Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pompeji

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel behandlet en antiki Stadt. Witeri Bedütige findt me do. |

40.75055555555614.489722222222

Pompeji​Italien
**Pompeji** (latiin. *Pompeii*, altgriech. Πομπηΐα *Pompeia*, italienisch *Pompeï*) isch en untergangni antiki Schtadt am Vulkan Vesuv z Italie.

Pompeji, wo in dr Nöchi vo Neapel in dr Region Kampanie liit, isch 79 n. Chr. dur nes gliichziitigs Erdbebe und Vesuv-Uusbruch fascht vollschtändig zerschtört worde. Das zämme mit de Schtedt Herculaneum und Stabiae. Siit em 18. Jahrhundert isch die vollschtändig vo Lava verschütteti Schtadt uusgrabe worde. D Liichname sind z. T. dur d Lava konserviert worde und guet erhalte.

de Schdadtplan
## Geographii

Es het in Pompeji z. B. gäh: Es Forum, es Amphitheater, en Markthalle und Thermalbäder. Die Objekt sind teils no erhalte und uusgrabe worde, ganz zerschtört worde sind viili Wohnhüüser.

## Gschichd

Pompeji isch a alte Schdadt. 700 Joor vor osrer Zeidrechnng isch se grended worra. Dr Vulkanuusbruch het sii in ere Ziit vom rasche Wachstum und gschichtliche Umbruch gwissermasse konserviert.

en Gipsabdruck vo tote Vulkanopfer
## D Katastroph

En 19 Schdonda isch Pompeji ondrganga.

* Ciro Nappo: *Pompeji. Die versunkene Stadt.* Verlag Karl Müller, Köln 2004, ISBN 3-89893-563-9.
* Umberto Pappalardo: *Pompeji. Leben am Vulkan* (= *Zaberns Bildbände zur Archäologie.*). Zabern, Mainz 2010, ISBN 978-3-8053-4240-7.
* Marisa Ranieri Panetta: *Pompeji. Geschichte, Kunst und Leben in der versunkenen Stadt.* Belser Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-7630-2266-3.

## Weblink

 **Commons: Pompeji** – Album mit Multimediadateie
* Bildli und Filmli vo Pompeji uf anderegg-web.ch

## Wo s her isch

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Pompeji“ vu de deidsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Kunstmuseum

National Gallery of Art, Washington DC.
E **Kunstmuseum** isch e staatligs oder privats Museum, wo Kunstwärk gsammelt, archiviert und usgstellt wärde. Drnäbe bedriibe e Hufe Kunstmuseä – vo de staatlige alli – au Forschig in dr Kunstgschicht und bemüehje sich um d Restaurierig vo Kunstwärk.

D Kunstmuseä si hüfig us de Brivatsammlige vo iiflussriiche Persönligkeite im 18. Johrhundert entstande.

Zu de bedütendste Kunstmuseä uf dr Wält ghöre:

* dr Louvre und s Musée d'Orsay z Baris,
* s Metropolitan Museum und s Museum of Modern Art z New York,
* d Uffizie z Floränz,
* die Vatikanische Museä z Rom,
* d National Gallery und d Tate Gallery of Modern Art z London,
* s Museo del Prado und s Museo Reina Sofía z Madrid,
* die Eremitage in Sankt Petersburg,
* s Kunsthistorische Museum z Wien,
* d Gmäldegalerii vo de Alte Meister z Dresde,
* die Alti Pinakothek und d Pinakothek vo dr Modärne z Münche.
* s Kunstmuseum Basel

## Litratur

* Martin Schuster (Hrsg.), Hildegard Ameln-Haffke (Hrsg.): *Museumspsychologie. Erleben im Kunstmuseum*. Hogrefe-Verlag, 2005. ISBN 3-8017-1682-1
* A. B. Van Der Lans: *European Museum Guide 2001: An Overview of the Most Prestigious Collections and Major Exhibitions in Europe*. Gingko Press, 2001. ISBN 9-0753-3906-2
* Walter Grasskamp: *Museumsgründer und Museumsstürmer. Zur Sozialgeschichte des Kunstmuseums*. C.H. Beck, 1991. ISBN 3-4060-6034-X

## Weblingg

* Pdf-Version vo „Aus Politik und Zeitgeschichte: Museen und Gesellschaft“ uf bpb.de
# Staatsobligazioone

**Staatsobligazioone** si churz-, middel- oder langfristigi Wärtbabbiir, wo Zinse drääge (Schuldverschriibige), wo vo dr öffentlige Hand und andere staatlige Körperschafte uusegee wärde. Dr Staat oder anderi staatligi Körperschafte si also dr Emittänt vo de Staatobligazioone. Die, wo sonigi Babbiir chaufe, leene eso „em Staat“ Gäld und brofitiere vo de Zinse. Staatsobligazioone si im Vergliich zu andere Schuldverschriibige relatiiv sicher, aber au bi iine git s e Risiko, ass d Zinse oder s Kapital nid uszaalt wärde, sig s nume zum e Däil oder vollständig.
Wenn s zum Bischbil zum ene Staatsbankrott chunnt, wärde alli Zaalige vo Zins und Ruckzaalige vom Kapital vo Staatsobligazioone iigstellt.

Es git Reitingsagentuure wie Standard & Poor’s, Moody's oder Fitch, wo sonigi Risiko bewärte. Es het sich aber in dr Finanzkriise, wo 2007 usbroche isch, zäigt, ass mä sich uf deene iiri Iischetzige nid allzuseer sött verloo. D Bonitäät, wo si berächne, cha aber äinewääg groosse Iifluss ha uf d Zinse, won e Staat muess zaale, für zum Chöifer für sini Obligazioone finde.

## Litratuur

* Wolfgang Uchatius: *Es begann in Italien*. Über die Erfindung der Staatsanleihe. In: Die Zeit, 25. August 2011, Seite 18.

## Weblingg

* Aktuelli Kürs vo de wichdigste amerikanische, britische und dütsche Staatsobligazioone

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Staatsanleihe“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Margaret Thatcher

D Margaret Thatcher
D **Margaret Hilda Thatcher, Baroness Thatcher of Kesteven** LG, OM, PC (\* 13. Oktober 1925 z Grantham, Lincolnshire as *Margaret Hilda Roberts*, † 8. April 2013 z London) isch e britischi Politikere gsi. Vo 1975 bis 1990 isch si die Vorsitzendi vo dr Konservative Partei gsi und vom Mai 1979 bis Novämber 1990 Brömieeministere vom Veräinigte Köönigriich. Si isch die ersti Frau in däm Boste gsi, und het en lenger gha as alli iiri Vorgänger sit em Aafang vom 19. Joorhundert.

## Litratuur

* Gerhard Altmann: Abschied vom Empire. Die innere Dekolonisation Großbritanniens 1945–1985. Wallstein-Verlag, Göttingen 2005, ISBN 3-89244-870-1
* John Campbell: Margaret Thatcher: Grocer's Daughter to Iron Lady, Vintage Books 2009. ISBN 0-09-954003-7
* Ian Gilmour: *Dancing with Dogma: Thatcherite Britain in the Eighties.* Simon & Schuster, 1992, ISBN 0-671-71176-8
* Hans-Christoph Schröder: *Englische Geschichte.* 5. Auflage. Beck, München 2006, ISBN 3-406-41055-3.
* Margaret Thatcher: *Downing Street No. 10.* 1. Auflage. Econ, Düsseldorf u. a. 1993, ISBN 3-430-19066-5.
* Margaret Thatcher; Robin Harris (Herausgeber): The Collected Speeches of Margaret Thatcher. HarperCollins 1997. ISBN 0-00-255703-7
* Hugo Young: *One of Us: A Biography of Margaret Thatcher*, Macmillan, London 1989. ISBN

0-333-34439-1

## Weblingg

 **Commons: Margaret Thatcher** – Sammlig vo Multimediadateie
* Meike Fechner: *Tabellarischer Läbenslauf vo Margaret Thatcher* im LeMO (*Deutsches Historisches Museum* un *Haus der Geschichte*)
* Offizielle Biographie Margaret Thatchers (englisch)
* Extract from German Unification 1989–1990 – PDF, 5 S., 2,12 MB; *vgl.* Thatcher's fight against German unity, BBC, 11. September 2009
* Maggie Thatcher und die Wiedervereinigung, einestages/Spiegel Online, 11. September 2009
* Dossier über d Margaret Thatcher vo Spiegel Online

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Margaret\_Thatcher“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Ganges

de Ganges bi Rishikesh
De **Ganges** (Sanskrit: गंगा oder गङ्गा, *Gaṅga* f.) isch ann vo de wichtigte Flüss vo Indie und Bangladesch und ghöört zu de sibe hailigste Flüss vom Hinduismus. Sini Quele liget im Himalaya und er flüüsst in Bengalische Golf. Sini Längi bitrait 2511 Kilometer.

## Flusslauf

De Ganges entspringt im mittlere Himalaya. De obersti Lauf bis zum Zämefluss vom Alaknanda werd aber Bhagirathi gnennt. Im Bergland flüüsst er geg Südweste und verloot den de Himalaya bi Haridwar, wo aini vo de sibe hailige Stätte am Ganges isch. Denn flüüsst de Ganges imene groosse Boge südwärts und denn ostwärts. Z Bengale wendet er sich geg Süüde und bildet denn z Bangladesch zäme mit de Ärm vom Brahmaputra und em Meghna ais vo de grösste Flussdelta weltwiit, wo in Golf vo Bengale mündet.

Am Fluss liget meriri wichtigi Städt. Am Zämefluss mit de Yamuna lit Allahabad und witer flussabwärts Varanasi, aini vo de hailigste Städt vo Indie. Im indische Staat Bihar lit Patna und am ene Siitearm am Westrand vom Gangesdelta lit Kalkutta (Kolkata).

## Religiösi Bidüütig

de Ganges bi Varanasi
Im Hinduismus isch d Ganga e Göttin und zält zu de hailigste Flüss, nebet de Yamuna und de Sarasvati, wo hüt nüme lokalisiert were cha. D Ganga entspring im Himmel und stürzt imene Wasserfall uf d Erde. De Shiva fangt si uf sim Chopf uuf, well sus d Erde vo de Wucht vom Wasserfall zertrümmered wör. Dargstellt werd d Ganga as e jungi Frau ufemene Gangesdelfin oder ufeme Makara, emene chrokediilaartige mythische Wese.

Am Fluss liged meriri religiösi Stätte, wo i de Regle em Shiva ghailigt sind, do d Ganga as Nebefrau vom Shiva gelt. Zu de bikannte Orte ghöret im Himalaya Rishikesh und underhalb devo Haridwar. Allahabad het sini Bidütig well do d Yamuna, und noch ainige Traditione au die nödsichtbari Sarasvati, zämeflüüsset. Em bikanntiste isch Varanasi, bikannt för sini groosse Liicheverbrennigsplätz am Flussuufer. Wer i de Ganga badet, werd vo Sünde und schlechtem Karma grainigt.

## Nutzig

De Ganges isch enorm wichtig för d Biwässerig vom Land und dient au Milione vo Mensche as Trinkwasserresource. Allerdings isch s Wasser vom Fluss üsserst dreckig und bsunders im Underlauf mit Industriiabwasser öberbilastet. Do d Kapazität vo de Liicheverbrennigsplätz z Varanasi nüme lenget, werdet d Liiche nöm vollständig verbrennt und denn mitsammt de Äsche in Fluss grüert, wa zu de Verbraitig vo Chrankete füert.
# Wüeschti

Wüeschti z Marokko
Wüeschti z Atacama, Chile
Sanddüne i de Wüeschti vom Sinai
Als **Wüeschti** bezeichnet me es Gebiet, wo uf Grund vo sinere extreme Trocheheit oder Chälti kei oder nur wenig hochschpezialisierti Vegetation egschischtiere chann und wo us dem Grund zue de Anökumene zählt. D Araber nänned d Wüeschti (arabisch: صحراء, DMG ṣaḥrā, "Wüesti") poetisch au *Meer ohni Wasser*.

## Wüeschtearte

### Trochewüeschte

Trochewüeschte verhindered dur ihre Wassermangel s pflanzliche Wachstum. D Böde vo de Trochewüeschti zähled zue de Aridosole.

Sandwüeschti i dä Sahara z Libye
Schteiwüeschti im Ladakh
Salzwüeschti vo Salar de Uyuni
Halbwüeschti bym Wadi Rum z Jordanie
Iiswüeschti im Tangra-Bärgzug
### Halbwüeschte

D Halbwüeschte si nid hanz so droche wie en ächti Wüeschti, aber drochener as e Savanne. Me findet si oft as Übergangszone zue Vollwüeschte.

### Edaphischi Wüeschte

Das si Wüeschtene wo zwar gnueg Räge überchömme aber will d Ärde sehr wasserdurchlässig isch, s Wasser nid chönne spiichere. E Bischbil isch s Isländische Hochland wo mit Schotter bedeckt isch. Dört häi Schoof d Begraasig zerstört und denn isch die fruchtbari oberi Härdschicht erodiert worde.

### Windwüeschte

I Windwüeschtene verhindere schtarki Wind dass sich grösseri Pflanze wie Bäum chönne entwickle. Mä findet dört nume Moos, Flächte und anderi niidrige Pflanze. E Bischbil sind d Insle im Südatlantik südlig vom 50. Breitegrad.

### Chalti Wüeschte

Die polare Regione, aber au Gebiet hoch uf de Bärge, wo s Wasser gfroren isch und Pflanze s nid chönne bruche, si wüeschtenartig. Wenn s Iis s ganze Johr gfrore bliibt, sait me däm än Iischappe. Wenn s aber im Summer deilwiis schmilzt, redet mä von erä Tundra.

## Die gröschte Wüeschtene

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Name | Erdtail |
| 1. | 13.200.000 km² | Antarktis | Antarktis |
| 2. | 8.700.000 km² | Sahara | Afrika |
| 3. | 1.560.000 km² | Australischi Wüeschti | Australie |
| 4. | 1.300.000 km² | Arabischi Wüeschti | Asie |
| 5. | 1.040.000 km² | Gobi | Asie |
| 6. | 900.000 km² | Kalahari | Afrika |
| 7. | 330.000 km² | Takla Makan | Asie |
| 8. | 320.000 km² | Sonora | Nordamerika |
| 9. | 273.000 km² | Karakum | Asie |
| 10. | 273.000 km² | Tharr und Cholistan | Asie |

## Büecher

* Uwe Lindemann: *Die Wüste. Terra incognita - Erlebnis - Symbol. Eine Genealogie der abendländischen Wüstenvorstellungen in der Literatur von der Antike bis zur Gegenwart.* Heidelberg 2000 ISBN 3-8253-1006-X
* Michael Martin: *Die Wüsten der Erde* Frederking & Thaler, München, 2004 ISBN 3-89405-435-2.
* Dieter Jäkel: *Dünenwüsten und Löss in China*. Naturwissenschaftliche Rundschau 59(11), S. 594 - 601 (2006), ISSN 0028-1050

## Film

* *Planet Erde. Wüstenwelten.* England, Dokumentation, 45 Min. E Film vom Alastair Fothergill, Produktion: BBC (Inhaltsangaab vom ARD)

## Weblink

 **Commons: Wüste** – Sammlig vo Multimediadateie
* Mineralienatlas:Wüste

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Wüste“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Manhattan

| Manhattan |
| --- |
| Spitzname: *The City* |
|  Downtown Manhattan |
|  Siigel |  Faane |
| D Laag in New York |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Manhattan** (New York)**Manhattan**

|  |
| --- |
| **Manhattan**  |

 |

 |
| Basisdate |
| Gründig: | 1624 |
| Staat: | USA |
| Bundesstaat: | New York |
| County: |
New York County |
| Koordinate: | 40° 47′ N, 73° 58′ W40.783333333333-73.96666666666781 |
| Zitzone: | UTC−05:00 (EST) |
| Iiwohner: | 1.694.251 *(Stand: 2020)* |
| Bevölkerigsdichti: | 28.653 Iiwohner je km² |
| Flechi: | 86,97 km² (ca. 34 mi²) davon 59,13 km² (ca. 23 mi²) Land |
| Höchi: | 81 m |
| Poschtleitzahle: | 100xx, 101xx, 102xx |
| Website: | Bourough President of ManhattanVorlage:Infobox Ort in den Vereinigten Staaten/Wartung/FormatierteWebsite |
| Bürgermeister: | Mark Levine (Dem.) |
|  Midtown Manhattan ìsch s’ greeschta zäntrààla Gschaftsgebiat ìn dr Walt |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dialäkt: Mìlhüüserdiitsch |

**Manhattan** (uff Àmerikànisch Anglisch [mænˈhætən], odd’r  [mn̩ˈhætn̩] ìm lokààla Nöi Yorker Dialäkt; uff Hoochdiitsch  [mɛnˈhɛtn̩]) ìsch dr klainschta doch beväälkerungsdìchteschta vu da fìmf Schtàdtbezirka vu Nöi York. Ar däckt sìch mìt’m **New York County**, wo unt’r da urschprìngliga Counties vum US-Bundesschtààt Nöi York zehlt. Manhattan lììgt bii dr süüdliga Granz vum Bundesschtààt, grààd geega-n-ìwwer dr Upper New York Bay. Manhattan ìsch s’ geogrààfischa un demogrààfischa Zäntrum vu dr Nordoscht-Megalopoola, wo vu Boston bis uff Washington, D.C. làuift. Ar ìsch àui s’ Zäntrum vu dr Metropoolregioon Nöi York, wo unter da greeschta Metropoola vu dr Walt zehlt. Z’ Manhattan salbscht sìnn 1,7 Millioona Iiwoohner (Schtànd: 2020), àwwer mehr àss 58 Millioona Litt laawa ìn’ma Umkrais vu 400 km um Manhattan.

## Weblìnks

 **Commons: Manhattan** – Sammlig vo Multimediadateie
* d’ offiziälla Websitta vum Bìrgermaischter vu Manhattan (anglisch)

## Ainzelnoohwiisa

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Manhattan“ vu de änglische Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |