Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ክንንብ ዘር

**ክንንብ ዘር** (Magnoliophyta ወይም Angiospermae ወይም **አባቢ ተክል**) ከአትክልት ስፍን ውስጥ አንድ ታላቅ የአትክልት ክፍለስፍን ነው። እነዚህ አበባ እና ፍራፍሬ የሚሰጡት አትክልት ሁሉ ናቸው።

በዘመናዊ ሥነ ሕይወት ጥናት ዘንድ የክፍለስፍኑ ስምንት ዋና መደባት እነዚህ ናቸው፦

* አምቦሬላ ዛፍ - አንድ ዝርያ ብቻ በኑቨል ካሌዶኒ ተገኝቷል።
* የቡሻይ መደብ 80 ዝርዮች
* የኮከብ እንስላል መደብ 100 ዝርዮች
* የማግኖሊያ መደብ - 9000 ዝርዮች፤ ቁንዶ በርበሬ፣ ቀረፋ፣ ሰናመኪ፣ አቡካዶ፣ ግሽጣ፣ አምበሾክ ወዘተ.
* የሁቱ መደብ - በገሞጂዎች ብቻ የሚገኙ 77 ዝርዮች
* አንድክክ - 70,000 ዝርዮች፤ እህል፣ ሣር፣ ሸንኮራ ኣገዳ፣ ዘምባባ፣ ሸምበቆ፣ ሙዝ፣ ዝንጅብል፣ እርድ፣ ኮረሪማ፣ ሰሪቲ፣ ሽንኩርት ወዘተ.
* የውሃ ቀንድ ቅጠል - ጨው አልባ ውሃ የሚኖሩ 6 ዝርዮች
* ሁለት ክክ 170,000 ዝርዮች፤ እንዳሁላ፣ ወይን፣ አኻያ፣ ግራር፣ ጽጌ ረዳ፣ እንጆሬ፣ ፖም፣ ኮክ፣ አልመንድ፣ በለስ፣ እጸ ፋርስ፣ ዱባ፣ ሃብሃብ፣ ኪያር፣ ሮማን፣ ቅርንፉድ፣ ባህር ዛፍ፣ ብርቱካን፣ ማንጎ፣ ጐመን፣ ፓፓያ፣ ሽፈራው፣ ካካዎ፣ ባሚያ፣ ጥጥ፣ ሊሻሊሾ፣ የአውጥ ወገን፣ ቡና፣ ወይራ፣ ጠንበለል፣ ሰሊጥ፣ በሶብላ ወዘተ.
# ካርል ሊኒዩስ

ካርል ሊኔየስ ፊርማ ካርል ሊነየስ
ካርል ሊኔየስ (Carl Linnaeus)

ካርል ሊኔየስ (ግንቦት 23 ቀን 1707 – ጥር 10 ቀን 1778) ስዊድናዊ የእጽዋት ተመራማሪ፣ የሥነ-ሕይወት ተመራማሪና የሕክምና ዶክተር ነው። ሊኔየስ "የዘመናዊ ሥነ-ምደባ (Taxonomy) አባት" በመባል የሚታወቅ ሲሆን፣ ሕይወት ያላቸውን ነገሮች በሳይንሳዊ መንገድ የመሰየም ሥርዓት (Binomial Nomenclature) መሥራች ነው።

1. የቀድሞ ሕይወትና ትምህርት

ካርል ሊኔየስ በደቡባዊ ስዊድን ስሞላንድ (Småland) በተባለ አካባቢ ተወለደ። አባቱ ኒልስ ሊኔየስ የእጽዋት አፍቃሪና የቀበሌ ቄስ ነበሩ። ካርል ገና በልጅነቱ ለአትክልቶችና ለአበቦች በነበረው ከፍተኛ ፍቅር "ትንሹ የእጽዋት ተመራማሪ" እየተባለ ይጠራ ነበር።

ከፍተኛ ትምህርቱን በሉንድ ዩኒቨርሲቲ የጀመረ ቢሆንም፣ በኋላም ወደ ኡፕሳላ ዩኒቨርሲቲ ተዛውሮ ሕክምናን አጥንቷል። በዚያም የእጽዋት ተመራማሪ ከሆነው ኦላፍ ሴልሲየስ ጋር በመሆን ጥናቶቹን አጠናክሮ ቀጥሏል።

2. ሳይንሳዊ ጉዞዎች

ሊኔየስ በሕይወት ዘመኑ በርካታ የጥናት ጉዞዎችን አድርጓል። ከእነዚህም መካከል፦

\* የላፕላንድ ጉዞ (1732): በሰሜን ስዊድን በሚገኘው ላፕላንድ ውስጥ ከ100 በላይ አዳዲስ የእጽዋት ዝርያዎችን ለይቷል።

\* የአውሮፓ ጉዞ: ወደ ኔዘርላንድስ፣ ፈረንሳይና እንግሊዝ በመጓዝ ከታዋቂ ሳይንቲስቶች ጋር ተገናኝቷል፤ እንዲሁም የዶክትሬት ዲግሪውን በኔዘርላንድስ አግኝቷል።

3. ዋና ዋና ግኝቶችና አስተዋጽኦዎች

ሀ. ባይኖሚያል ኖመንክሌቸር (Binomial Nomenclature)

ከሊኔየስ በፊት የነበሩ የሳይንስ ስሞች በጣም ረጅምና ግራ የሚያጋቡ ነበሩ። ሊኔየስ ለእያንዳንዱ ዝርያ ሁለት ቃላት ያሉት ስም ሰጠ፦

\* ወገን (Genus): የመጀመሪያው ቃል (ለምሳሌ፦ Homo)

\* ዝርያ (Species): ሁለተኛው ቃል (ለምሳሌ፦ sapiens)

ለ. ሲስተማ ናቹሬ (Systema Naturae)

ይህ በ1735 የታተመውና በጊዜ ሂደት እየሰፋ የሄደው ታዋቂ መጽሐፉ ነው። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ተፈጥሮን በሦስት ዋና ዋና ክፍሎች (መንግሥታት) ከፍሏል፦ የእጽዋት መንግሥት፣ የእንስሳት መንግሥት እና የማዕድናት መንግሥት።

ሐ. የሰውን ልጅ መመደብ

ሊኔየስ የሰውን ልጅ (Homo sapiens) ከዝንጀሮዎችና ከመሰል እንስሳት ጋር በአንድ "Primates" በተባለ ጎራ ውስጥ በመመደብ የመጀመሪያው ሳይንቲስት ነው። ይህ በወቅቱ በነበሩ ሃይማኖታዊና ማኅበራዊ አመለካከቶች ዘንድ አነጋጋሪ ነበር።

4. የኡፕሳላ ዩኒቨርሲቲ ፕሮፌሰርነት

ሊኔየስ ወደ ስዊድን ተመልሶ በኡፕሳላ ዩኒቨርሲቲ የሕክምናና የእጽዋት ፕሮፌሰር በመሆን ለብዙ ዓመታት አገልግሏል። "የሊኔየስ ሐዋርያት" በመባል የሚታወቁ ተማሪዎቹን ወደተለያዩ የዓለም ክፍሎች (እስከ አፍሪካና እስያ) በመላክ አዳዲስ ዝርያዎችን እንዲያጠኑ አድርጓል።

5. ሞትና ውርስ

ካርል ሊኔየስ በ1778 ዓ.ም በኡፕሳላ ከተማ አረፈ። ዛሬም ድረስ በሳይንስ ዓለም ውስጥ ሕይወት ያላቸው ነገሮች የሚመደቡት እሱ በዘረጋው መሠረት ነው። የእጽዋትና የእንስሳት ስያሜ ሲጻፍ ከስሙ ፊት "L." የሚል ምልክት ካለ፣ ስያሜውን የሰጠው እሱ መሆኑን ያመለክታል።

ተዛማጅ ርዕሶች

\* ሥነ-ምደባ (Taxonomy)

\* ሥነ-ሕይወት (Biology)

\* የተፈጥሮ ሳይንስ