Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 892

◄ |
8. Jahrhundert |
**9. Jahrhundert**
| 10. Jahrhundert
| ►

◄◄ |
◄ |
888 |
889 |
890 |
891 |
**892**

| 896
| ►

| 892 |
| --- |
|  Wunderchlinge bi Schaffuuse |

| 892 in andere Kaländer |
| --- |
| Ab urbe condita | 1645 |
| Armenische Kaländer | 340–341 |
| Ethiopische Kaländer | 884–885 |
| Buddhistische Kaländer | 1436 |
| Chinesische Kaländer |
|  – Ära | 3588–3589 oder 3528–3529 |
|  – 60-Joor-Ziklus |
Metall-Sau (辛亥,
48)– Wasser-Ratte (壬子,
49) |
| Hebräische Kaländer | 4652–4653 |
| Islamische Kaländer | 278–279 |
| Thai-Solar-Kaländer | 1435 |

## Was isch bassiert?

* D Wikinger plündere s Gebiet am Niderrhy.
* Zomerhause und Wunderchlinge wärde s erschte Mol gnamset.
* Dr Al-Mu'tadid bi-'llah wird Kalif vo de Abbasyyde.
* Dr chinesisch Kaiser Tang Aidi chunt uf d Wält.
* Dr arabisch Schriftsteller Muhammad ibn ʿĪsā at-Tirmidhī stirbt.

## Weblink

 **Commons: 892** – Sammlig vo Multimediadateie
# Konfuzius

dr Konfuzius
Dr **Konfuzius** (latinisiert us 孔夫子, Kǒng Fūzǐ „Lehrmeischter Kong“, chin. 孔子, Kǒng Zǐ, W.-G. K’ung-tzǔ „Meister Kong“, au as Kung-tse oder Kong-tse transkribiert chin. 孔子) isch e chinesische Filosof gsi in dr Zyt vu dr Eschtlige Zhou-Dynaschtii. Är het wahrschyns vu 551 v. Chr. bis 479 v. Chr. gläbt un isch unter em Name *Kong Qiu* (Wade-Giles: K’ung Ch’iu) in dr Stadt Qufu im chinesische Staat Lu (dr hitige Provinz Shandong) uf d Wält chuu, wun er au gstorben isch.

Dr Konfuzius isch dr Begrinder vum Konfuzianismus gsi. S zäntral Thema vu syne Lehre isch di mänschlig Ornig gsi, wu no syre Meinig dur Achtig vor andere Mänschen un Ahneverehrig cha verwirkligt wäre. As Ideal het em Konfuzius dr „Edle“ (君子 junzi) gulte, e moralisch yywandfreje Mänsch. Edel cha dr Mänsch syy, wänn er sich in Harmonii mit em Wältganze bfindet: *„Dr Angelpunkt z finde, wu unser sittlig Wäse mit dr allumfassende Ordnig, dr zäntrale Harmonii vereint“*, het dr Konfuzius as s hegscht mänschlig Ziil aagsää. *„Harmonii un Mitti, Glyychmuet un Glyychgwicht“* hän em as erstrebenswärt gulte. As Weg dert ane het dr Konfuzius vor allem d Bildig gsää.

* Carl Crow: *Konfuzius. Staatsmann – Heiliger – Wanderer.* Leipzig 1939 (Originaltitel: *Master Kung*)
* *Die Lehren des Konfuzius  −  Die vier konfuzianischen Bücher*, Übersetzig und Erlüterig: Richard Wilhelm, Vorwort: Hans van Ess, Ausg. Chinesisch/Dütsch, Verlag Zweitausendeins, Frankfurt am Main 2008, ISBN 978-3-86150-873-1. 1113 S.
* Xuewu Gu: *Konfuzius zur Einführung.* 2. Ufflag. Junius, Hamburg 2002, ISBN 3-88506-361-1
* Volker Zotz: *Konfuzius*. Rowohlt, Reinbek 2000, ISBN 3-499-50555-X
* Heiner Roetz: *Konfuzius.* Beck, Münche 1995, ISBN 3-406-34641-3 (Denker 529)
* Hartmut Rosenau: *Konfuzius.* In: *Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon* (BBKL). Band 4, Herzberg 1992, ISBN 3-88309-038-7, Sp. 375-378.
* Wojciech Jan Simson: *Die Geschichte der Aussprüche des Konfuzius (Lùnyǔ).* Lang, Bern u. a. 2006, ISBN 3-03910-967-7 (Welten Ostasiens 10, zgl.: Dissertation Universität Zürich, 2002)

## Weblink

 **Commons: Konfuzius** – Sammlig vo Multimediadateie
* Wärch vu Konfuzius. In: *Zeno.org.*
* Jeffrey Riegel: Yytrag in dr *Stanford Encyclopedia of Philosophy* (änglisch, mit Literaturaagabe)Vorlage:SEP/Wartung/Parameter 1 und Parameter 3 und nicht Parameter 2
* Jeff Richey: Yytrag in dr *Internet Encyclopedia of Philosophy* (änglisch mit Literaturaagabe)
* Gregor Paul: *Konfuzius un Konfuzianismus. Kommentierte Uuswahl-Bibliographii*

## Fuessnote
# Deng Xiaoping

Dr Deng Xiaoping 1979
Dr **Deng Xiaoping** (chin. 鄧小平 / 邓小平, *Dèng Xiǎopíng*, W.-G. *Teng Hsiao-p’ing*; ; \* 22. August 1904 z Xiexing; † 19. Februar 1997 z Peking) isch e chinesische Politiker gsi. Vo 1979 bis 1997 het er d Volksrepublik China faktisch aagfüert.

Er het in Frankriich studiert und in der Sowjetunion und isch dört Mitgliid vo dr Kommunistische Bardei worde. Noch em chinesische Bürgerchrieg isch er in dr Bardei rasch ufgstiige und isch äine vo de wichdigste Understützer vom Mao Zedong worde. Er het dr Mao bim Groosse Sprung noch vorne understützt, isch denn aber noo di noo e määrtorientierte Pragmatiker worde. Näben em Slogan *Äi Land, zwäi Süsteem* für d Löösig vom Komflikt um Hongkong und Taiwan zäigt si berüemts Zitat, *Es spiilt käi Rolle, öb d Chatze schwarz oder wiss isch; solang si Müüs fangt, isch si scho e gueti Chatz*, dä Pragmatismus und au wie s dr Deng fertigbrocht het, komplexi Zämmehäng uf en äifachi Daarstellig zruggzfüere.

Dr Mao het dr Deng zur Stroof zwäimol degradiert (1968 und 1976), aber noch em Dood vom Mao isch s im Deng glunge, d Füerig vo dr Kommunistische Bardei vo China (KPCh) z übernee. Er het d Volksrepublik China faktisch vo 1979 bis 1997 regiert, ooni e Spitzeboste z haa. Er isch dr Kärn vo dr so genannte „Zwäite Füerigsgenerazioon“ vo dr KPCh gsi und het zur „Erste Chinesische Füerigsgenerazioon“ vo dr Reformeera ghöört. Dr Deng het in de 1980er Joor dr waggsend Frakzionalismus innerhalb vo dr chinesische Füerig usgnützt, zum China afo modärnisiere. Wirtschaftlig isch er bragmatisch gsi, het aber dr politisch Füerigsaaspruch vo dr Kommunistische Bardei verdäidigt. Eso het sich China under iim zu äinere vo de Volkswirtschafte entwigglet, wo uf dr ganze Wält am schnällste waggse. Gliichzitig häi sich d Lääbesumständ von e Hufe Chinese wäärend sinere Herschaft dütlig verbesseret.

## Litratuur

* Benjamin Yang: *Deng. A political biography.* New York 1998, ISBN 1-56324-722-4 (Detaillierte Biographie, deren größtes Verdienst darin besteht, den Weg Dengs an die Macht und dessen Beziehung zu Mao darzustellen).
* Richard Evans: *Deng Xiaoping and the Making of Modern China.* New York 1994, ISBN 0-14-026747-6. (Neutral und sachlich geschriebene Biographie des früheren britischen Botschafters in Peking).
* Helmut Schmidt, Frank Sieren: *Nachbar China. Helmut Schmidt im Gespräch mit Frank Sieren.* Berlin 2006, ISBN 3-430-30004-5 (Aufschlussreiches Buch, das auch über die persönlichen Kontakte zwischen Alt-Bundeskanzler Schmidt und Deng sowie die globalen Zusammenhänge schildert).

## Weblingg

 **Commons: Deng Xiaoping** – Sammlig vo Multimediadateie
* ARTE Dokumentarfilm über e Deng Xiaoping
* ZEIT-Ardikel zum 100. Geburtsdaag

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Deng\_Xiaoping“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Mäss vo dr möntschleche Entwicklig

World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).

|  |  |
| --- | --- |
| - ﻿0.800–1.000 (very high)
- ﻿0.700–0.799 (high)
- ﻿0.550–0.699 (medium)
 | - ﻿0.350–0.549 (low)
- ﻿Data unavailable
 |

S **Mäss vo dr möntschleche Entwicklig** odr au dr *Index vo dr möntschleche Entwicklig*, entsprächend em Änglische **Human Development Index**, abgchürzt *HDI*, isch e Verglych, wo d UNO drmit tuet zeige, wie s de Länder vo dr Wält goot. Dr HDI wird sid ane 1990 im Pricht *Human Development Report* bschribe.

Dr Mässstab luegt uf s Bruttonazionalykomme und dr durchschnittlech Standard vom Läbe, uf d Läbenserwartig vo de Möntsche und uf d Lengi vo dr Schuelzyt i de einzelne Länder.

Das Syschteem het sech zur Houptsach dr pakistanisch Ökonoom Mahbub ul Haq ustänkt, und er het s zäme mit em Amartya Sen us Indie und em änglische Wirtschaftswüsseschaftler Meghnad Desai wyter entwicklet.

Im erschte vo dene Pricht het me chönne lääse: «S algemeine Zyl vo dr Entwicklig isch es, de Möntsche e Läbensruum z gää, wo si es längs, gsunds und kreatyvs Läbe chönne füere.»

HDI-Trend vo 1980 bis 20110 Arabischi Staate
0 Europa und Zäntraalasie
0 Latynamerika und Karibik
0 Oschtasie und Pazifik
0 Süüdasie
0 Subsahara-Afrika

Ane 2011 het Japan die höchschti Läbenserwartig mit 83,4 Joor gha.
2005 isch z Tschechie die lengschti durchschniddlechi Schuelzyt mit 13,1 Joor gfunde worde.
2010 het Neuseeland gsamthaft gseh die umfangrychschte Bildigschance für die Junge gha.
2011 isch z Katar im Durchschnitt s höchschte Ykomme zämecho.

Mit em Massstaab vom HDI tuet d UNO d Länder i vier Gruppe ydeile:

* Länder mit *sehr hööcher möntschlecher Entwicklig* (51 Länder) (Stand 2016)
* Länder mit *hööcher möntschlecher Entwicklig* (53 Länder)
* Länder mit *middlerer möntschlecher Entwicklig* (42 Länder)
* Länder mit *nidriger möntschlecher Entwicklig* (41 Länder)

Die erschte Länder i dr Kategory mit sehr hööcher Entwicklig sind (Stand 2016): Norweege, Auschtraalie, d Schwiiz, Düütschland, Dänemark und Singapur. D USA sind uf em elfte Platz, Liechteschtei chunt a füfzähter Stell, Frankrych a einezwänzigschter, Öschtrych a vierezwänzigschter und Itaalie a sächsezwänzigschter Stell. Uf em letschte Platz vo dr vierte Gruppe isch di Zäntralafrikanischi Republik. Es gitt au Länder, wo bi däm Mässprogramm nid mitmache, so wie öppe Monaco, San Marino und Nordkorea.

Es isch immer wider kritisiert worde, dr HDI tüeg die würkleche Zueständ i de Länder nid richtig abbilde. So seit er zum Bischpiil nüt zum Stand vom Umwältschutz. Dr WWF het vorgschlage, me sell au dr *ökologisch Fuessabtruck* vo de Länder im HDI mit yrächne.

* Knut Heyden: *Datenbaustein UN-Entwicklungsindex (HDI-GDI)*. Braunschweig 2000, ISBN 978-3-14-100634-6

## Weblink

 **Commons: Index vo dr möntschliche Entwicklig** – Sammlig vo Multimediadateie
* Human Development Index

## Fuessnoote
# Strääl

e Schträäl us Blastig
E **Schträäl** isch e Inschtrumant us Holz, Horn odr Chunstschtoff zum strääle, da isch ordne und frisiere vun de Hoor. En anders Instrument womer för d Hoorpfleeg bruucht isch d Bürste.

Früener wo no d Hoorluus verbraitet gsii isch, hend voralem d Chind müese regelmässig miteme Luusstrèèl gstrèèlet werde. Bi sonam sind Zacke vil fiiner und nöcher binenand, so as die lästige Lüüs hangeblibe sind. Hüt bruucht mer Luusstrèèl no voralem bi Filzlüüs und för Huustier, wie Chatze und Hünd.

Wemma'na Papiir datsua ninnt, kamma mepma Strêêl vo Muul Musig mahha.

## Streel ide Landwertschaft

Zum Beera giidz Beerstrêêl. Dia luagand uus wia Schüüfile mit ama Griff, und vôrna zin Negl. Asoo muama ned jeedz Beerle am ôana tsemmaklüüba.

## Streel in dr Industrii

Streel wärde überall bruucht, wo me Material wo us lange Fasere beschdoht muess sübere und ordne. In dr Textilindustrii werde Wulle, Bauelle und anderi natürligi Fasere gstreelt, bevor si gschbunne oder suscht verarbeitet wärde, und z churzi Fasere wärde uussordiert und schböter mänggisch zu Filz verarbeitet.

Die maschinelle Streel beschtöhn us Drummle, wo sich dreihe und vil churzi Zehn uf dr ganze Oberflächi hai.

## Gschicht

e verzierte normannische Streel
Streel si eins vo den ältischte Inschtrument für d Körperpfläg wo erfunde worde si, und me kennt si scho us em alten Ägypte und andere Kulture us dr Antike. Hüfig si d Streel dekorativi Gegäschtänd gsi und us düüre Materiali wie Elfebei gmacht worde und verziert worde.

## Lueg au

* Wiberat

## Weblink

 **Commons: Strääl** – Sammlig vo Multimediadateie
# SARS-CoV-2

**SARS-CoV-2** (Sars-CoV-2; vorhäär *2019-nCoV, 2019-novel Corona virus*, „neiaartig Coronavirus 2019“ oder **Wuhan-Virus**) isch dr Name vun eme Coronavirus, wu im Jänner 2020 in dr chinesische Stadt Wuhan, Provinz Hubei, nei idäntifiziert wooren isch. S Virus verursacht d Chranket, wu mer **COVID-19** (oder *Covid-19*, fir *Corona virus disease 2019*) haißt un isch Uusleeser vu dr Coronavirus-Pandemy 2019/2020, wu vu dr WHO as „gsundhaitligi Nootlaag mit ere internazionaale Draagwyti“ yygstuft und im Merz 2020 zur Pandemy erkleert wooren isch. In dr Effetligkait wiird s Virus zmaischt nume chuurz (no dr Virus-Familie) *Coronavirus* oder mänkmool (no dr Chranket) *Covid-19-Virus* gnännt.

Sit Ändi 2020 git s Impfstoff gäge SARS-CoV-2.

## Weblink

 **Commons: SARS-CoV-2** – Sammlig vo Multimediadateie
## Fueßnote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bitte tue de Hiwiis zu Gsundheitsthemene biachte! |
# Kwelle vo der Gschicht

Als **Kwelle** bezeichnet me i der Gschicht alli Sache, wo me drus Informazione über früeneri Zyte cha gwünne.

D Gschichtswüsseschaft bruucht do derzue Schriftdokumänt, Bilder und aller Gattig Gägeständ, wo vo früner no vorhande sind. Deils sind d Dokumänt dozmol grad prezis gmacht worde zum de Lüt i spöterer Zyt öpis z verzelle, wie s denn gsi isch, zum Bischpiil bi de Inschrifte und de Verträäg. Dene Kwelle säge d Historiker «Überliferig» oder mid em Frömdwort «Tradition», wil s vo Afang aa dänkt gsi isch, me sell se sorgfältig für spöter ufbewaare, so wie d Schrifte i de Archiiv (Bischpiil: s Archiiv vo der Basler Mission).

E Huuffe Sache, wo vo de Möntsche emol gmacht und bruucht worde sind, het me i der neuere Zyt nur dur Zuefall gfunde oder erscht spoot als Träger vo Informazione verstande. Mit sonige Kwelle schaffe bsunders d Archäolooge und deils au d Architekturhistoriker. Dene Grundlage seit me «Überräschte», wil si früener nid absichtlech ufghobe, sondern mängmol sogar ufggää, veränderet oder furtgheit worde sind und derno erscht nochträglich vo der Forschig undersuecht wärde (Bischpiil: Vindonissa).

D Forschig het sech dra gwöönt, d Gschichtskwelle mit ere systematische Kwellekritik z dokumäntiere, ass me sicher isch, drus die richtige Schlüss über d Vergangeheit z ziee. Das cha schwirig wärde, wenn nid es Originaldokumänt, sondern nur e spöteri Kopii z finden isch, oder wenn nur es Stükli dervo erhalte bliben isch und me nid s ganze ursprüngleche Wärch kennt; me seit däm es «Fragmänt» (Bischpiil: dr Pactus Alamannorum).

Für d Forschig über d Sproochgschicht und au über die jüngeri Sozial- und Kulturgschicht sind mündlechi Kwelle nützlech zum Sache z erfahre, wo nid schriftlech überliferet wärde (Bischpiil: Interview vo de Projäkt für Tieläktwörterbüecher).

* Friedrich Beck, Eckart Henning (Hrsg.): *Die archivalischen Quellen. Mit einer Einführung in die Historischen Hilfswissenschaften.* Köln 2004, ISBN 3-8252-8273-2
* Ahasver von Brandt: *Werkzeug des Historikers. Eine Einführung in die historischen Hilfswissenschaften.* Stuttgart 1986, ISBN 3-17-009340-1.
* Otto Gerhard Oexle: *Was ist eine historische Quelle?.* In: *Rechtsgeschichte. Zeitschrift des Max-Planck-Instituts für europäische Rechtsgeschichte* 4 (2004), S. 165–186.
* Jan Vansina: *Oral Tradition. A Study in historical Methodology.* London 1961.

## Weblink

* Bricht über Kwelle vo der Uni Konstanz

## Fuessnoote