Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dragikomödie

As **Dragikomödie** si Theaterschdück bezeichnet worde, wo d Handlig vo dragischem Charakter, aber dr Usgang glücklig isch. Hützudag dänggt mä ehnder, as si ä dragischi Zsämmehäng mit komische Elimänt und Motiv, aber au komischi mid Tragik vermischd.

## Gschicht

Die antike Grieche hai Dragödie und Komödie kennt. In dr klassische Ziit si ihri Theaterereignis än Abfolg von erä Trilogie vo dragischem Charakter gsi, ufglockeret von erä abschliessende Komödie. Dr Römer Plautus (254-184 vor dr Ziitwändi) het, im Gegesatz zu der dramatische Dradition, wo Dragödie und Komödie drennt het, dragischi und komischi Gschehnis im gliiche Schdück vermischt. Währed dr Renaissance het mä drmit Schdück gmeint, wo im Groose und Ganze komisch gsi sin, aber dragischi Elimänt gha het. Dr Italiäner Battista Guarini het d Dragikomödie definiert as Schdück, wo ärnschdi Begäbeheite zeigt und Mitliid wurd errege, wo aber kei dragische Schluss und au luschdigi Elimänt wie Witz und Glächder haig. In dr französische Klassik im 16. und 17. Johrhundert isch d *tragi-comédie* vom Hardy, Rotrou, em Corneille *(El Cid)* und andere pflägt, aber schliesslig vo dr klassische französische Dragödie verdrängt worde. Z Ängland het dr John Fletcher d Dragikomödie *The Faithful Shepherdess (Die dreuji Schöfere)* gschriibe, und dr Shakespeare mänggisch siine Komödie dragischi Elimänt ge, zum Bischbil im *Schdurm'* und im *Wintermärli*. D Rolle vom Jud Shylock im *Dr Kaufma vo Venedig* isch villicht für d Ziitgnosse vom Shakespeare, wo dr Antisemitismus für si vollkomme natürlig gsi isch und wo sich an dr gemeine Behandlig vom Shylock ergötzt hai, weniger dragisch gsi, as es modärns Publikum si wurd gseh.

Z Dütschland hai dr Georg Büchner und dr Christian Dietrich Grabbe die dragisch-komischi Dradition vom Shakespeare wiitergfüehrt. Im realischdischi Drama het dr Henrik Ibsen komischi Elimänt iigfüehrt, für dass d Dragödie no druuriger wurd. Für ä George Bernard Shaw si im Ibsen sini Drame ärnschdhafter und dragischer gsi as ä Dragödie. Dr Anton Tschechow het d Dragikomödie *Unggle Wanja* und *Dr Chirsigarde* gschriibe.

Im modärne Theater si vili vo de absurde Schdück dragikomisch, Bischbil si im Samuel Beckett siis *Ändschbiil* odr im Dürrematt siini *Physiker*.

## Quelle

* *dtv-Lexikon*, Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1970, Band 18, S.284
* Dr Ardikel "tragicomedy" in *Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite*. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.
# Richder

S Bordret vom ene änglische Richder us em 19. Joorhundert in Amtsdracht
E **Richder** oder e **Richdere** isch dr Inhaaber vom ene öffentlige Amts bim ene Gricht, wo s zu sine Ufgoobe ghöört, Rächt z spräche. Je noch Ort und Zit in dr Gschicht isch s Amt vom Richder mit alle mööglige Aafordrige, Rächt, Pflichte und Brivilegie verbunde.

## D Ufgoob vom Richder

D Ufgoob vom Richder isch s Rächt z spräche, also e Sachverhalt, wo iim vorgläit wird, under d Vorussetzige vo dr Rächtsnorm underordne, was mä mit Subsumtion bezäichnet. Mäistens läitet er druf en Urdäil ab, wo em Rächt entspricht und im ideaale Fall vo alle bedäiligte Bardeije as grächt anerkennt wird. Im Brivaaträcht bedütet das mäistens, ass d Rächt und d Pflichte zwüsche meerere Bardeije ufdäilt wärde, im Stroofrächt ass dr oder die Aaklagte verurdäilt oder freigsproche wärde, und im öffentlige Rächt ass d Rächt und d Pflichte zwüschen em Staat und em Individuum beurdäilt wärde. E Zuespitzig vo deere Däätigkäit findet sich au im latiinische Brozässgrundsatz da mihi factum, dabo tibi ius („Gib mr d Daatsach, ich gib dr s Rächt(, wo dere Daatsach entspricht)“).

Wenn s Gsetz entsprächend formuliert isch, isch au d Ermiddlig vom Sachverhalt, wo s Urdäil druf basiert, Däil vo de Ufgoobe vom Richder. Das drifft bsundrigs uf s Stroofrächt zue, wo e Offizialmaxime gilt, das häisst d Stroofverfolgig isch grundsätzlig d Ufgoob vom Staat und sine Behörde, also dr Staatsaawaltschaft, und nit em Opfer vo dr Stroofdaat. Im grösste Däil vom Brivaaträcht hinggeege gältet d Dispositionsmaxime, wo säit, ass d Barteije dr Sachverhalt, wo beurdäilt wird, sälber bestimme.

## Weblingg

 **Commons: Richter** – Sammlig vo Multimediadateie
* Literatur über Richter im Katalog vu dr Dütsche Nazionalbibliothek
* *Richterligi Amtsdrachte uf dr ganze Wält.* Abgruefen am 12. Oktober 2015 (änglisch).

## Fuessnoote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bitte gib au Achtig uf dr Hiwis zue Rechtstheme! |
# Diabetes mellitus

Dr **Diabetes mellitus** (DM) („honigsüesse Durchfluss“, griechisch *διαβήτης*, vo altgriechisch *διαβαίνειν* *diabainein*, „duuregoo“, „duurefliesse“ und latiinisch *mellitus* „honigsüess“), umgangssproochlig churz: *Diabetes* oder **Zuckerchranket** isch d Bezäichnig für e Grubbe vo Stoffwäggselchrankheite. S Wort beschribt deren iir Hauptsümptom, ass Zucker im Urin usgdchäidet wird. Dr Thomas Willis het d Chranket 1675 diagnostiziert anhand von ere Gschmacksbroob vom Urin, wil dä bi Persone mit Diabetes e hooche Bluetzuckerspiegel und e süesslige Gschmack het.

Di *Diabetischi Retinopathii*, en Erchrankig vo de Netzhut im Aug, wo vilmol e Folg vo dr Zuckerchranket isch.
*Diabetes mellitus* isch dr Sammelbegriff für verschiideni (heterogeni) Stoffwäggselstöörige, wo as Hauptsümptom en Überzuckerig vom Bluet (Hüperglükämii) ufwiise.
Mechanisme, wo zur Hüperglükämii füere, setze vor allem am Insulin aa, wo s Hauptregeligshormon vom Zuckerstoffwäggsel im menschlige Körper isch: absolute Insulinmangel, relative Insulinmangel dur en abgschwechti Wirksamkäit vom Insulin (Insulinresistänz) oder bäides zämme. Es git no e diagnostischi Klass vom DM, wo primär dur Feelernäärig bestimmt isch.

## Litratuur

* Gesellschaft für Rehabilitation bei Verdauungs- und Stoffwechselkrankheiten e. V. (Hrsg.): *Diabetes-Lesebuch. Wissenswertes für den Alltag mit Diabetes.* Pabst Science Publishers Lengerich 2011, ISBN 978-3-89967-695-2.
* Burkhard Göke/Klaus G. Parhofer/Carsten Otto: *Das Praxisbuch Diabetes mellitus*. Urban & Fischer, München u. a. 2002, ISBN 978-3-437-22930-5.
* Helmut Schatz (Hrsg.): *Diabetologie kompakt. Grundlagen und Praxis*. 4. erweiterte und aktualisierte Uflaag. Thieme, Stuttgart u. a. 2006, ISBN 978-3-13-137724-1.
* Viviane Scherenberg: *Patientenorientierung. Compliance und Disease Management Programme. Praxisbeispiel Diabetes mellitus Typ 2*. Verlag für Wissenschaft und Kultur, Stuttgart u. a. 2003, ISBN 3-936749-43-4.
* Matthias B. Schulze, Kurt Hoffmann u. a.: *An Accurate Risk Score Based on Anthropometric, Dietary, and Lifestyle Factors to Predict the Development of Type 2 Diabetes*. In: *Diabetes Care* 30:510–515, 2007, doi:10.2337/dc06-2089, (*Zum Deutschen Diabetes-Risiko-Score*).
* Andreas Thomas: *Das Diabetes-Forschungs-Buch. Neue Medikamente, Geräte, Visionen*. 2. Uflaag. Kirchheim + Co, Mainz 2006, ISBN 978-3-87409-411-5.
* Hellmut Mehnert, Eberhard Standl, Klaus-Henning Usadel, Hans-Ulrich Häring (Hrsg.): *Diabetologie in Klinik und Praxis*. Georg Thieme Verlag 2003,ISBN 3-13-512805-9, auch als Google-Book
* Renate Jäckle, Axel Hirsch, Manfred Dreyer: *Gut leben mit Typ-1-Diabetes.* Urban und Fischer-Verlag, 7. Uflaag 2010, ISBN 978-3-437-45756-2.

## Weblingg

 **Commons: Diabetes mellitus** – Sammlig vo Multimediadateie
* Homepage des Deutschen Zentrums für Diabetesforschung e. V.
* Deutscher Diabetes-Risiko-Test des Deutschen Instituts für Ernährungsforschung Potsdam-Rehbrücke

## Fuessnoote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bitte tue de Hiwiis zu Gsundheitsthemene biachte! |
# Valentinstag

e Valentinstagscharte vo öppe 1910
de hl. Valentin von Terni, Illumination von ere mittelalterliche Handschrift
De **Valentinstag** wird am 14. Februar begange. S Bruuchtum vo dem Tag gaht uf s Fäscht vom heilige Valentinus zrugg, eme Märtyrer. I dem synere Hagiographii isch aber möglicherwys d Vita vo merere Märtyrer, wo so gheisse hend, zämegflosse.

De Valentin vo Rom und de Bischof Valentin vo Terni z Umbrie sölled nämli beidi im 3. Jahrhundert gwirkt ha und als Märtyrer i de Christeverfolgig higrichtet worde sy. De Valentin vo Rom söll Liebespaar trotz Verbot christlich verhüratet ha und ne Blueme us sym Garte gschänkt ha. De Valentin vo Terni widerum söll vor synere Enthauptig dur s Heile vo Chranke vili Lüüt vom christliche Glaube überzüügt ha.

De Gedänktag vom hl. Valentinus am 14. Februar isch vom Papst Gelasius im Jahr 469 für di ganzi Chile yygfüehrt worde, 1969 aber us em römische Generalkalender gstriche worde. Verbreitet gits ume Valentinstag ume no katholischi Gottesdienst, i dene Ehepaar gsägnet wärded. De Valentinstag isch es Fäscht i dr anglikanische Gmeinschaft und de lutherische Chile.

Zuefälligerwys hets im Römische Riich um de 15. Februar es Fäscht für d Liebi und d Fruchtbarkeit gäh. S Fäscht het *Lupercalie* gheisse. Doch d Verbindig vom Fäscht vom heilige Valentinus mit de romantische Liebi gaht ehnder ufs 14. Jahrhundert zrugg. Damals, wo d Tradition vo de höfische Liebi floriert het, het de Dichter Geoffrey Chaucer es Gedicht verfasst, wo de Valentinstag drin vorchunnt.

Im Ängland vom 18. Jahrhundert het de Tag sich zun ere Glägeheit entwicklet, dass Liebendi iri Liebi fürenand zum Usdruck brunge hend. Si hend enand Blueme und Süessigkeite gschänkt und Gruesschartene („Valentines“) geschickt. In es paar europäische Regione schänked sich Liebespaar „Valentinsschlüssel“ als romantischs Symbol und Yyladig zum Ufschlüüsse vom Härz vom Schänkende. Au Chind chömed sönigi Schlüssel über, zum d Epilepsii abzwehre, wo au „Sankt-Valentins-Chranket“ gnännt wird. Hüt verwändeti Valentinstagssymbol sind Gägeständ mit herzförmigem Umriss, Tüübli und d Figur vom gflüglete Liebesbot, em Cupido. Syt em 19. Jahrhundert sind handgschribeni Valentinsgrüess massehaft produzierte Gruesschartene gwiche. Hützutag gits au vili digitali Forme vo de Liebesgrüess.

## Weblink

 **Commons: Valentinstag** – Sammlig vo Multimediadateie
 **Valentinstag** im dütschsprochige Wikisource

* *Valentin von Rom* und Bruuchtum zum Valentinstag im Ökumenische Heiligelexikon
* Valentinssaag: St. Valentin und di Liebende uf deutschland-lese.de
# D Wält

Für e Herodot het d Wält öbbe eso usgsee
Eso stellt mä sich hüt d Wält mäistens vor, as füsischs Uniwersum
Mit em Begriff **Wält** bezäichnet mä alles, was isch. Er beziet sich nit uf Äinzelfenomeen, sondern uf d Totalidäät. Das Ganze vom Vile in Äim, in ere Wält, cha ufgfasst wärde as d Gsamthäit vo de bezogene Objekt und als Ganzes vo de däilte Beziejige. In sinere witiste Usleegig umfasst dr Begriff d Gsamthäit vom füsikalische Uniwersum bzw. vom Wältall und allem was din existiert.

Im ene iigschräggte Sinn bedütet Wält d Ärde. So mäint mä «überall uf dr Ärde», wemm mä «uf dr ganze Wält säit» und e Wältcharte isch nume e Charte vo dr Ärde.

In dr Politik wird s Wort Wält verwändet, zum geografischi, wirtschaftligi oder kulturelli Gränze setze. Mä reedet zum Bischbil vo dr Alte Wält, dr Nöije Wält, vom ene Wältriich, von ere Erste, Zwäite, Dritte und Vierte Wält oder au von ere westlige oder ere islamische Wält.

## Litratuur

* Christian Bermes: *Welt als Thema der Philosophie. Vom metaphysischen zum natürlichen Weltbegriff.* Meiner, Hamburg 2004, ISBN 3-7873-1665-5 .
* *Philosophisches Wörterbuch.* Uusegee vom Georgi Schischkoff. Kröner, Stuttgart 1991, ISBN 3-520-01322-3, S. 772.
* Karl Löwith: *Der Weltbegriff der neuzeitlichen Philosophie.* Winter, Heidelberg 1960.
* Theodor Litt: *Mensch und Welt. Grundlinien einer Philosophie des Geistes.* Federmann, München 1948.

## Weblingg

 **Commons: Wält** – Sammlig vo Multimediadateie

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Welt“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |