Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Chinesischi Muure

Die Chinesischi Muure uf eme Bild vo 1907
Die **Chinesischi Muure** (chin. 萬里長城 / 万里长城, *Wànlǐ Chángchéng* „10.000 Li langi Muure“; au chin. 中國長城 / 中国长城, *Zhōngguó Chángchéng* „Lange chinesischi Muure“), au „Groissi Muure“, isch e historischi Gränzbefestigung, wo s chinesische Kaiserriich vor nomadische Ritervölker us em Norde hätt sölle schütze. Im 7. Joorhundert v. d. Z. het mä aagfange mit baue. D Muure isch mee as 21'196,18 Kilometer lang und umfasst 43'721 Äinzelobjekt und Standort.

D Muure het d Form, wie mä sä hüte kennt, in dr Zit vo der Ming-Dünastii überchoo. 1493 het dr Kaiser Hongzhi dr Bau vo dr Ming-Muure befoole, wo s Land vor de Mongole hätt sötte schütze und au dr Handel besser hätt chönne überwacht wärde. In de Nüün Garnisone vo de Ming si öbbe 300'000 Soldate stazioniert gsi.

## Litratuur

* Folke Bergman: *Archaeological Researches in Sinkiang. Especially the Lop-Nor Region.* Reports…Publication 7. Stockholm 1939 (englisch).
* Sven Hedin, Folke Bergman: *History of an Expedition in Asia 1927–1935*. Part III: 1933–1935. Reports… Publication 25. Stockholm 1944.
* David Hessler: *Im Bann der Großen Mauer.* in: *Epoc.* Heidelberg 2008,1, 32ff.
* Michel Jan (Text), Roland und Sabrina Michaud (Fotos): *Die Chinesische Mauer.* Hirmer Verlag, München 2000. ISBN 3-7774-8680-9
* Julia Lovell: *Die Große Mauer.* China gegen den Rest der Welt. Theiss, Stuttgart 2007. ISBN 3-8062-2074-3
* Hans Wilm Schütte: *Chinas Große Mauer. Die Wiederentdeckung eines Weltwunders.* Orbis, München 2002. ISBN 3-572-01318-6

## Weblingg

 **Commons: Chinesische Mauer** – Sammlig vo Multimediadateie
* Die Geschichte der Großen Mauer
* *Große Mauer (Chang cheng)* *(Text & Fotos)*
* *Die große Mauer wird größer* (2001, *Archäologische Ausgrabungen an der Mauer*)
* *Satellitefotene vo dr Muure* (Adobe Flash)
* *Geographii vo alle Abschnitt* (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)  Vorlage:Toter Link/maps.google.com (ängl.)
* Iidrag in der Wälterbliste vo dr UNESCO uf Änglisch und uf Französisch

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Chinesische\_Mauer“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |

40.343633055556116.001635
# Litaue

|  |
| --- |
| **Republik Litaue Lietuvos Respublika** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| {{{ARTIKEL-FLAGGE}}} | {{{ARTIKEL-WAPPEN}}} |
|  |  |

 |
| **Amtsspraach** | Litauisch |
| **Hauptstadt** | Vilnius |
| **Staatsoberhaupt** | Gitanas Nausėda |
| **Regierigschef** | Inga Ruginienė |
| **Flächi** | 65.301 km² |
| **Iiwohnerzahl** | 3.029.118 (Januar 2021) |
| **Bevölkerigsdichti** | 49 Iiwohner pro km² |
| **Bruttoinlandsprodukt** | 48,132 Mrd. $ (2008) |
| **Human Development Index** | 0,862 (43.) |
| **Währig** | Euro (EUR) |
| **Unabhängigkeit** | 16. Februar 1918 (Deklaration); 11. März 1990 (Widdererlangig) |
| **Nationalhimne** | Tautiška Giesmė |
| **Zitzone** | UTC+2 (EET) UTC+3 EEST (März - Okdober) |
| **Kfz-Kennzeiche** | LT |
| **Internet-TLD** | .lt |
| **Vorwahl** | +370 |
|  |
|  |

**Litaue** isch a Land im öschtlicha Europa. Es isch a biz klenner wie Dütschland und hätt ca. 3,03 Mio Iwohner.

Litaue isch eine vo de drei baltische Schtaate.

## Geographi

Litaue grenzt im Norde an Lettland (Grenzlänge 610 km), im Oschte an Wißrussland (724 km), im Südweschte an de russische Oblast Kaliningrad (303 km) mit irer Houptschtadt Kaliningrad (*Königsberg*), im Süde uf me kurze Stück an Pole (110 km) und im Weste an die Ostsee (99 km). Im Nordweste bildet d Oschdtsee a natirliche Grenz.

## Schtaat

S politische Syschtem vu dr Republik isch unitar und iberwiigendt als parlamentarische Demokratii organisiirt.

Litaue isch a Midtgliid vu dr UNO, dr Europäische Union (sit em März 2004), dr Eurozone, em Europarat, dr NATO (sit em März 2004) und dr G40. Die litauisch Regiirung schtreabt momendtan an zeitweilige Sitz im UN-Sicherhoitsråt a.

## Stätt

Houptschtadt und Regiirugsgssitz isch Vilnius.

Andre wichtiga Stätt sind:

* Kaunas,
* Klaipeda (Memelstadt),
* Panevėžys,
* Šiauliai,
* Palanga,
* Nidden.

## Sprachä

Litouisch isch 2021 d'Muätersprach vo 85% vor Bevölkerig. 6% hei Russisch aus Muättersprach u 5% Polnisch. Insgesamt hei 68.2% vor Bevölkerig Russischkenntnis, 55.6% Änglischkenntniss u 10.5% Dütschkenntnis.

Litaue hot mehnerloi litauschschprochige Dialäkt; dorunter bischpilswiis Hochlitausch (**aukštaičių**) un Samogitsch (Niiderlitausch, Schemaitisch, Litauisch **žemaičių**).

## Weblink

 **Commons: Litauen** – Sammlig vo Multimediadateie
 **Litauen** im dütschsprochige Wikisource

* lithuania.lt zentrals Internetportal (englisch)
* Länderinformatione zue Litaue (Uuswärtigs Amt, Berlin)
* alles-ueber-litauen.de Informatione zue Litaue
* de.mfa.lt Litauischi Botschaft z Berlin
* Litauischs Kulturinstitut, Hüttenfeld

## Fuessnoote
# D Qing-Dünastii

S Gebiet vo dr Qing-Dünastii
D **Qing-Dünastii** (mandschurisch *daicing gurun*; chin. 清朝, *qīng cháo*, W.-G. *ch'ing ch'ao*), au **Mandschu-Dünastii**, isch 1616 vo de Mandschu under em Nurhaci gründet worde. Si het vo 1644 aa im Kaiserriich China gherrscht. Si het d Ming-Dünastii abglööst und iir Ändi isch 1911 choo, wo d Republik China am 1. Januar 1912 errichdet worde isch.

D Qing-Dünastii isch noch dr mongolische Yuan-Dünastii die zwäiti Dünastii z China gsi, wo nit vo Han-Chinese gründet worde isch. Si het uf em Ufstiig vom Volk vo de Dschurdsche basiert, wo as Jin Dünastii vo 1125 bis 1234 und spööter as die *Spöötere Jin* (chin. 後金, *hòujīn*) in Nordchina gherrscht häi. 1635 häi d Dschurdsche sich afo Mandschu nenne. Vo 1636 aa het d Dünastii sälber *Qing* ghäisse.

## Litratuur

* Jacques Gernet: *Die chinesische Welt. Die Geschichte Chinas von den Anfängen bis zur Jetztzeit.* Insel-Verlag, Frankfurt am Main 1979, ISBN 3-458-05503-7.

## Weblingg

 **Commons: Qing-Dynastie** – Sammlig vo Multimediadateie
* Alfons Mumm von Schwarzenstein: Ein Tagebuch in Bildern (1902)
* Suech no Qing-Dynastie in dr Dytsche Digitale Bibliothek (DDB)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **D Epoche vorhäär** Ming-Dünastii | **Zitdaafele vo dr chinesische Gschicht**  | **D Epoche noochhäär** Republik China |
|  |
# INSEAD

| INSEAD |
| --- |
| Motto | *The Business School for the World* |
| Gründig | 1957 |
| Ort | Fontainebleau, Singapur, Abu Dhabi |
| Bresidänt | Andreas Jacobs |
| Studänt\*ene | 1.000 |
| Website | www.insead.edu |

D **INSEAD** (urspringli: Ins**titut **E**uropéen d’**Ad**ministration des Affaires*) isch e privati Wirtschaftshochschuel (Graduate Business School) wu ire Sitz z Frankrych het. Si isch anne 1957 grindet wore un bietet verschideni Studiegäng im Beraich Bedribswirtschaft un Unternämesfierig aa. Si giltet as aini vu dr beschte Management-Universitete uf dr Wält un chunnt regelmäßig uf Spitzepositione in internationale Ranking.

D INSEAD isch anne 1957 vum Georges Frederic Doriot, eme franko-amerikanische Harvard-Brofässer, z Fontainebleau grindet wore. D INSEAD isch dodermit di erscht Business School z Europa gsii. S Lehraagebot isch vu Aafang aa aaglähnt gsii an amerikanischi Vorbilder, vor allem an d Harvard Business School.

Dr hitig Campus z Fontainebleau isch anne 1969 ufgmacht wore, syt 2000 git s e zweete Campus z Singapur un syt 2010 e dritte Campus z Abu Dhabi.

## Weblink

 **Commons: INSEAD** – Sammlig vo Multimediadateie
* www.insead.edu

## Fueßnote
# Massachusetts Institute of Technology

| Massachusetts Institute of Technology |
| --- |
|  |
| Motto | Mens et Manus *(Gäist und Hand)* |
| Gründig | 1861, ufdoo 1865 |
| Drägerschaft | brivat |
| Ort | Cambridge, MA, USA |
| Bresidänt | L. Rafael Reif |
| Studänt\*ene | 10'894 |
| Mitarbeiter\*ne | 1'009 wüsseschaftligi Mitarbäiter |
| Stiftigsvermöge | 8,4 Mrd. US-Dollar |
| Hochschuelsport | NCAA Division III |
| Website | mit.edu |

S **Massachusetts Institute of Technology** (**MIT**) isch e Technischi Hoochschuel und Uniwersidäät z Cambridge, Massachusetts in de USA. Si isch 1861 gründet worde. S MIT gältrz as äini vo de füerende Eliteuniwesidääte uf dr ganze Wält und nimmt in internazionale Vergliich immer e Spitzeblatz ii. D Hoochschuel isch e Mitgliid vo dr Association of American Universities, e Verbund vo füerende, forschigsintensive nordamerikanische Uniwersidääte, wo s sit 1900 git.

S MIT isch e brivati, nit-konfessionelli technischi Uniwersidäät, wo as ersti Chemii-Ääscheniöör usbildet het und wo Wirtschafts-, Sozial- und Gäisteswüsseschafte in d Ääscheniöörusbildig iibezoge het. Zur Zit studiere am MIT über 10'000 Studänte. S MIT isch stolz uf s hooche Niwoo vo dr Usbildig und bindet d Studänte scho früe in d Forschigsaktividääte ii.

D Hoochschuel lit am Charles River z Cambridge, diräkt wisawii vo Boston und bachab vo dr Harvard University.

Rund um s MIT het sich e Netz us Hoochtechnologii-Chliifirmene aagsiidlet: In de spoote 1990er Joor isch Risikokapital im Überfluss vorhande gsi, sodass vili Studänte e Hightech-Startup-Firma gründet häi.

D Hoochschuel isch au nd Gründigsorganisazioon und dr Sitz vom World Wide Web Consortium (W3C), em Standardisierigsgremium für s World Wide Web.

Sit 2002 macht s MIT nodinoo alli sini Kursunderlage über s Internet öffentlig zuegänglig und understützt eso d OpenCourseWare. Nume scho im MIT-OpenCourseWare-Projekt si eso fast 2000 Kürs in 33 Fächer verfüegbar gmacht worde.

## Litratuur

* Fred Hapgood: *Up the Infinite Corridor: MIT and the Technical Imagination.* Perseus Books, 1993, ISBN 0-201-08293-4
* Stewart Brand: *How Buildings Learn: What Happens after They’re Built.* Penguin, New York 1995, ISBN 0-14-013996-6
* Julius A. Stratton, Loretta H. Mannix: *Mind and Hand - The Birth of MIT.* MIT Press, Cambridge 2005, ISBN 0-262-19524-0

## Weblingg

 **Commons: Massachusetts Institute of Technology** – Sammlig vo Multimediadateie
* MIT Homepage (änglisch)
* Hack gallery (änglisch)
* MIT Technology Review (änglisch)

## Fuessnoote

42.358888888889-71.092777777778
# Winter

Jungfrau
Vogese
Wätterbueche im Schwarzwald
dr Rhyfall bi Schaffuuse im Winter
Dr **Winter** isch di cheltscht vu dr vier Johreszyte in dr gmäßigte un arktische Klimazone vu dr Ärd. Je no däm, eb dr Winter uf dr Nord- oder dr Sidhalbchugle herrscht, wird unterschide zwisch em **Nordwinter** un em **Sidwinter**. Dr Nordwinter findet glychzytig mit em Sidsummer statt.

D Johreszyte entstehn, wel d Ärdrotation nit in dr Ebeni vu dr Umlaufbahn um d Sunne erfolgt, sundern um 23,4° gnaigt isch. Doderdur lige Sid- un Nordpol im Wächsel als e halb Johr im Sunneliecht, un dr Zenitstand vu dr Sonne wächslet im Johreskrais zwisch em sidlige un em nerdlige Wändekrais. An dr geografische Pol herrscht e halbes Johr lang d „Polarnacht“, in dr Nechi vu dr Polarkrais goht si ne baar Däg bis Wuche.

## Duur

Johreszyteschema, Ibersicht iber d Referänzlinie vu dr Ärdbahn
Astronomisch fangt dr Winter mit dr Wintersunnewändi aa, em Zytpunkt, wu d Sunne sänkrächt iber em Wändekrais vu dr andere Ärdhelfti stoht un d Däg am chirzeschte sin:

* uf dr Nordhemisphäre am 21. oder 22. Dezämber un
* uf dr Sidhemisphäre am 21. Juni.

Derno wäre d Däg wider lenger un d Nächt chirzer. Dr Winter hert uf mit dr Friehjohrs-Dag-un-Nacht-Glychi am

* 20. Merz oder in dr Nacht zum 21. Merz uf dr Nordhalbchugle un am
* 22. oder 23. Septämber fir d Sidhalbchugle.

Dr Winter goht dodermit 89 Däg uf dr Nordhalbchugle un 93 Däg uf dr Sidhalbchugle.

Wel d Umlaufbahn vu dr Ärd um d Sunnen um 1,7 Prozänt vun ere Kraisbahn abwycht, sin di vier Johreszyte nit ganz glych lang. D Nordwinter sin wäg dr Sunnenechi (Perihel am 3. Jänner) e weng chirzer un milder wie d Sidwinter.

Meteorologisch fangt dr Nordwinter am 1. Dezämber aa un dr Sidwinter am 1. Juni, wel d Meteorologe bi dr Johresyzte alliwyl volli Monet zelle.

Phänologisch cha dr Winteraafang zimli vum astronomische abwyche un hangt unter anderem ab vu dr Kontinäntalitet vum Klima.

Em Wendr hod’s ed älleweil Schnai.
## Fescht un Fyrtig

* Wynächte
* Silveschter
* Neijohr
* Berchtoldstag
* Dreichenig

* Joachim Herrmann: dtv-Taschenbuch *Astronomie*, S. 41–44 (Jahreszeiten), 15. Auflage, München 2005.
* Julius Bartels: Fischer-Lexikon *Geophysik* (Jahreszeiten, Wetter), Frankfurt 1960.

## Weblink

* **Commons: Winter** – Sammlig vo Multimediadateie
* **Winter** im dütschsprochige Wikisource

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Winter“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Tirana

| Tirana |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Tirana (Albanien)Tirana

|  |
| --- |
| Tirana  |

 |

 |
| Koordinate | 41° 19′ 32″ N, 19° 49′ 11″ O41.32555555555619.819722222222 |
| Symbole |
|

|  |
| --- |
| WappeWappe |

 |
| Basisdate |
| Staat | Albanien |
|
Qark | Qark Tirana |
| Kreis | Kreis Tirana |
| Flechi | 41,8 km² |
| Iiwooner | 607.467 |
| Dichti | 14.532,7 Ew./km² |
| Poschtleitzahl | 1001-1028 |
| Website | www.tirana.gov.al |
| Politik |
| Burgermeischter | Edi Rama |

**Tirana** (i der unbestimmte Form *Tiranë* un im lokale Dialäkt *Tirona*) isch d'Hauptstadt un di gröscht Stadt vo Albanie. Über d'Ywohnerzahl isch sich niemer so rächt sicher, Schätzige gange vo 400.000 bis 800.000 oder über e Million us.

## Geografi

Tirana leit im glychnamige Bezirk un Kreis, 30 km vur Adria. D'Stadt isch vo Hügel umgäbe un leit am Fuess vum Berg Dajti. D'beide Flüss Erzen un Tirana fliesse südlich bzw. nördlich vo Tirana. Durch s'Zentrum vo Tirana fliesst s'Flüssli Lana. Am Stadtrand lige ä chünschtliche See (*Liqeni i Tiranes*) un dr Stadtpark, dohinter sin vor allem Dörfer. S'Chlima isch subtropisch-mediterran, d'Durchschnittstemparatur isch 16°. D'Winter sin als chalt (im Jänner 7°, s cha aber au lycht unter 0° ha, vorallem am Morge). Im Summer ischs heiss, d'Durchschnittstemparatur im Juli isch 24°, s het abr au oft 35° un meh. Im Spötling un Winter rägnets oft, im Summer dergege sälte. Deswäge het mer entweder matschigi odr staubigi Strosse. Schneie tuets arg selte, mangmol sogar numme alli 15 Johr.

## Bilder

* Stroßeszene 1912
* dr Skanderbegplatz *(Sheshi Skenderbeu)*

* Wilfried Heller (Hrsg.): *Abwanderungsraum Albanien – Zuwanderungsziel Tirana* (= *Praxis Kultur- und Sozialgeographie.* Band 27). Potsdam 2003, ISBN 3-935024-68-1.
* Beat Bieri: *Tirana in Farbe*. Velvet-Edition, Luzern 2003.
* Dietmar Richter: *Flächennutzungswandel in Tirana. Untersuchungen anhand von Landsat TM, Terra ASTER und GIS* (= *Praxis Kultur- und Sozialgeographie.* Band 42). Universitäts-Verlag, Potsdam 2007, ISBN 978-3-939469-64-3 (Volltext).

## Weblink

 **Commons: Tirana** – Sammlig vo Multimediadateie
* Offizielli Homepage vo dr Stadtverwaltig
* D Widergeburt vo dr Stadt - Bilder vo aagmolte Hüser, neue Parkaalage und Stroße
* Tirana-Online.de Touristischi Informatione über Tirana uf Dütsch und Albanisch
* Informatione über Tirana (uf Änglisch) als Teil vo dr "New Economic Geography" Charte vo dr Europäische Stabilitätsinitiative (ESI)
* Interaktivi Charte vo Tirana