Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тил

2 кыс темдек тилиле билижип јат
Кижилер темдек тилиле билижип јат
**Тил** — ол кижилердиҥ куучындажардыҥ ла билижердиҥ аайларыныҥ бирӱзи. Јаҥыс ла кижилер тилди тузаланып турган, је аҥдар ӧскӧ аайларла билиижп болор. Тилдиҥ билими ле шиҥжӱзи лингвистика (тил билими) деп адалат.

Кижиниҥ тилинде синтакс деп неме бар. Ол — эрмектер ле сурактар чӱмдеердиҥ ээжилериниҥ тизими. Тил солынып та болор. Темдектезе, јаҥы немелерди јартаар учун јаҥы сӧстӧрди јайары эмезе кожоры.

Тил — куучындаарга, бичиирге эмезе колдорды кыймыктаарга тӧзӧлӧнип јат. Керек дезе кезик билижердиҥ аайлары тил болуп јарталбай турган. Ол аайлары дезе сӧс-јок билижери деп адалат. Кижилер тилди сананар учун тузаланып турган.

*Тил* деп сӧс тузаланыларда, андый учурларга келижердеҥ айабас:

1. Кандый да ӧмӧликтиҥ эмезе ороонныҥ тили
2. Куучындаардыҥ јайалтазы
3. Вычисленияныҥ, логиканыҥ эмезе математиканыҥ окылу тили
4. Тӱлей (угуп болбос) улуска темдек тили
5. Школдыҥ предмеди

UNESCO 2 500 кире тил ӧлӱп браадыры деп айдат.

## Тилге келижетен немелер

Кажы ла тил бастыра ӧскӧ билижердиҥ аайларынаҥ аҥыланатан немелерле ӱлежет.

1. Тилде, ӧмӧликте ӱлежетен ээжилер бар.
2. Кажы ла тил табышка ла кулакла угарга тӧзӧлӧнӧт. Темдек тили ле болзо, кӧрӱш (кӧс кӧрӧри). Табыш — (фонема) кижиниҥ ӱниле ӱнделип болор, онойдо ок кижиниҥ кулагыла угулып болор. Кажы ла табыш онойдо ло ок болуп јат.
3. Табыштар бир уунда чыкпай, тизилижип ле чыгып јат. Тӱней ле бичиште — кажы ла танык/табыш блогы тизилижип бичилет.
4. Кӧп саба тилдердиҥ синтаксыла кӧрӧ, билижетен учур солынардаҥ айабас. Темдектезе, английский тилде «the cat sat on the man» (киске кижиниҥ ӱстӱне (тизезине) отурды) ла «the man sat on the cat» (кижи кискениҥ ӱстӱне отурды).
5. Сӧстӧр эки бӧлӱкке бӧлӱнет: учурлу сӧстӧр лӧ учуры јок сӧстӧр. Учурлу сӧстӧрдӧ бир де болзо семантикалык учуры бар. Адалгыштар, глаголдор, јарталгыштар оноҥ до ӧскӧзи. Учуры јок сӧстӧр эрмектиҥ учурын эдерге болужат. *ла*, *эмес*, *не* оноҥ до ӧскӧзи.

Грамматика — тилдиҥ системазы ла структуразы.

1. Кажы ла тилде бу мындый немелер бар:
	1. Эки выражениелӱ эрмектер: Адалгыштар ла глаголдор: *Эркелей* (адалгыш) уйуктап јат (глагол)
	2. Адалгышты солып турган јарталгыштар: *Амтанду* аш-курсак.
	3. Кожотон сӧстӧр: Базып јӱрер *эмезе* јӱгӱрер
	4. Кубулбастар (наречиелер): Ол барып јат. Мен *база* барып јадым.
	5. Кажы ла тил јаантайын солынып јат. Јаҥы сӧстӧр, јаҥы немелерди билижердиҥ аайлары, јаҥы акценттер. Тилде оноҥ до кӧп ӱлежетен немелер бар.

## Ајарулар
# Кӱчӱрген айдыҥ 15 кӱни

|  |
| --- |
| ← **Кӱчӱрген ай** → |
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
|   |   |   |   |   |   | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 30 |   |   |   |   |   |   |
| 2026 ј. |

**Кӱчӱрген айдыҥ 15 кӱни** (орустап *15 ноября*) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 319 кӱни (високосный јылда 320 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 46 кӱн арткан.

Кӱчӱрген айдыҥ 15 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 15 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 2 кӱни болгон.

## Байрамдар

## Керектер

### Алтай Республика

### Калыктар ортодо

## Бу кӱнде чыккандар

## Бу кӱнде божогондор

## Ајарулар
# Кандык айдыҥ 4 кӱни

|  |
| --- |
| ← **Кандык ай** → |
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |   |   |   |
| 2026 ј. |

**Кандык айдыҥ 4 кӱни** (орустап *4 апреля*) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 94 кӱни (високосный јылда 95 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 271 кӱн арткан.

Кандык айдыҥ 4 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 4 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 22 кӱни болгон.

## Байрамдар

## Керектер

### Алтай Республика

### Калыктар ортодо

## Бу кӱнде чыккандар

* 1937 — Тӧлӧсов К. Ч. (2000 божогон) — бичиичи, публицист, бичиичи, Москвада М. Горькийдиҥ адыла адалган литинститутты божоткон, СССР-дыҥ бичиичилер бирлигиниҥ турчызы.

## Бу кӱнде божогондор

## Ајарулар
# Мексика

Мексика Јер картазыда
Мехико
**Мексика** (испандап *México*), ӧскӧ ады **Мексикан Бириктирилген Штаттар** (испандап *Estados Unidos Mexicanos*) — Тӱндӱк Америкада тергее. Тӧс калазы — Мехико, окылу тил — мексикан испан тил (испандап *Español mexicano*), акчазы — мексикан песо.

## Тайантылар