# Albanischi Sproch

| Albanisch (Shqip) |
| --- |
| **Verbreitig**: | Albanie, Kosovo, Mazedonie, Montenegro, Serbie, Kroatie, de Türkei und Rumänie, usserdem z Idalie und Griecheland und als Ywanderersproch z West- und Mitteleuropa sowie Nordamerika und Australie |
| **Sprecher**: | 7-9 Millione |
| **Linguistischi Klassifikation**: | * Indogermanischi Sproche
**Albanisch**
 |
| **Unterteilige**: |
Gegisch und Toskisch |
| **Offizieller Status** |
| **Amtssprooch vo**: | Albanien Albanie  Kosovo  Mazedonie  Montenegro |
| **Sproochchürzel** |
| ISO 639-1 |
sq |
| ISO 639-2 | (B) alb | (T) sqi |
| ISO 639-3 |
sqi (Makrosproch), als (Toskisch), aln (Gegisch), aat, aae |

Die **albanischi Sproch** (Albanisch: *Gjuha Shqipe* /ˈɟuˌha ˈʃciˌpɛ/) ghört zu de indogermanische Sproche.

## Dialäkt

*Hauptartikel: Albanischi Dialäkt*
Grundsätzlich underscheidet mer zwüsche zwei Dialäktgruppe, em **Gegische** und em **Toskische**. Sälli werre widderum in verschydeni Underdialäkt underdeilt. Hochsproch vom Albanische isch de toskische Dialäkt. Allerdings werre (vor allem in de Medie) immer meh gegischi Usdrück übernoh.

## Verbreitig

D Sproch isch in ganz Albanie und usserdem in Deile vo Mazedonie, Serbie, Griecheland und Montenegro gschwätzt. Z Süditalie und Sizilie git s Minderheite wo Albanisch schwätze, insgsamt öbbe 100'000.

D Gsamtzahl vo Spræcher wird uff sybe bis nün Millione gschätzt.

## Gschicht

Im 1. Johrdausend hät sich d Sproch vo de andere indogermanische Sproche abgspaltet. Am Afang sin d Albaner numme in wenige Teile vom hüttige Albanie gsi; spöter hän si sich bis an d Mittelmeerküste usbreitet. E baar byzantischi Schriftsteller hän vo de albanische Sproch berichtet. Bis ins nünzæhnte Johrhundert sin Slawe uss de Nochbarländer ygwandert und hän d Sproch übernoh.

Wirklig uff Albanisch gschribe worde isch erscht im 18. Johrhundert. Zwar hät mer scho Beleg vo albanischsprochige Biecher (s ältschte vo 1555), allerdings hät s erscht 1870 die erste Zitige und Zitschrifte uff Albanisch geh. Dörtmols isch no mit em Griechische, Arabische, sæltener mit em Latynische Alphabet gschribe worre. 1908 hät mer sich an me Kongress druff geinigt, dass numme no mit latynische Büchstabe gschribe und d Sunderzeiche **ç** und **ë** verwændet werre solle.

## Alphabet un Ussprooch

S Albanisch wird im latiinische Alphabet mit zwei Sunderzeiche gschribe. D Buechstabe sin *a, b, c, ç, d, e, ë, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, x, y, z*. Zuesätzlich gits d Digraph *dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh* un *zh*. Im Gegische Dialäkt wird au no de Zirkumflex ^ verwändet, wo e Nasalvokal kennzeichnet.

S Albanisch wird konsequänt phonemisch gschribe; des heisst, jede Buechstab oder Digraph stoot für ei Luut. Einzigi Ussnaam isch *ë*, wo am Änd vum Wort meischt nümm ussgsproche wird. Des wird au mit Fremdwörter un Persone un Stedt so gmacht. S änglisch *business* wird *biznesi* gschribe, de George W. Bush isch de *Xhorxh Bushi*, de Gerhard Schröder isch de *Gerhard Shrëderi* un Züri un Münche werde *Cyrih* un *Mynih* gschribe.

Des Alphabet isch im Joor 1908 bim Kongress vo Manastir als alleinigs Alphabet feschtglait worde. Zur Usswaal sin drüü konkurierendi Alphabet gstande: s „Istanbul-“, „Bashkimi-“ un s „Agim-Alphabet“. Geeignet het mer sich uff e Kompromiss zwüschem *Bashkim* un *Agim*, wo hüt no bruucht wird. Devor isch je nooch Religion im latiinische, griechische oder arabische Alphabet gschribe worde. Aber no 1910 het es e Bewegig vo Muslime gee, wo sich für s arabischi Alphabet ygsetzt hen, wyl si s latiinischi Alphabet für unislamisch ghalte hen. S griechischi Alphabet wird hüt no vo de Arvanite (orthodoxi albanisch-sproochigi Grieche) bruucht.

| Buechstab | IPA-Wärt | Byspil | Bedütig |
| --- | --- | --- | --- |
| A | [a] | pafshim | „Adieu“ |
| B | [b] | bardhë | „wyss“ |
| C | [t͡s] | mace | „Chatz“ |
| Ç | [tʃ] | fuçi | „Fass“ |
| D | [d] | dritare | „Fenschter“ |
| Dh | [ð] | dhe | „un“ |
| E | [ɛ] | gjemb | „Dorn“ |
| Ë | [ə]; am Änd vum Wort meischt stumm | hënë | „Moo“ |
| F | [f] | fjalë | „Wörter“ |
| G | [g] | grua | „Frau“ |
| Gj | [ɟ] | gjelbër | „grüen“ |
| H | [h] | hapur | „offe“ |
| I | [i] | iriq | „Igel“ |
| J | [j] | javë | „Wuch“ |
| K | [k] | shok | „Fründ“ |
| L | [l] | lojë | „Spiil“ |
| Ll | [ɫ] | djall | „Kobold“ |
| M | [m] | mirë | „guet“ |
| N | [n] | nënë | „Muetter“ |
| Nj | [ɲ] | njeri | „Mensch“ |
| O | [ɔ] | portokall | „Orange“ |
| P | [p] | shtëpi | „Huus“ |
| Q | [c] | shqip | „Albanisch“ |
| R | [ɾ] | ari | „Bär“ |
| Rr | [r] | rruga | „Strooss“ |
| S | [s] | sot | „hüt“ |
| Sh | [ʃ] | shumë | „vil“ |
| T | [t] | kaltër | „himmelblau“ |
| Th | [θ] | thikë | „Messer“ |
| U | [u] | bukë | „Brot“ |
| V | [v] | vajzë | „Maidli“ |
| X | [d͡z] | xixë | „Funke“ |
| Xh | [dʒ] | xhurmë | „Lärm“ |
| y | [y] | pyll | „Wald“ |
| z | [z] | zjarr | „Füür“ |
| zh | [ʒ] | plazh | „Strand“ |

## Phonologi

S Standardalbanisch un di toskische Dialäkt hen 29 Konsonante un sibe Vokal. D Betonig ligt meischt uff de zweitletschte Silbe. In de gegische Dialäkt gits mee Luut (lueg wyter unte).

|   | Bilabial | Labio- dental | Dental | Alveolar | Post- alveolar | Palatal | Velar | Glottal |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Verschlussluut** | p  b |   |   | t  d |   | c  ɟ | k  g |   |
| **Affrikat** |   |   |   | ts  d͡z | tʃ  dʒ |   |   |   |
| **Nasal** | m |   |   | n |   | ɲ |   |   |
| **Frikativ** |   | f  v | θ  ð | s  z | ʃ  ʒ |   |   | h |
| **Approximant** |   |   |   |   |   | j |   |   |
| **rhotischi Luut** |   |   |   | ɾ  r |   |   |   |   |
| **Laterale** |   |   | ɫ | l |   |   |   |   |

D Konsonante vum Gegische unterscheide sich dass es no e velare Nasal [ŋ] un en velarisierte dentale Nasal [n̪ˠ] git, dass de alveolare Vibrant [r] vilmool als en retroflexe Approximant [ɻ] ussgsproche wird, un dass d palatale Plosiv *q* un *gj* mit de Affrikate *ç* un *xh* zämmefalle.

Vokal vum Toskische un Standardalbanische|  | Vorne | Zentral | Hinte |
| Gschlosse | i y |   | u |
| Mittel | ɛ | ə | ɔ |
| Offe |   | a |   |

Bi de Vokal unterscheidet s Gegisch im Gägesatz zum Toskische un zur Standardsprooch zwüsche Lang- un Churzvokal un het e Reihe vo Nasalvokal, dafür git es aber de Schwa *ë* wo für s Toskisch typisch isch, praktisch nit.

Vokal vum Gegische
(Dialäkt vo Shkodra)|  | Vorne | Hinte |
| Gschlosse | i iː ĩ ĩː y yː ỹ ỹː | u uː ũ ũː |
| Mittel | ɛ ɛː ɛ̃ ɛ̃ː œ œː œ̃ œ̃ː | ɔ ɔː ɔ̃ ɔ̃ː |
| Offe | æ æː æ̃ æ̃ː | ɑ ɑː ɑ̃ ɑ̃ː |

## Grammatik

### Nome

D Nome könne bstimmt oder unbstimmt sy. De unbstimmte goht meistens de Artikel "një" vorus, an di bstimmte wird s Suffix *-i* aghänkt, also *një dollap* - e Schrank und *dollapi* - de Schrank.

Im Albanische git s fümf bzw. sechs Fäll:

* Nominativ
* Akkusativ
* Dativ
* Genitiv
* Ablativ
* Vokativ (optional)

Alli Fäll (au de Nominativ) werre durch Ændige azeigt.

D Pluralbildig isch wie im Dütsche und Alemannische sehr kompliziert. S git etwa hundert verschiedeni Klasse vo Nome.

### Verbe

D Grammatik isch bezüglig Verbe de französische zimlig ähnlich. So git s zum Bispyl de Subjunktiv (französische Konjunktiv) und ähnlichi Vergangeheitsforme.

### Adjektiv

S Adjektiv stoht hinder em Nome. Zum Teil goht em e Artikel ("i" oder "e") vorus und stoht hinder em Nome. E andere Deil vo de Adjektive hät kei Artikel.

### Präpositione

Präpositione verlange entweder de Akkusativ, de Ablativ oder au de Nominativ.

## Weblink

 **D Wikipedia uff AlbanischS Wiktionary uff Albanisch** — e freis Wörterbüech

 **Wikiquote uff Albanisch** — Zitate

 **Wikibooks uff Albanisch** — Lern- und Lehrmaterialie