Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kyjiw (Kiew)

|  |
| --- |
| **Kyjiw Київ** |
|  |  |
| Basisdaten |
| Oblast/Gebiet: | Oblast Kyjiw |
| Rajon: | Kreisfreie Stadt |
| Höchi: | 179 m |
| Flächi: | 800 km² |
| Iiwohner: | 2.687.610 *(1. Dezember 2005)* |
| Bevölkerigsdichti: | 3.360 Iiwohner je km² |
| Postleitzahle: | 01xxx-04xxx |
| Vorwahle: | + 380 +380 44 |
| Stadtgliiderig: | 10 Rajon |
| **Stadtverwaltig** |
| Adräss: | Вул. Хрещатик, 36, м.Київ, 01044 |
| Telefon / Fax: | / |
| E-Mail: |  |
| Internetufftritt: |  |

**Kyjiw** (ukrainisch Київ) – uf tütsch und alemannisch brucht me gwöndli de Name **Kiew**, wo uf russisch Киев *Kijew* zrugggoot – isch d Hauptstadt un die gröscht Stadt vo de Ukraine und d Hauptstadt vo de Oblast Kiew. Sie ligt am Dnipro (ukrainisch: *Дніпро*) und het 2.687.610 Iiwohner (Dezember 2005), als Agglomeration 3.015.108 (Stand 1. Januar 2005). D Universität isch 1834 gründet worde. Uußerdem het s z Kyjiw 99 Hochschuele, 25 Musee, es Planetarium, Theater, botanische und zoologische Gärte. Wäge sine vile Chilene un Chlöschter un sinere Bedütig für di orthodoxe Christe seit me Kyjiw sit em Mittelalter au *Jerusalem vom Norde* und hüt au *Jerusalem vom Oste*.

* Chlosterchile St. Michael
* s Goldige Tor
* echersk Lavra (Höhlechloschter)
* Iigang vom Höhlechloschter

* Britta Wollenweber, Peter Franke: *Kiew. Stadt der goldenen Kuppeln am Dnejpr.* 4. Auflage, Wostok, Berlin 2008, ISBN 978-3-932916-41-0.
* Anatolij Kusnezow: *Babij Jar – die Schlucht des Leids.* Matthes & Seitz, München 2001, ISBN 3-88221-295-0.
* Herbert Mühlstädt: *Der Geschichtslehrer erzählt. Band 2.* 3. Auflage. Volk und Wissen volkseigener Verlag, Berlin 1986, S. 109–133.
* Günther Schäfer: *Kiev, Rundgänge durch die Metropole am Dnepr.* 3. Auflage. Trescher, Berlin 2011, ISBN 978-3-89794-181-6.

## Weblink

 **Commons: Kiew** – Sammlig vo Multimediadateie
* Offizielli Website vo dr Stadt
* Sprochstatistik
* Interaktive elektronische Stadtplan
# Naturwüsseschaft

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dialäkt: Walestadt |

Dr Begriff **Naturwüsseschaft** definiert d'Wüsseschaft vum Verstah und'm Erchläre vum lebendigem und unlebendigem i de Natur. Traditionelli Grundfächer vu dere Wüsseschaft si zum Bispiil d'Physik, d'Chemie und d'Biologie. Hüt zu Tag chame meh Fächer drzue zälle, unter anderem d'Astronomie.

Im Gegesatz zur Mathematik chame bide Naturwüsseschafte alli Vorgäng erchläre und Gsetzesmässigkeite finde. D'Mathematik higege isch e Strukturwüsseschaft, wodri d'Tätigkeite nach Axiome oder logische Gsetzt ablaufet. Di meischte Naturwüsseschafte beschribet Wüsseschafte, wo dri öppis aktiv passiert, wie zum Bispiil d'Biologie (z. B. Wachstum vu Lebewese), d'Physik (z. B. Magnetchräft uf de Erde) oder d'Chemie (Mischige und Spaltige).
# Gottesstaat

Dr Begriff **Gottesschtaat** oder **Theokratii** händ bereits verschiideni Religione für sich beanschprucht, am bekanntischte wohl s gegewärtige, uus demokratiipolitischer Sicht nit ideale Schtaatsgebilde vom Iran.

Biim Chrischtetum sind d Beschtrebige nur noch vo historischer Natur. Die erschti Poschtulierig vom ene Gottesschtaat goht uf de Auguschtinus zrück. Uusgangpunkt sind verschiideni Bibel-Schtelle mit Uussage vom *Riich Gottes*, dört klar metaphysisch gmeint: *Miis Reiich isch nöd vo däre Wält*. Im Paulus an d Römer, 8,19 bis 21: Befreie *vo de Chnächtschaft vo de Vergänglichkeit*.

Dr Auguschtinus gseht in siim *De civitas Dei* (*Vom Gottesstaat*) s Königriich Gottes in dr Kirche, s Welt-Königriich im römische Imperium. Vor dem römische Riich sölli me die "wahri Religion" (s Chrischtetum) schütze. Einigi mittelalterlichi Päpscht händ sich dr Auguschtinus zur Richtschnuer gnoh und versuecht, es *Gottesriich uf Erde* gäge die weltliche Herrscher z etabliere, was meischtens misslunge isch. Am wiitischte drmit isch no dr Innozenz III. (1198 bis 1216 Papscht) choo, siis Riich het allerdings zwangsläufig uufgrund vo viile Widerschtänd relativ weltlichi Uusprägig ghaa.

* Jostein Gaarder: *Sophies World* (en Philosophii-Gschicht)
* K. Schib et al.: *Weltgeschichte vom Mittelalter bis zum Beginn des 18. Jahrhunderts*
# Grundnaarigsmiddel

As **Grundnaarigsmiddel** wärde die Naarigsmiddel bezäichnet, wo in ere gwüsse Kultur dr Mängi nooch s mäischte vo däm usmache, wo d Mönsche ässe.

## was derzue ghört

Die Sache stelle d Grundversorgig mit Choolehüdrat, Äiwiss und Fett sicher, aber versorge äim nid umbedingt mit gnueg Vitamin und Spurenelimänt.

Zu de wichdigste Grundnaarigsmiddel uf dr Wält ghööre Geträid wie Wäize oder Riis, Spiicherwurzle (Chnolle, Rhizom) wie Härdöpfel oder Yams, Hülsefrücht wie Linse und Boone und Frücht wie Dattle und Fiige, bzw. Brodukt, wo us ene härgstellt wärde wie Brei und Brot.

Zu de Grundnaarigsmiddel zelt mä au Fisch, Fleisch, Milch und Äier, wo näbe Hülsefrücht zu de Äiwisskwelle ghööre, wo am mäiste konsumiert wärde.

Weli Grundnaarigsmiddel regional konsumiert wärde, hängt stark vo kulturelle, klimatische und wirtschaftlige Faktore ab.

Hüte git s numen no e Hampfle Naarigsmiddel, wo as ächti Grundnaarigsmiddel für dr grösst Däil vo dr Wältbevölkerig aagluegt wärde.
# Änte

| Ände |
| --- |
|
e Wiibli vode Schtockänte (Anas platyrhynchos)
 |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Stamm:* | Chordadier (Chordata) |
| *Unterstamm:* | Wirbeldier (Vertebrata) |
| *Chlass:* | Vögel (Aves) |
| *Ordnig:* | Gäns (Anseriformes) |
| *Familie:* | Ände |

 |
| Wüsseschaftlige Name |
| Anatidae |
| Vigors, 1825 |
| Underfamilie |
| * Dendrocygninae
* Oxyurinae
* Anatinae
* Aythyinae
* Merginae
 |

Umgagssprâchlich wird ä grôssi Âzâl vo Vögel wo uff Binnesée un -flüss läbet, als "**Änte**" bézeichnet. Si werdet drby dur irä churzä Hals vo Gäns und Schwään unterschiddä.

Diä verschidenä Gschlächt bsitzed bir Änte au äs unterschidlichs Federchleid. Nur einigi Wuche nachr Mûser im Spâtsummer bsitzed d Männli, aso d Erpel, äs äänlichs Federchleid wid Wybli au. Änte hûsed am Bodä odr i Hööle.

Schwümmentä lebet i Sée un Flüss wo nöd so tüüf sind, dét tüends denn gründele. Schwümmentä flüüget oni Âlauf sofort vom Wasser.

D Tauchentä lebet i tüüfere Gwässer un sueched dét Wasserpflanze und chlyneri Wassertiär. Tauchentä müend bim Flüügä überd Wasseroberflächi rännä, bivôr si ûfstyge chönd. D Bei vodä Tauchentä sind wyter zrugggsétzt als bidä Schwümmentä.

Säägrentä tauched nach Fisch und anderi Wassertiär. Charakteristisch sind dezue no ddünneri Schnäbel mittä chliine Hornzää am Rand.

Wüsseschaftlich ghöred d Entä zu verschiddenä Gattige wo innrhalb vodä Familiä vor Entävögel (Anatidae) zur Unterfamiliä vo dä Entä (Anatinae) zämmegfasst werdät.

S git übr hundärt verschidini Entäarte. D bekanntischti vo däne ghöred zu de Gattig vo dä "Eigentlich Entä" (Anas). Da'annä ghört au d`Stockentä, wo d`Stammform vor Hûsentä isch.

## Anderi Bedütige

Und denn git's no die sogenannti Zytigsänte: s'handlet sich do nid um e Tier sondern um e Falschmäldig in de Printmedie.

## Litratur

* Janet Kear (Hrsg): *Ducks, Geese and Swans*. Oxford University Press, 2005, ISBN 0-19-854645-9
* Josep del Hoyo u. a.: *Handbook of the Birds of the World*. 1. Band (*Ostrich to Ducks*). Lynx Edicions, 1992, ISBN 84-87334-10-5

## Weblingg

 **Commons: Entenvögel** – Sammlig vo Multimediadateie
* Duckdata: Bibliographic Database of North American Waterfowl (Anatidae)
# Wullehoormammut

| Wullehoormammut |
| --- |
|
Skelettrekonstrukzion vom ene Wullehoormammut im Südostbayrische Naturkund- und Mammut-Museum Siegsdorf, Bayre
 |
| Zitruum |
| Mittelpleistozän bis Holozän |
| öbbe 800.000 bis 4.000 Jahre |
| Fundort |
| * nördligs Öirasie
* Nordamerika
 |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Underchlass:* | Hööcheri Süüger (Eutheria) |
| *Überordnig:* | Afrotheria |
| *Ordnig:* | Rüsseldier (Proboscidea) |
| *Familie:* | Elifante (Elephantidae) |
| *Gattig:* | Mammut (*Mammuthus*) |
| *Art:* | Wullehoormammut |

 |
| Wüsseschaftlige Name |
| *Mammuthus primigenius* |
| Blumenbach, 1799 |

S **Wullehoormammut**, au **Wullemammut** oder **Fällmammut** (*Mammuthus primigenius*), isch en usgstorbnigi Art us dr Familie vo de Elifante. Die Art vo de Mammut het sich im Übergang vom Altpleistozän zum Mittelpleistozän vor öbbe 800'000 bis 600'000 Joor in Sibirie entwigglet und het die chaltzitlige Steppe im nördlige Öirasie und Nordamerika bsiidlet. Es isch die letschti Art in dr plio- und pleistozäne Entwigglig vo de Mammut. Am Ändi vom Pleistozän isch s Wullehoormammut in groosse Däil vo sim Verbräitigsgebiet usgstorbe, het aber regional in e baar Rästpopulazione bis ins middlere Holozän (1800 v. d. Z.) überläbt.

## Dr Grund für s Usstärbe vom Wullehoormammut

Hützudags dängge e Hufe, ass dr Grund für s Ustärbe vom Mammut woorschinlig e Kombinazion vo zwäi Faktore gsi sig, vom Klima und vom Mensch. Die klimatische Verändrige zwüschen em spoote Pleistozän und em früeje Holozän häi drzue gfüert, ass s Wullehoormammut groossi Däil vo sim Verbräitigsgebiet verloore het. So isch es zletscht uf die arktische Gebiet vo Sibirie beschränggt gsi. Mit em Gebietsverlust isch au d Populazion seer vil chliiner und dorum aafelliger worde, und d Jagd, wo dr Mensch uf sä gmacht het, het drzuegfüert, ass d Art schliesslig ändgültig usgstorbe isch.

## Litratuur

* Miles Barton: *Wildes Amerika. Zeugen der Eiszeit.* Vgs, Köln 2003, ISBN 3-8025-1558-7.
* Robert Darga: Südostbayerisches Naturkunde- und Mammut-Museum Siegsdorf.- Bayerische Museen, 25: 158 S., 265 Abb., Weltkunstverlag Münche (1998). Zur Fundgeschichte des Mammuts siehe S. 121 bis 126.
* Wighart von Koenigswald: *Lebendige Eiszeit.* Theiss-Verlag, Stuttgart/ Sigmaringe 2002, ISBN 3-8062-1734-3.
* Adrian Lister, Paul Bahn: *Mammuts – Die Riesen der Eiszeit.* Jan Thorbecke Verlag, 1997, ISBN 3-7995-9050-1.
* Ronald M. Nowak: *Walker’s Mammals of the World.* 6. Uflaag. Johns Hopkins University Press, Baltimore MD u. a. 1999, ISBN 0-8018-5789-9.
* Reinhard Ziegler: *Das Mammut (Mammuthus primigenius BLUMENBACH) von Siegsdorf bei Traunstein (Bayern) und seine Begleitfauna.* Münchner Geowissenschaftliche Abhandlungen), (A), 26, S. 49-80, München 1994.

## Weblingg

 **Commons: Wullehoormammut** – Sammlig vo Multimediadateie
* Caitlin Sedwick: „What Killed the Woolly Mammoth?“. In: *PLoS Biol* 6(4) (2008), S. e99 doi:10.1371/journal.pbio.0060099

## Fuessnoote
# Ladino

**Ladino**, au bekannt als **Judeo-español**, *Judezmo* oder *Spanyol,* isch e romanischi Sprooch wo uf em Altschpanische basiert. Ladino hed au vil Vokabulaar us em Hebräische.

Ladino isch d Sprooch vo de sefardische Jude, wo 1492 us Spanie verdribe worde sinn.
Dr name 'Dzhudezmo' wird vo jüdische LinguischtInne benutzt, *Judeo-Espanyol* vo türggische Jude, *Judeo-español* vo Romanischte. Dr verbraitetschti Terminus isch aber worschynts *Ladino*. Ladino isch dr Name wo unter Nitspezialischte am bekanntischte isch.

## D Sprooch

Wi im Altschpanische gits au im Ladino zwai Foneem /ʃ/ und /ʒ/, wo im hüttige Spanisch in /x/ zämegfalle sinn.

Jee noch (ehemoligem) Woonort hets Ladino Leenwörter us Sprooche wi em Französische, Türggische, Griechische und südslawische Sprooche. Alle i allem isch Ladino aber vil neecher bim Spanisch blibe as sis aschkenasisch Pendant Jiddisch bim Dütsch.

## D Schrift

Vor allem z Griecheland un in dr Türkey wird Ladino syt em 19. Johrhundert mit latynische Buechschtabe gschribe; dradizionellerwys isch s aber mit em hebräische Alfabeet gschribe worde, wi au s Jiddischi.

## Ladino nach em Zweite Wältchrieg

Seer vil Ladinosproochigi us em Balkaan sinn im Holocaust ummbroocht worde, und nach em Zweite Wältchrieg si vili vo dene wo überläbt hai, nach Israel uusgwanderet. In de 1990er-Johr hai no ungfähr 150.000 Lüt Ladino gredet, die meischte as Zweitsprooch. Es git immer no Ladinosprochigi in dr Dürkei, z Griecheland, z Bulgarie und andere Länder uf em Balkaan, aber die jüngeri Generation redet immer weniger Ladino drotz Ziitige und Radiobrogramm, und d Schprooch isch vom Uusschterbe bedroht.

## Weblink

 **D Wikipedia uff Ladino Ladino
* Jerome Socolovsky: *Lost Language of Ladino Revived in Spain.* I: *Morning Edition,* National Public Radio, 19. März 2007.
# Indogermanischi Uursprooch

Di **Indogermanischi Uursprooch** isch e rekonstrukturierti Sprooch, sozsäge as d Muettersprooch vo allne indogermanische Sprooche. Die Urspriooch werd nöd aihaitlich gnennt, si cha aifach as **Indogermanisch** oder **Urindogermanisch** bizachnet were, au as **Protoindogermanisch**, wobii *germannisch* au dör *europäisch* ersetzt were cha, wa im angelsäächsische Ruum üblich isch; dai werd d Uursprooch maist *Proto-Indo-European* („Protoindoeuropäisch“, abgchörzt PIE) bruucht.

## Phonologii

### Konsonante

|   | labial | alveolar | palatal | velar | labiovelar | laryngal |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| stimmlosi Plosiv | p | t | ḱ | k | kʷ |   |
| stimmhafti Plosiv | b | d | ǵ | g | gʷ |   |
| stimmhaft-aspirierti Plosiv | bʰ | dʰ | ǵʰ | gʰ | gʷʰ |   |
| Nasal | m | n |   |   |   |   |
| Frikativ |   | s |   |   |   | h₁, h₂, h₃ |
| Liquid |   | r, l |   |   |   |   |
| Approximante | u |   | i |   |   |   |

D Nasal \*m und \*n und di beede Liquid \*r und \*l chönd au silbisch uusgsproche were, si weered denn as \*m̥ \*n̥ \*r̥ oder \*l̥ notiert. Si chönnt au wie Vokääl de Too trääge. D Uussprooch vo de drai Laryngal isch umstritte. Allgimain werd aagnoo ass \*h₁ wie s arabische Hamza oder s däänische Stød uusgsproche woren isch, aso e glottale Stop (IPA [⁠ʔ⁠]). \*h₂ het vermuetli äänlich wie s Arabische Ain töönt, wo e stimmhafte pharyngale Frikativ (IPE [⁠ʕ⁠]) isch. Bi h₃ ischmer nöd sicher, vili Forscher nemet aa, ases e labiale hindere Frikatiiv gsii isch, velicht öppe [ḥʷ].

### Vokääl

Grundsätzli hett s Urindogermanischi nume zwee Vokääl ghaa, nämmli \*e un \*o, denebet no \*i und \*u, wo mit \*y bzw. mit \*w zwai allophonischi Paar bildet, je noch de luutliche Umgebig. E Tail vo de Forscher postuliert au en \*a, vili leenet da aber ab. Die Erschiinige chönd mit de Laryngaltheorii guet erchläärt were. För d Erforschig vom Germanische isch die aber nöd wichtig und dromm werd do no hüüffig e nöd laryngalischi Urform agee, deno hets im (spoote) Urindogermanische fööf Vokääl ge, \*e, \*o, \*i, \*u und \*a und all hend chöne lang oder chorz sii. För d Erforschig vo de Anatolische Sprooche oder em Griechische und em Mykenische, e bonzezittliche Tielekt vom Griechische, isch die Laryngaltheorii enorm wichtig. Au Bsunderhaite im Armenische oder Albanische chönd mit de Laryngaltheorii guet erchlärt were.

## Lueg au

* Abluut
* Indogermanischi Sproochfamili