# Kanton

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel behandelt d Kantön vu de Schwiz. Für witteri Bedüttige vum Wort lüeg Kanton (Begriffsklärung). |

d Schwizer Kantön
En **Kanton** (au: *Stand,* früehner au *Ort*) isch en Gliidstaat vo de Schwiizerische Eidgnosseschaft.

## dr Begriff Kanton

Im 14. Johrhundert het me d Bündnispartner vo dr Alten Eidgnosseschaft as «Stadt» oder «Land» bezeichnet, spöter isch drfür au dr Begriff «Ort» uffcho. Däm het im Französische ‹canton› entsproche, e Bezeichnig, wo zum erste Mol 1475 in eme Friburger Dokumänt bruucht wird und sich denn in dr ganze Romandie und im Tessin verbreitet het. In dr Dütschschwiiz het mä in dr zweite Helfti vom 16. Johrhundert dr Begriff «Stand» vorzoge, und erst im 17. Johrhundert isch «Kanton» au bi de Alemanne vorcho. D Helvetik het 1798 d Begriff Stand und Ort abgschafft und «Kanton» as Bezeichnig für die oberste Verwaltigseinheite iigfüehrt. Sit dr Mediationsakte si «Kanton» und «Stand» synonym bruucht worde, und au dr Bundesstaat het 1848 beidi Begriff übernoh.

## s politische System

D Kantön oder d Ständ sind Staaten im Chlyne. Jede vo de 26 Kantön hätt en eigeni Verfassig, en eiges Parlament (die heisse Grosse Rat, Kantonsrat, Landrat oder Parlamänt), en eigeni Regierig (Regierigsrat, Regierig, Staatsrat, Standeskommission) und eigeni Gricht (Obergricht, Kantonsgricht, Bezirksgricht, Chräisgricht, Vermittler, Fridesrichter usw.). D Parlamänt händ je nach Grössi zwüsche 49 bis 180 Sitz, d Kantonsregierige zelet je nach Kanton föif odr sibe Mitglidr.

Alli Berich, wo nid vo de Verfassig odr vom ene Bundesgsetz am Bund zuegwise werdet, ghöret automatisch id Kompetänz vo de Kantön (z. B. s Schuelwäse, Teil vom Gsundheitswäse, s Planigs- und Bourecht, d Polizei, d Gerichtsverfassig, Stüüre u. a.). By vilne vo dene Berych hätt de Bund aber glych nones Wörtli mitzrede. Drum isch mängisch vom ene «Kompetänzwirrwarr» d Red. Umgchehrt redt me vom «Kantönligeischt», wänn d Lokal- oder d Regionalpolitik nöd wott über iri Gränzen useluege.

I de beide Kantön Glarus und Appizell Innerrhode git’s no bis hütt einisch im Jahr d Landsgmeind, wo s Stimmvolch vo Hand abstimmt und sini Kantonsvertreter wählt.

## Gschicht

Di sogenannten Urkantön, wo ane 1291 (odr wahrschinli au früehner) en erschte Bund mit enand gschlosse händ, sind Uri, Schwyz und Underwalde. I dr Alten Eidgnosseschaft hätt mer zu de Kantön «Ort» gseit. Drum redt mer no hütt vo den Acht Alten Ort, wo den zu de 13-örtige Eidgnosseschaft uusgwytet worde sind. Verbündeti, wo nonig Vollmitglidr i de Eidgnosseschaft gsi sind, hätt mer als zuegwandti Ort bezeichnet.

I de Helvetische Republik (1798–1803) sind d Kantön denn nume no Verwaltigsbezirk gsi ohni Autonomi. D Grenze sind neu zoge worde, dass alli Kantön ungfäär glych gross und politisch zueverlässig sind. Zue säber Zyt hätts die alte Kantön Basel, Bärn, Züri, Friburg, Schaffhuuse, Soledurn, Wallis wo zum Deil Gebiet verlore hai bi dr Neuiideilig, und die neue Kantön Bade, Bellinzona, Léman, Lugano Linth, Oberland, Rhätie, Säntis und Waldstette gäh, wo spöter wider neuiideilt worde si oder en andere Name übercho hai, und d Kantön Aargau und Thurgau. Gämf het nit zur Republik ghört, wil Frankriich s am 15. April 1798 anektiert het.

Mit dr Mediationsverfassig 1803 sind s denn 19 Kantön gsi, wo wider e gwüssi Autonomii gha hän, und nach em Wiener Kongress 1815 22. De jüngscht, de 23., isch de Kanton Jura, wo sich 1979 vom Kanton Bern abgspalte hätt.

## Halbkantön

Hütt redt mer meischtens vo 23 Ständ und 26 Kantön, will sich zwei i Halbkantön ufgspalte händ: Appezöll Inneroode, Appezäll Osserode, Basel-Stadt und Baselbiät. Obwaldä und Nidwaudä sind „Halbkantön“, obwohl si nie zäme ein Kanton gsi sind. Im Ständerat hän alli sächs jeweils numen ein Sitz, di andere händ zwei.

## Lischte mit Eckdate

| Kennz. | Wappe | Kanton | Bitritt | Houptort | Iwohner1 | Flechi km² | Bev.- Dichti2 | Azahl Gmeinde | Offizielli Sproche |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ZH |  | Züri | 1351 | Züri | 1'487'565 | 1'729 | 860 | 166 | Dütsch |
| BE |  | Bärn | 1353 | Bärn | 1'026'227 | 5'959 | 172 | 347 | Dütsch, Französisch |
| LU |  | Lozärn | 1332 | Lozärn | 403'341 | 1'493 | 270 | 83 | Dütsch |
| UR |  | Uri | 1291 | Altdorf | 36'142 | 1'077 | 34 | 20 | Dütsch |
| SZ |  | Schwyz | 1291 | Schwyz | 155'836 | 908 | 172 | 30 | Dütsch |
| OW |  | Obwaldä | 1291 | Sarne | 37'376 | 491 | 76 | 7 | Dütsch |
| NW |  | Nidwaudä | 1291 | Schtans | 42'547 | 276 | 154 | 11 | Dütsch |
| GL |  | Glaris | 1352 | Glaris | 40'141 | 685 | 59 | 3 | Dütsch |
| ZG |  | Zoog8 | 1352 | Zug | 123'925 | 239 | 519 | 11 | Dütsch |
| FR |  | Frybùrg | 1481 | Frybùrg | 311'830 | 1'671 | 187 | 136 | Französisch, Dütsch |
| SO |  | Soledurn | 1481 | Soledurn | 269'375 | 791 | 341 | 109 | Dütsch |
| BS |  | Basel-Schtadt | 1501 | Basel | 193'021 | 37 | 5'217 | 3 | Dütsch |
| BL |  | Baselbiet | 1501 | Lieschtl | 285'572 | 518 | 551 | 86 | Dütsch |
| SH |  | Schafuuse | 1501 | Schafuuse | 80'761 | 298 | 271 | 26 | Dütsch |
| AR |  | Appezäll Osserode | 1513 | Herisau3 | 54'947 | 243 | 226 | 20 | Dütsch |
| AI |  | Appezöll Inneroode13 | 1513 | Appezöll | 16'003 | 173 | 93 | 6 | Dütsch |
| SG |  | Sanggale | 1803 | Sanggale | 502'476 | 2'026 | 248 | 77 | Dütsch |
| GR |  | Graubünda | 1803 | Chur | 197'529 | 7'105 | 28 | 108 | Dütsch, Rätoromanisch, Italiänisch |
| AG |  | Aargou | 1803 | Aarau | 663'342 | 1'404 | 473 | 212 | Dütsch |
| TG |  | Thurgau | 1803 | Frauefeld | 270'672 | 991 | 273 | 80 | Dütsch |
| TI |  | Tessin | 1803 | Bellinzona | 354'357 | 2'812 | 126 | 115 | Italiänisch |
| VD |  | Waadt | 1803 | Losann | 784'681 | 3'212 | 244 | 309 | Französisch |
| VS |  | Wallis | 1815 | Sitte | 339'060 | 5'224 | 65 | 126 | Französisch, Dütsch |
| NE |  | Nöieburg | 1815 | Nöieburg | 178'537 | 803 | 222 | 31 | Französisch |
| GE |  | Gämf | 1815 | Gämf | 489'361 | 282 | 1'733 | 45 | Französisch |
| JU |  | Jura | 1979 | Dälschberg | 73'106 | 839 | 87 | 55 | Französisch |
| CH |  | Schwiiz |  | Bärn | 7'261'200 | 41'285 | 174 | 2'889 | Dütsch, Französisch, Italiänisch, Rätoromanisch |

Bemerkige:
1 Stand: 31. Dezember 2016, gemäss em Bundesamt für Statistik
 2 Ihwohner pro km², Stand: 31. Dezember 2016
3 Sitz vor Kantonsregierig und em Parlamänt, Sitz vor Justiz isch Troge

8 bis do: die Acht Alte Ort
13 bis do: die Driizäh Alte Ort

Die zwöibuchstabige Kantonsabchürzige si vrbreitet, si werden u. a. bi den Autokennzeiche brucht und wärde ou i dr ISO 3166-2:CH brucht (mit em Präfix "CH-", z. B. CH-SZ für dr Kanton Schwyz).

* Andreas Auer: *Staatsrecht der schweizerischen Kantone.* Stämpfli, Bern 2016, ISBN 978-3-7272-3217-6.
* Andreas Kley: *Kantone.*. In: *Historisches Lexikon vo dr Schwiiz*.

## Ekschterni Syte

* *Die Kantone* Erchlärige zum politische System vor Schwiz uf ch.ch
* Informazione über Schwizer Kantön - vierschprochig