Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Koordinatesüsteem

E **Koordinatesüsteem** (in dr Mathematik churz *KOS*) wird brucht, zum d Posizion vo Pünkt und Objekt im ene geometrische Ruum äidütig z beschriibe.

## Verwändig

Koordinatensüsteem si mathematischi Hilfsmiddel zum Posizione im Ruum z bezäichne. Si wärde in vile Wüsseschafte und in dr Technik aagwändet. Au im Alldaag chömme Koordinatesüsteem hüfig vor:

* Lengi- und Bräitigrad bilde e geografischs Koordinatesüsteem vo dr Ärde.
* In Spiilnotazioone wie bim Schiff versänke oder bim Schach und in Dabällekalkulazioone wärde Fälder mit Koordinate wie **B3** bezäichnet.
* Wandercharte und Stadtblään si mäistens in Koordinate-Kwadrat iidäilt. In dr Kwadratstadt Mannheim bilde d Innestadtstrosse s Koordinatesüsteem.

* 2-dimensionali kartesischi Koordinate zur Lokalisierig vo Hüdrante
* E Mannheimer Stroosseschild
* E Schachbrätt
* En Ortsblaan

## Underschiidligi Koordinatesüsteem

D Koordinatesüsteem, wo am hüfigste verwändet wärde sin s kartesische Koordinatesüsteem, allgemäiner s Koordinatesüsteem und d Polarkoordinatesüsteem.

### Chuugele und Ebeni im Ruum

Sfäärischi Koordinate: d Distanz ρ vom Zentrum zu dr Oberflechi vo dr Chuugele isch für alli Pünkt gliich. D Posizioon vom Punkt P isch dorum äidütig festgläit dur d Winkel φ (Bräitigraad) und θ (Lengigraad)
Bi sümmetrische Süsteem, wo bin ene äi Dimension überall gliich isch, bliibe wemm mä s richdige Koordinatesüsteem brucht, äinzelni Koordinate konstant. Zum Bischbil länge zwäi Koordinate (Lengigraad und Bräitigraad) zum e Posizion uf dr Oberflechi vo dr Ärde aazgee, die dritti Koordinate isch dur e Radius vo dr Ärde festgläit. Wenn hingege zuesetzlig d Hööchi vom ene Punkt söll beschriibe wärde, muess mä e dritti Koordinate iifüere. Für das definiert mä e Hööchibezugsflechi.

Rundi Körper wie d Ärde oder anderi Himmelskörper, wärde dur sfäärischi Polarkoordinate (Chugelekoordinate) beschriibe.

En Ebeni im Ruum wird mit kartesische Koordinate beschriibe: zwäi Koordinate si wariabel, die dritti isch dur e Abstand vo dr Ebeni vom Koordinateursprung festgläit.

### Graad, chrumm und orthogonal

Mä underschäidet zwüsche gradlinige (affine) und chrummlinige Koordinatesüsteem. Wenn au no d Koordinatelinie in jedem Punkt sänkrächt ufenander stöön, säit män eme sonige Koordinatesüsteem orthogonal.

## Koordinate

E Koordinate isch äini vo meerere Zaale oder andere gordnete Zäiche, wo ma mit ene d Laag vom ene Punkt in ere Ebeni oder im ene Ruum aagit. Jedi vo de Dimensione, wo s brucht zum d Laag äidütig z beschriibe, het iiri äigeni Koordinate. Wenn en Ort dur zwäi Koordinate beschriibe wird, zum Bischbil uf dr Landcharte, reedet mä vom ene „Koordinatebaar“.
Dr Fachbegriff vo dr *Koordinate*, in dr Bedütig vo „Aagoob vo dr Laag“, isch im 18. Joorhundert us em Wort Ordinate (Sänkrächti) bildet worde.

## Fuessnoote

## Weblingg

* Äifachi und verständligi Erklärig (hpts. dur Abbildige)
* Mathematisch exakti Definizione (mit Formle)
# Taipeh

Taipeh
**Taipeh** isch d Hauptstadt vo dr Republik China.

## Geografy

D Stadt lyt am Fluss *Danshui* uf dr Insle Taiwan. Si isch e Millioonestadt, und zäme mit dr Nochberstadt Neu-Taipeh näbedra bildet si di gröschti Agglomerazioon vom Land.

Im Norde vo dr Stadt isch e Bärglandschaft, wo drin dr Nazionalpark *Yangmingshan* lyt. Chlyni Bärge het’s im ganze Stadtgebiet.

## Gschicht

I dr Gägend, wo hüt Taipeh lyt, het früener s Volk vo de Ketagalan gläbt. Im 17. Joorhundert hend d Spanier Sidlige uf dr Insle Taiwan agfange yzrichte; si sind denn vo dr Insle gly vertribe worde, wo d Holländer cho sind und d Herrschaft übernoo hend. Ane 1662 sind d Chineese d Herre vo dr Insle worde und d Holländer sind au furtggange. Am Donshui-Fluss sind chinesischi Dörfer entstande. Us de Sidlige *Mon-Jia, Dalongdong* und *Dadaocheng* het sech im 18. Joorhundert d Stadt Taipeh entwicklet.

Im spoote 19. Joorhundert het Taipeh Stadtmuure überchoo. Sid 1885 giltet s ofiziell als Stadt. Vo 1895 bis 1945 isch d Stadt japanisch gsi. Jetz het si sech zun ere Grossstadt entwicklet. Im Joor 1949 isch d Regierig vo China, wo dr Kampf gäge d Komunischte uf em Festland verlore het, agfüert vom Presidänt Chiang Kai-Shek uf Taiwan ggange und het Taipeh zum Zäntralort vo dr separate Republik China gmacht, wo 1950 usgruefe worden isch.

## Weblink

 **Commons: Taipeh** – Album mit Multimediadateie
# Asie

|  |
| --- |
| **Asie**
 |
| **Flechi** | 43,810,582  km² ) |
| **Iiwohner** | 3,902,404,193 |
| **Bevölkerigsdichdi** | 89.07/km² (181/sq mi) |
| **Demonym:** | Asiate |
| **Regierige** | 37 Länder |

D Lag vo Asie uf dr Wält
**Asie** isch dr gröschd Kontinänt (29,4% vo dr Landflechi vo dr Ärde), het die gröschdi Iiwohnerzahl (meh as 60% vo alle Mensche) und isch au am dichdischde bevölkeret. Es isch dr öschdlig Deil vo Eurasie. Im Weschde wird as Gränze zu Europa dr Ural gnoh und am Suezkanal schdoosst Asie uf Afrika. Im Norde lit dr Arktisch Ozean, im Oschde dr Pazifik und im Süde dr Indisch Ozean. Dr Groossdeil vo dr Landmasse lit in dr nördlige Hemisphäre.

D Iideilig vo Asie in Regione, noch dr UNO

    Nordasie

    Zentralasie

    Weschdasie (Middlere Oschde)

    Südasie

    Oschdasie

    Südoschdasie

Asie wird gschichdlig, kulturell, ethnisch und geographisch in Regione iideilt: Sibirie, Oschdasie, Südoschdasie, Zentralasie, dr indisch Subkontinänt und dr Middler Oschde.
# Beringstrooss

| Beringstraße |
| --- |
| Satellitebild vo dr Beringstrooss (NASA) Satellitebild vo dr Beringstrooss (NASA) |
| Verbindet s Gewässer | Tschutschukesee (Nordpolarmeer) |
| mit em Gwässer | Beringmeer |
| Drennt d Landmasse | Alaska |
| vo dr Landmasse | Sibirie |
| Date |
| Geografischi Lag | 65° 57′ N, 168° 49′ W65.952122-168.818427 |
|

|  |
| --- |
| Beringstraße (Alaska)Beringstraße |

 |
| Chliinsti Bräiti | 83 km |
| Insle | Diomedes-Inseln, Fairway Rock |
| Seecharte vo dr Beringstrooss Seecharte vo dr Beringstrooss |

D **Beringstrooss** (änglisch *Bering Strait*, russisch Бе́рингов проли́в/*Beringow proliw*) isch e Meerängi zwüsche dr östligste Stell vo Asie und em westligste Punkt vom amerikanische Festland, und eso au zwüsche Russland und de USA (Alaska).

D Meerängi und s Beringmeer, wo südlig von ere lit, si noch em Dään Vitus Bering benennt, wo 1728 as Marineoffizier in russische Dienst dur d Meerängi gfaare isch.

## Geografii

D Meerängi isch öbbe 82 km bräit und im Durchschnitt nume öbbe 30 bis 50 m dief. Si verbindet d Tschuktschukesee (e Randmeer vom Nordpolarmeer) im Norde mit em Beringmeer (s nördligste Randmeer vom Pazifik) im Süde. Si befindet sich zwüsche de bäide Kontinänt bzw. em Kap Deschnjow (Asie) im Weste und em Kap Prince of Wales (Nordamerika) im Oste.

Die globali Datumsgränze goot dur d Beringstrooss. D Meerängi isch nume ab und zue zuegfroore, denn wenn d Tämpratuur under minus 70 Grad Celsius fallt.

## Weblink

 **Commons: Beringstraße** – Sammlig vo Multimediadateie
* Originalardikel vo dr Rutgers University über d Erstbesiidlig vo Amerika (uf Änglisch)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Beringstraße“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# China

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel behandlet de kulturelli Ruum. Witeri Bedütige finded sich under China (Begriffsklärig). |

D Volksrepublik China und d Republik China
**China** isch e kulturelle Ruum in Ostasie, wo vor me as 3500 Joor entstande isch.

Für d Gschicht vo dr Kultur isch dr chinesisch Ruum sid em zwöite Joortusig vor Chrischtus eis vo de grosse Zäntre vo dr Zivilisazioon. Dört isch s chinesische Schriftsyschteem entwicklet worde, wo s eltischte uf dr Wält isch, und au i dr Architektur, dr Medizin, dr Musig, dr Filosofy (wie öppe mit em Daoismus), dr Technik und uf anderne Gebiet isch China scho im Altertum innovatyv gsi.

S Wort *China* chunt vom Sanskrit-Wort *cīna* चीन. Das isch z China dr Name vom Staat Qin gsi, wo vom Joor 778 vor Chrischtus bis 207 vor Chrischtus d Regioon China agfüert het. Es git i däm Kulturruum verschideni chinesischi Sprooche.

Politisch und geographisch het das Gebiet i dr historische Zyt, vo 221 vor dr Zitewändi bis anne 1912, s Kaiserriich China umfasst. Danach isch d'Republik China enstangä.

Sit 1949, wo dr Bürgerchrieg mit em Siig vo de Kommunischte gäg d'Republik z Änd gangen isch und d'Kuomintang mit dr Republik säch uf d Insle Formosa zruggzooge häi, git s zwäi chinesischi Staate:

* d Volksrepublik China (VR), wo s ganze chinesische Feschtland beherrscht, und
* d Republik China (ROC), wo nume no Taiwan und e baar Insle im Chinesische Meer umfasst. Nachfolger vor Republik China vo 1912

* Helwig Schmidt-Glintzer: *China. Vielvölkerreich und Einheitsstaat.* München 1997. ISBN=3-406-42348-5
* Brunhild Staiger, Stefan Friedrich, Hans W. Schütte: Das große China-Lexikon. Geschichte, Geographie, Gesellschaft, Politik, Wirtschaft, Bildung, Wissenschaft, Kultur. *Darmstadt 2008. ISBN=978-3-89678-633-3.*

## Weblink

 **Commons: China** – Album mit Multimediadateie