Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ቻርልስ ዳርዊን

ቻርልስ ዳርዊን
**ቻርልስ ዳርዊን** (1801-1874 ዓ.ም.) የእንግሊዝ ሥነ ፍጥረት ሊቅ ሲሆን ሕያው ዝርያዎች ሁሉ ከጋራ ወላጅ በዝግመተ ለውጥ እንደ ወረዱ የሚያሳየውን ኅልዮት መሠረተ። ይህ ማለት ሰዎች ብቻ ሳይሆን እንስሶችና ተክሎች ሁሉ አንድ ዝርያ ወደ ሌላ ዝርያ በመለወጥ አንድ ወላጅ እንደ ነበራቸው የሚል ነው።

መለጠፊያ:መዋቅር-ሰfዎች
# ሥነ ሕይወት

**ሥነ፡ሕይወት** ወይም **ባዮሎጂ** የሕይወት ጥናት ነው። ባዮሎጂ ሕይወት ያላቸው ነገሮች ባሕሪ፣ ጸባይ፣ አፈጣጠር እና ከአካባቢያቸው ጋር እርስ በርስም ያላቸውን ግንኙነት ያጠናል።
በባዮሎጂ ስር አጅግ በጣም ብዙ ንዑስ ጥናቶች አሉ።

## የታሪክ ዝርዝር

ቃሉ «ባዮሎጂ» የግሪክ ቋንቋ ሲሆን፣ በግሪክኛ «ቢዮስ» (βίος) ሕይወት ማለት ሲሆን «ሎጎስ» (λόγος) ጥናት ማለት ነው።
ሥነ-ህይወት፣ የተፈጥሮ ሰገል (ጥናት) ሲሆን የሚያጠናውም ህያው ፍጥረታትን ሆኖ፣ አቋማቸውን፣ ግብረታቸውን፣ እድገታቸውን፣ አመጣጣቸውን፣ ዝግመተ-ለውጣዊ ይዘታቸውን፣ ሥርጭታቸውን እና የመሳሰሉትን ሁሉ ያካትታል። ይህ ሥነ-ጥናት እጅግ ሰፊና ጥልቅ ሲሆን ብዙ ርዕሶችንና ንዑስ ጥናቶችን ያካትታል። ዓብይ ከሆኑት ርእሶቹ መካከል አምስት የሚሆኑትን የሥነ-ህይወት ጥናት ዋልታዎች አድርጎ መጥቀስ ይቻላል። እነዚህም የሚከተሉት ናቸው፦

* ህዋሳት የህይወት መሠረት ናቸው፣
* አዳዲስ ዝርያዎችና የሚወረሱ አካላዊ ባሕርያት የዝግመተ ለውጥ ውጤቶች ናቸው፣
* ዘረ-መልዓት የዘራዊ ውርስ መሠረታዊ መለኪያዎች ናቸው፣
* አንድ ፍጡር የራሱን ውስጣዊ ነገሮች በመቆጣጠር የጸና እና የረጋ የመኖር ሁኔታን ይፈጥራል፣
* ህያው ፍጡራን ጉልበትን ይጠቀማሉ ይለውጣሉም።

የሥነ ሕይወት ንዑስ-ርዕሳን የሚለዩት ፍጥረታትን በሚለኩበትና በሚያጠኑበት ዘይቤ ነው። የህያዋን ሥነ-ጥነተ-ንጥር ህይወታዊ ጥንተ-ንጥርን ያጠናል፤ የሞለኩይል ሥነ-ህይወት የተዋሰበውን ሥነህይወታዊ የሞለኩይል መዋቅር ያጠናል፤ ህዋሳዊ ሥነ-ህይወት የህይወት ገንቢ ጡብ የሆነውን የህዋሳትን ባሕርይ ያጠናል፤ ሥነ-ህይወታዊ ቅንጅታዊ ጥናት የህያዋንን የሰውነት ብልቶችና የብልቶችን መዋቅር፣ አቋማዊና ጥንተ-ንጥራዊ ግብረት ያጠናል፤ ሥነ-ህይወታዊ መዋቅር ደግሞ የሰውነት ክፍሎች ከከባቢያቸው ጋር እንዴት እንደሚሰሩና እንደሚግባቡ ያጠናል።

## ናሙና ዝርዮች ፎቶዎች

* እንስሳ - ላም Bos primigenius taurus
* አትክልት - Triticum ስንዴ
* ፈንገስ - Morchella esculenta ሞረል እንጉዳይ
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* ባክቴሪያ - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Mikrometer)
* Archaea - Halobacteria
* ቫይረስ - Gamma phage
# ሳይንስ

**ሳይንስ** የሚለው ቃል ከላቲን *scientia* (/ስኪየንቲያ/) የመጣ ሲሆን ትርጉሙም «ዕውቀት» ማለት ነው። ሆኖም ግን በአሁኑ ዘመን ሳይንስ ማለት ዕውቀት ማለት አይደለም። ሳይንስ የዕውቀት ዘርፍ ነው እንጂ ሁሉ ዕውቀት ሳይንስ አይደለም። ፍልስፍና ለምሳሌ ሳይንስ አይደለም ምንም እንኳ ዕውቀት ቢሆንም። ሂሳብ ለምሳሌ ሳይንስ አይደለም ዕውቀት ይሁን እንጂ።

ሳይንስ ማለት በተግባር ሊፈተኑ በሚችሉ ማብራሪያዎችና እንዲሁም ትንቢቶች መንገድ እውቀትን የሚገነባ እና የሚያደራጅ መዋቅር ነው። «ሊፈተን የሚችል» ሲባል እውነትነቱ ሊረጋገጥ የሚችል ማለት ሳይሆን ውሸት አለመሆኑ ሊረጋገጥ የሚችል ማለት ነው። በሁለቱ መካከል ከፍተኛ ልዩነት አለ፣ ሳይንስን ከሃይማኖትና ከሌሎች የዕውቀት ዘርፎች የሚለየው ይህ ወሳኝ ልዩነት ነው።

ሳይንስ ባጠቃላይ መልኩ የሳይንሳዊ ዘዴ ተብሎ የሚታወቀውን የምርምር መንገድ ይከተላል። መንገዱ በራሱ ገጽ ላይ የተብራራ ስለሆነ እዚህ ላይ መመለስ አያስፈልግም።

*ሲውዶ-ሳይንስ* ወይም ሐሣዊ ሳይንስ በተቀራኒ የተመሠረተው በ«እኩያ ግፊት» (ንቀት ይሉኝታ) እና ከቡድን ውግዘት ላይ ነው እንጂ በሳይንሳዊ ዘዴ ላይ በተለይም የሙከራ ውጤት በጭራሽ በቅንነት በማስረዳት ላይ አይሆንም። ባለፈው ክፍለዘመን ለፖለቲካ ብለው ለዚህ አይነት ሐሣዊ ሳይንስ ገንዘብ ያወጡት መንግሥታት ለምሳሌ ናዚ ጀርመን እና የሶቪዬት ሕብረት እንደ ነበሩ ተባለ፤ አሁንም ቢሆን ብዙ ሐሣዊ ዜና ስለ ፖለቲካ ሲወጣ ነው በተባለበት ወቅት እንኖራለን። የአንዱ መንግሥት «ሳይንስ» ለሌላው «ሲውዶ-ሳይንስ» ሊሆን ይችላል፤ ለምሳሌ የቱርክ ሙስታፋ ኬማል አታቱርክ መንግሥት ከ1928-1930 ዓም የፀሐይ ቋንቋ ሃልዮን ይደግፍ ነበር።

## ግርጌ ነጥቦችና ዋቢ ጽሁፍ
# ገንባፍራሽ ቅንባሮ

ቀላል የህዋስ ገንባፍራሽ ቅንባሮ
 የኢነርጂ ሜታቦሊዝም ማዕከላዊ መካከለኛ የአዴኖሲን ትራይፎስፌት (ኤቲፒ) አወቃቀር
**ገንባፍራሽ ቅንባሮ** የዘአካል ህዋስ የሕይወት ዑደት ለመጠበቅ የሚሳተፉ ኬሚካዊ አጸግብሮት አጠቃላይ መጠን **ነው** ። ሁሉም ህይወት ያላቸው ነገሮች ለተለያዩ አስፈላጊ ሂደቶች እና አዳዲስ ኦርጋኒክ ንጥረ ነገሮችን ለማምረት ኃይል ያስፈልጋቸዋል.

የገንባፍራሽ ቅንባሮ ሂደት እድገትን እና መራባትን ይረዳል እና ህይወት ያላቸውን ነገሮች መዋቅር ለመጠበቅ ይረዳል. ዘአካላት በግባፍራሽ እንቅስቃሴ ምክንያት ለአካባቢያቸው ምላሽ ይሰጣሉ. በሕያዋን ፍጥረታት ውስጥ ያለው እያንዳንዱ ኬሚካላዊ አጸግብሮት ፣ ከምግብ መፈጨት እስከ ንጥረ ነገር ከአንድ ህዋስ ወደ ሌላ ህዋስ ማጓጓዝ ፣ ጉልበት ይጠይቃል።

ገንባፍራሽ ቅንባሮ ብዙ ጊዜ በሁለት ክፍሎች ይከፈላል፡-

* ኢግንቢያ - ይህ ሂደት በዋናነት ትላልቅ ሞለኪውሎችን ወደ ትናንሽ ሞለኪውሎች በመከፋፈል ላይ ነው. ይህ ገንባፍራሽ ቅንባሮ ሂደት ሃይልን ይለቃል።
* **ግንቢያ** - ይህ ሂደት በዋነኛነት ህይወት ባላቸው ነገሮች ከሚያስፈልጉ ቀላል ንጥረ ነገሮች ውህዶችን በመገንባት ወይም በማምረት ላይ ነው. ይህ የሜታብሊክ ሂደት ኃይልን ይጠይቃል እና ያከማቻል. ገንባፍራሽ ቅንባሮ (ሜታቦሊዝም) ከአመጋገብ እና ከአልሚ ምግቦች መገኘት ጋር የተያያዘ ነው. ባዮኤነርጅቲክስ ህዋሳት ኃይል የሚያገኙበትን ገንባፍራሽ ቅንባሮ እና ባዮኬሚካላዊ መንገዶችን ይገልፃል። ጉልበት በተፈጥሮ ውስጥ ካሉት ታላላቅ ነገሮች አንዱ ነው.
# መልክዓ ምድር

ቀይር
## **ጂዎግራፊ**

|  |  |
| --- | --- |
|
ጂዎግራፊ

የ**መልክዓ ምድር** (ወይም **ጂዎግራፊ**) የመሬት አቀማመጥ ወይም ገጽታ የሚያመልከት ጥናት ነው። ቃሉ ጂዎግራፊ ከግሪክ γεωγραφία /ጌዮግራፊያ/ «ምድር መጻፍ» መጣ።
* መልክዐ፡ምድር (ጂዎግራፊ)
	+ ኢትዮጵያ
		- የኢትዮጵያ ካርታወች በየዘመኑ
		- ጅዖግራፊ በአማርኛ 1841 - በ1841 ዓም በአማርኛ የታተመ የጂዖግራፊ ማስተማሪያ መጽሐፍ
	+ አፍሪካ
	+ እስያ
	+ አውሮጳ
	+ ሰሜን አሜሪካ
	+ ደቡብ አሜሪካ
	+ አንታርቲካ
	+ አውስትራሊያ

ጂዎግራፊ
 |
የጅዖግራፊ መጽሐፍ በአማርኛ (1841ዓ.ም. የታተመ)

መልክዐ፡ምድር (ጂዎግራፊ)
 |
# ስነ ምህዳር

**ስነ ምህዳር** የሕያዋን ነገሮች ግንኙነቶችና አካባቢዎች የሚያጥና የስነ ሕይወት ዘርፍ ነው።

ሌላ ስሙ **ኢኮሎጂ** (እንግሊዝኛ) ከጥንታዊ ግሪክኛ «ኦይኮስ» (መኖርያ ቤት) እና «ሎጎስ» (ጥናት፣ ቃል) በ1858 ዓም በጀርመን ሳይንቲስት ኤርንስት ኸክል ተፈጠረ።
# ኢደንደሴ

**ኢደንደሴ** የሚባሉት፣ የአከርካሪ አጥንት የሌላቸው እንስሳት ናቸው። በጣም ታዋቂ ከሆኑት ኢደንደሴዎች መካከል ሰፍነግ፣ ዝርግ ቀዲም፣ ሚዶ ማርማላታ፣ ድቡልቡል ትል፣ ጥፍጥፍ ትል፣ ዛጎል ለበስ፣ ጋጥመ-ብዙ እና ሌሎችም የእንስሳ ክፍለ ሰፍኖች ይገኙበታል።

ኢደንደሴ
ከእንሳት መካከል አብዛኛዎቹ ኢደንደሴ ናቸው። እንደውም አንድ ግምት እንደሚጠቁመው ከሆነ 97 በመቶ የሚሆነውን የእንስሳት ክፍል ይሸፍናሉ።