Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dewiise

D Dewiise vom Franz Joseph I. as Däil vo sim Wabbe
E **Dewise** (**Motto**, Waalspruch) isch e Maxime, won e Grubbe vo Lüt, wo gliich dänke, e Person, e Familie oder en Organisazioon uuseliist, für zum iir Ziil und iiri Aasprüch dütlig z mache. Si si mäistens schriftlig und nid mündlig wie Paroole, und stamme äntwääder us lange Dradizioone, gmäinschaftligem Wille oder entschäidende Eräigniss, wie us eme Bürgerchrieg oder ere Revoluzioon. In der Wärbig oder in dr Bolitik wird vilmol en Dewiise verwändet, wo mä sich liicht dra erinnere cha, e sogenannte Slogan.

Dewiise si vilmol Däil vo Wabbe. Dört stöön si mäistens im ene Spruchband *unde* am Wabbeschild. Das stammt us em Middelalter, wo fast alli Aadlige e Wabbe und e Dewiise gha häi. In dr heraldische Liddratuur si au d Begriff *Chriegsgschrei* bzw. *Panier* verbräitet, wo uf e Schlachtruef zrugggöön, und sich mäistens oobe vom Wabbe befinde.

Hützudags häi e Hufe Staate und anderi Instiduzioone e Dewiise.

## Liddratuur

* Max Löbe:

## Weblingg

 **Commons: Mottos** – Sammlig vo Multimediadateie
## Fuessnoote
# Hööli

i de Höllgrotte im Kanton Zug
E **Hööli** isch e grosse hoole Ruum im Bode oder imene Bärg drinn.

## was me als Hööli bezeichnet

Bi de Geolooge und speziell bi de *Speläolooge*, also de Hööleforscher, gilt d Definizioon, ass nur die Hoolrüüm als Hööline gälte, wo so gross sind, ass e Möntsch cha drinynegoo, und wo lenger als föif Meter sind; und die Form muess i dr Natur vo sälber entstande sy.

Im Underschid do derzue seit me i dr Umgangssprooch au de underirdischi Rüüm, wo vo Möntsche gmacht sin, mängmol eifach Hööline; do derzue ghöre d Woonhööline, d Hööleburge, d Höölechilene und d Höölegreber. Anderi Forme vo künschtleche Löcher im Bode sind öppe d Katakombe, d Bärgwärch und d Dunäll; die wärde aber sälte als Hööline bezeichnet.

Für d Verdöifige i de Bärge und i de Felswänd, wo me nid wyt in Felse yne cha goo, wo aber doch für d Möntsche und für d Dier guet zum sech vor em Wätter z schütze, kennt me im Schwiizerdütsche s Wort *Balm*, wo als Fluername a vil Plätz im Gebirg vorchunt. Uf Französisch heist’s *baume*. Für d Archäolooge sind die Felsetecher, wo me drunder Spuure fo alte Bewooner gfunde het, d *Abri*; das chunt vom französische Fachusdruck *abri sous roche*. De meischte «Hööleburge» müesst mr gnau gnoo ender «Balmburge» säge.

## Typology

Die *primäre Hööline* sind glychzytig mit de Gschteiformazioone entstande.

Die *sekundääre Hööline* wärde vil spööter im kompakte Fels drin bildet, meischtens dur s Wasser, wenn das dur Ritze, Spält und Chlüft im Gschtei rinnt. I de Gebirg entstönd Hööline au im Zämehang mit dr Vergletscherig, sältener au dure Wind. S Gschtei verlüürt derby vor alem wäge dr Korrosioon und dr Erosioon immer me Material a dr Oberflechi. Das passiert bsunders i de Felse us Chalch und Dolomit. A dr Bodeoberflechi vo Chalchmassyv, wo undedra Höölesystem sind, zeigt sech drwyl a vilne Stelle d Struktur vo *Charrefälder*; me seit ene au *Charschtgebiet*.

## Grossi Hööline

* dr gröscht natürlech Höölesee: dr *Lac Souterrain de Saint-Léonard* im Kanton Wallis
* di lengschti Hööli vo Dütschland: d Riesending-Schachthööli i de Berchtesgadener Alpe, 19,1 Kilometer läng
* di lengschti Hööli vo Öschtrych: s Schönberg-Höölesystem, in Oberöstrych und dr Steiermark, 140 Kilometer läng
* di lengschti Schwiizer Hööli: s Hölloch im Kanton Schwyz, mit öpe 200 Kilometer

## Lueg au

* Hehline un Yyszytchunscht im Schwebische Jura
* Höölimolerei
* d Hööli vo Lascaux

* Hubert Trimmel: *Höhlenkunde.* 2. Auflage. Vieweg, Braunschweig 1982, ISBN 3-528-07126-5
* Ernst Waldemar Bauer: *Wunderwelt der Höhlen.* 2. überarbeitete Auflage, Bechtle, Esslingen 2002, ISBN 3-7628-0565-2.

## Weblink

 **Commons: Höhle** – Sammlig vo Multimediadateie
* Verband vo de Öschtriichische Höhleforscher hoehle.org
* Verband vo de dütsche Höhle- und Charschtforscher vdhk.de
* Schwizer Gsellschaft för Höhleforschig speleo.ch

## Fuessnoote
# Umgangssprooch

D **Umgangssprooch**, au **Alldaagssprooch**, isch d Sprooch, wo d Lüt im dääglige Ungang bruuche. Si wird vor allem mündlig in informale Kontext brucht und charakteristisch für sä isch, ass Interjekzioone (Empfindigswörter und Usruefwörter) und Kollokwialisme brucht wärde, ass dr Satzbau vilmol unvollständig oder unkonwenzionell isch, ass si nid e spezialisierte Schargon oder e Sozioläkt isch und dass iire Wortschatz sich seer schnäll cha ändere.

Daas stoot im Geegesatz zur Standardsprooch und au zur Fachsprooch. Dialäkt chönne in vile Gsellschafte, wie in dr Dütschschwiz, d Umgangssprooch si, wo s standardsproochlige Hoochdütsch nume in dr Schriftsprooch und in bsundrige Umständ brucht wird. Vilerorts, wo dr Dialäkt no lääbig isch, aber nüme vo alle brucht wird, nimmt d Umgangssprooch e Zwüschestellig zwüsche Dialäkt und Standardsprooch ii.

D Umgangssprooch isch brägt dur regionaali und soziaali Bedingige wie em Bildigsstand und em soziaale Miliöö vo de Gsprööchspartner oder vo dr Situazioon.

## Kwelle

Dr Ardikel «Umgangssprache» uf dr dütsche Wikipedia

## Liddratuur

* Karl-Heinz Best: *Zur Entwicklung des Wortschatzes der deutschen Umgangssprache.* In: *Glottometrics* 20, 2010, S. 34–37 (PDF Volltext) (mathematische Modellierung des Wortschatzwachstums der deutschen Umgangssprache vom 10./11. Jahrhundert an; Datengrundlage sind die beiden ersten Bände von Küpper, Wörterbuch der deutschen Umgangssprache, ausgewertet von Helmut Meier: *Deutsche Sprachstatistik*. 2. Uflaag, Olms, Hildesheim 1967, 1978, ISBN 3-487-00735-5 (1. Aufl. 1964)).
* Heinz Küpper: *Illustriertes Lexikon der deutschen Umgangssprache.* Klett, Stuttgart 1982, ISBN 3-12-570010-8 (8 Bände).
* Heinz Küpper: *Wörterbuch der deutschen Umgangssprache.* Klett, Stuttgart 1987, ISBN 3-12-570600-9.
* Alfred Lameli: *Standard und Substandard. Regionalismen im diachronen Längsschnitt.* Steiner, Stuttgart 2004, ISBN 3-515-08558-0.
* Alexandra N. Lenz: *Struktur und Dynamik des Substandards. Eine Studie zum Westmitteldeutschen (Wittlich, Eifel).* Steiner, Stuttgart 2003, ISBN 3-515-08349-9.
* Alexandra N. Lenz: *Emergence of Varieties through Restructuring and Reevaluation.* In: Peter Auer/Jürgen Erich Schmidt (eds.): *Language and Space. An International Handbook of Linguistic Variation. Volume 1: Theories and Methods.* De Gruyter Mouton, Berlin/New York 2010, 295–315.

## Weblingg

* Atlas zur deutschen Alltagssprache – umfangreiches Kartenmaterial zur deutschen Alltagssprache
* Sprachnudel – Sammlung von sprachlichen Trends, „Wörterbuch der Jetztsprache“
* Redensarten-Index – Wörterbuch für Redensarten, Redewendungen, idiomatische Ausdrücke und feste Wortverbindungen
* Urban Dictionary – umfangreiche Sammlung von Begriffen und Redewendungen (englisch)
* Mundmische – umfangreiche Sammlung von Begriffen und Redewendungen
* Onlinesprache.de – Wörterbuch für die Umgangssprache im Netzjargon

## Fuessnoote
# Akronym

Än **Akronym** isch a künschdligs Word, wo us de Afangsbuechschdabe vo mehere Wörter zsämmegsetzt isch. Dr Begriff isch in de 1940er Johr brägt worde, us griechisch *akron* (Ändi) und *onoma* (Name). „USA“ wär es Bischbil.

Mänggisch cha mä die Abchürzige wien es Wort uschbräche, z. B. „Laser“ odr „Aids“. Denn wird im allgemeine nume no dr Afangsbuechschdabe grooss gschriibe, wie im enä konventionelle Wort. Mä redet hüfig au vo Akronym wenn mä meh as nume d Afangsbuechschdabe vo de abkürzte Wörter bruucht. D Groos- und Chliischriibig isch nit eiheitlig. Es git Akronym wo wie normali Subschdantiv nume mit emä Groossbuechschdabe am Afang gschriibe wärde: „Interpol“ vo **Inter**national **pol**ice odr „Gestapo“ vo **Ge**heime **Sta**ats**po**lizei; anderi wie „KaDeWe“ (Kaufhaus des Westens) erinnere an die urschbrünglige Worter.

* *Duden*, Mannheim 2005
* *Concise Oxford Dictionary'*, Oxford 1999

## Weblink

* abkuerzung.ch - öber 20'000 Akronyme us de Informatik, Telekommunikation und Elektronik
* The Free Dictionary Farlex-Akronymelexikon
* Globalacronyms – e Suechmaschine för Akronyme (s hät 345'000 Akronyme i 65 verschidene Sproche, underteilt i 10 Kategorie)
* Akronyme i de Chemii – chostelosi Suechmaschine vom Fachinformationszentrum Chemie
# Abstrakte Expressionismus

«Cubi VI» (1963) im Israel Museum z Jerusalem. Dr David Smith isch eine vo wichdigste amerikanische Bildhauer im 20. Johrhundert gsi.
Der **abstrakti Expressionismus** isch e nordamerikanischi Kunstrichdig in dr modärne Moolerei, wo vor Allem dur d New York School in de spoote 1940er bis früehje 1960er Johr bekannt worden isch.

## Charakteristik

Alle abstrakte Expressioniste isch s Gfüehl, d Emotion und d Spontaneität wichdiger gsi as Perfektion, Vernumft und Reglementierig. D Darstelligswiis isch abstrakt gsi, deilwiis au abstrakt-figurativ. D Mooltechnike si underschiidlig gsi und dr Ufdrag vo dr Farb uf e Moolgrund isch mit Bimsel, durchlöcherete Behälter und Chessel gmacht worde.

## Variante und Strömige

* In de Vereinigte Staate het sich, unabhängig vo was in Europa bassiert isch, s *Action Painting* entwigglet, mit em Jackson Pollock as siim Hauptverdräter. Au dr Sam Francis, d Helen Frankenthaler und dr früeh Robert Rauschenberg hai e schnälli, spontani Moolerei braktiziert. Hauptverdräter vo dr meditative *Farbfeldmalerei* (*Colorfield Painting*) si dr Barnett Newman und dr Mark Rothko. Wiiteri wichdigi Künstler vom abstrakte Expressionismus si dr Mark Tobey, Adolph Gottlieb, Arshile Gorky, Clyfford Still, Willem de Kooning, Franz Kline und dr Robert Motherwell. Au dr Ad Reinhardt zellt mä zu dere Richdig, au wenn er sich drvo distanziert het. Näbe dr Ostküste-Variante vo dr *New York School* isch e pazifischi *Northwest School* vom abstrakte Expressionismus entstande mit em Mark Tobey und em Morris Graves (\* 1910) as ihri bedütendste Verdräter.
* Verwandt mit em amerikanische abstrakte Expressionismus isch die europäischi abstrakti Kunst vo dr Nochchriegszit, wo as *Informelli Kunst* bzw. *Tachismus* bekannt worden isch. Si het us Frankriich gstammt und het z Dütschland (vor allem z Düsseldorf) grossi Resonanz gfunde. Wichdigi Künstler si dr Peter Brüning, Jean Fautrier, Karl Otto Götz, Hans Hartung, Georges Mathieu, Emil Schumacher und drWols.

## Litratur

* Usstelligskatalog: *Le grand geste! Informel und abstrakter Expressionismus 1946-1964*. museum kunst palast, Düsseldorf, 10. April bis 1. August 2010
* Marcia Bystryn: *Art Galleries as Gatekeepers: The Case of the Abstract Expressionists*. In: *Social Research*, Jg. 45/1978, S. 390-408
* Barbara Hess/Uta Grosenick (Hrsg.): *Abstrakter Expressionismus*, Taschen, Köln 2005 - ISBN 3-8228-2967-6
* Lee Krasner, Elaine de Kooning u. a.: *Abstrakter Expressionismus in Amerika.* Ausstellungskatalog - ISBN 978-3-89422-097-6
* Frances Stonor Saunders: *Wer die Zeche zahlt... Der CIA und die Kultur im Kalten Krieg*. Siedler, Berlin 2001, ISBN 978-3-88680-695-9
# Hyperrealismus

*Fruttiera di cristallo con meloni* (1999), e hüperrealistischs Gmäld vom Mauro David (1949–2007)
Dr **Hüperrealismus**, au **Superrealismus**, isch e Kunstrichdig, wo d Moolerei und Skulptuur, aber au d Fotografii und dr Film umfasst. Dr Realismus isch immer e wichdigs Elimänt in dr Räije vo de Stilrichdige in dr Kunst gsi. Dr Hüperrealismus isch e Witerentwicklig vom Realismus und nooch zur Pop Art. Si Ideaal isch nit umbedingt en exakti, lääbensdröiji Nochbildig, wie si für e Realismus tüpisch isch, sonder e fotorealistischi Überstäigerig vo dr Wirklichkäit, en „überscherfti Realidäät“. D Abstrakzioon wird abgleent.

E wäsentligs Elimänt vom Hüperrealismus isch, ass dr Künstler uf e subjektiivi Interpretazioon verzichdet. Dr Hüperrealismus brucht Usdrucksmiddel vom Fotorealismus, wo d Bilder mit ere Gnauigkäit im Detäi gmoolt wärde, wo an e Fotigrafii erinneret. Wäärend dr Fotirealismus brilliant und realistisch darstellt und vor allem will schöön si, zäigt dr Hüperrealismus d Wirklichkäit in ere chüele, brofaane, „überspitzt verstörende“ Form und stellt d Froog noch em Wääse vo de Ding in e Konteggst, wo fast scho ironisch und existenzialistisch isch. D Landschaftsgmäld vom Gottfried Helnwein zum Bischbil si zum grösste Däil fotorealistisch, wil si in erster Linie „schöön“ si, und nit dr verstöörend Charakter vo sine Bordret häi. Die hingeege muess mä wäge de Narbe und Wunde, wo dr Künstler sichtbar macht, eender zum Hüperrealismus zelle; d Gränze si fliessend, und es isch „irrelevant, öb die Bilder fotigrafiert oder gmoolt si“.

## Liddratuur

* Raimund Ilg: Kunstgeschichte im Überblick, Stark-Verlag
* Peer Kriesel: Mehr als nur hyperrealistisch – Psychologischer Realismus geprägt durch Ron Mueck, Kunst- und Kulturgeschichte, FH Potsdam 2007
* Harald Berendt: Werner Tübkes Panoramabild in Bad Frankenhausen, Verlag Ludwig, Kiel 2006
* Peter Pakesch u. Bernhard Mendes Bürgi (Hrsg.): Painting on the Move, Schwabe Verlag, Basel 2002
* Ritvan Sentürk: Postmoderne Tendenzen im Film, München 1998
* Axel Hinrich Murken: Zwischen Surrealismus und Hyperrealismus, Dr. Schilke Medizinischer Verlag
* Michael Freeman, Frank Baeseler: Die fotografische Idee: Bildkomposition und Aussage, Markt + Technik 2010

## Weblingg

* Künstlerverzäichnis Schlichtholz
* Prestel Künstlerlexikon
* 360° Der Kunstblog
* kulturama.org: Der Hyperrealismus und die kleinen Galerien
* Galerie Barbara von Stechow: Angel Peychinow (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)  Vorlage:Toter Link/www.galerie-von-stechow.com
* Luciano Ventrone
* art-port: Hyperrealismus im Wiener MUMOK
* Terry Rodgers
* Klaus Herding - Realismus

## Fuessnoote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Hyperrealismus“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |