siha Na Islas Mariånas Commonwealth Téél Falúw kka Efáng llól Marianas
 |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ሰንደቅ ዓላማ | አርማ |

 |
| **ብሔራዊ መዝሙር:** "In the Middle of the Sea" *Gi Talo Gi Halom Tasi* Commonwealth Téél Falúw kka Efáng llól Marianas |
| የስሜን ማሪያና ደሴቶችመገኛ |
| **ዋና ከተማ** | ሳይፓን |
| **ብሔራዊ ቋንቋዎች** | እንግሊዝኛ ጫሞሮ ካሮላይናኛ |
| **መንግሥት** {{{ ፕሬዚዳንት አገረ ገዥ ምክትል አገረ ገዥ ወኪል |   ዶናልድ ትራምፕ ራልፍ ቶሬስ ቭክቶር ሖኮግ ግሪጎሪዖ ሳብላን |
| **የመሬት ስፋት** አጠቃላይ (ካሬ ኪ.ሜ.)  |   464  |
| **የሕዝብ ብዛት** የ2016 እ.ኤ.አ. ግምት የ2010 እ.ኤ.አ. ቆጠራ |   53,467 53,833 |
| **ገንዘብ** | የአሜሪካ ዶላር |
| **የሰዓት ክልል** | UTC +10 |
| **የስልክ መግቢያ** | +1-670 |
| **ከፍተኛ ደረጃ ዶሜን** | .mp |

ማሪያና ደሴቶች (እንግሊዝኛ፦ Northern Mariana islands) በፓሲፊክ ውቅያኖስ የሚገኝ የአሜሪካ ደሴቶች ግዛት ነው።