Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kyōto

de Kinkaku oder Goldig Pavilion, e Tämpel z Kyōto
**Kyōto** isch e Wältstadt z Japan.

Si lyt uf dr japanische Insle Honshu öppe vierhundert Kilometer südweschtlich vo Tokio. D Stadt het 1'467'702 Ywooner (2019).

Bilder vo Kyōto
## Gschicht

Ane 794 isch Kyōto nach Heijō-kyō (hüt: Nara) die zwöiti ständigi Hauptstadt vo Japan woorde. Nach erer Krysezyt vo dr Stadt am Ändi vom Mittelalter isch es sid öppe 1580 mit ere wider obsi ggange. Im 17. Joorhundert isch dänn aber s politische Zäntrum vom Land vo Kyōto wägg uf d Oschtsyte vo dr Insle, is hüttige Tokio, gleit woorde. Kyōto isch aber bis 1868 dr Sitz vom Tenno, em japanische Kaiser, plibe.

1889 isch bi dr Reform vo dr japanische Verwaltig die chreisfreji Stadt Kyōto entstande.

## Kultur und Bildig

Kyōto gilt als s kulturelle Zäntrum vo Japan. Vil vo iirnen alte Bouwärch sind uf dr Lischte vom UNESCO-Wälterb.

Hütt hät Kyōto es paar Universitääte und vil Induschtry.

## Weblink

 **Commons: Kyōto** – Sammlig vo Multimediadateie
* Website vo der Stadt Kyōto
# Tokio

Hochhüser z Tokio
Landsat-Ufnahm vo Tokio und sinere Umgebig
**Tokio** (au: *Tokyo*, jap. 東京, *Tōkyō* ) isch d Hauptschadt vo Japan und ligt in de Kantō-Region an de Oschküschte vo de japanische Hauptinsle Honshu. De Name *Tokio* bedütet «öschtlichi Hauptschtadt» und z Tokio isch au de Sitz vo de Regiirig vom Land und de Palascht vom Tenno, em japanische Kaiser. D Schtadt isch au s Finanz-. Induschtrii-, Handels-, Bildigs- und Kulturzentrum vo Japan und het en Huufe Universitäte, Hochschuele, Forschigsiirichtige, Theater und Musee.

## Gschicht

D Gschicht vo de Schtadt fangt im 1446i a, wo de Ota Dokan e Burg in de hütige Bucht vo Tokio het la baue. D Burg het Edo gheisse und rund um di Burg het sich nodisno e Schtadt entwicklet, wo nebe Kyoto zum wichtigschte Zentrum vom Land worde-n-isch. Wo me im 1868 s Shogunat abgschafft het, isch de Tenno uf Edo züglet und d Burg isch zum Kaiserpalascht worde. Gliichzitig het Edo de Name gwächslet und sich *öschtlichi Hauptschadt*, also Tokio gennt.

## Verwaltig

Bis ins 1943 isch d Schtadt Tokio en eigeni Verwaltigseinheit gsi. Dann het me d Schtadtverwaltig ufglöst und di 23 Schtadt-Bezirk zämme mit em weschtlich vo de Schtadt glägene Tama-Gebiet und de südlich glägene Izu- und Ogasawara-Insle zu de *Präfektur Tokio* zämegfasst.

## Weblink

 **Commons: Tokio** – Sammlig vo Multimediadateie
# Honshu

Honshu
**Honshu** (jap. 本州) isch di gröschti vo de viir japanische Hauptinsle. De Name bedütet *Hauptprovinz*. Au d Hauptschtadt Tokio liigt uf Honshu und zwar an de Oschtküschte.

## Geographii

Nördlich vo Honshu ligt, getrennt durch d Tsugaru-Schtroos d Insle Hokkaido, im Süde d Insle Shikoku und im Südweschte Kyushu. Honshu isch öppe 1300 km lang und an de breiteschte Stell 240 km, an de schmalschste 50 km breit. D Gsamtflächi vo de Insle isch öppe 230'500 Quadratkilometer, wo öppe 60 % vo de gsamte Flächi vo Japan entschpricht. De höchschti Punkt vo de Insle isch uf em Gipfle vom Fuji, eme Vulkan, wo 3776 Meter höch isch.

Honshu ligt an ere seismisch aktive Schtell, wo di pazifische Platte mit de nordamerikanische Platte zämme unter di eurasischi abtaucht. Us dem Grund gits uf Honshu vili aktivi Vulkan und hüüfig Ärdbäbe. Di gröschte in de letzschte hundert Johr sind di vo 1923, 1995 und 2011 gsi.

## Verwaltig und Bevölkerig

D Insle isch in 34 Präfekture iiteilt, wo sich widerum uf füf Region verteile. D Regione sind Chugoku (中国) im Weschte, Kinki (近畿) im mittlere Weschte, Chubu (中部) im Zentrum, Kanto (関東) im Oschte und Tohoku (東北) im Norde. Bewohnt gsi isch d Insle im Johr 2000 vo öppe 100 Millione Lüt. Die meischte läbe in de Kanto-Ebeni in und um di Schtädt Tokio und Jokohama. Witeri grossi Schtädt sind Kyoto, Osaka, Kobe und Hiroshima.

## Weblink

 **Commons: Honshu** – Sammlig vo Multimediadateie
# Schprachfamilie

Schprachfamilie vo dr Welt
Schprachfamilie und ihri Undergruppe

D Schprache vo dr Welt lönd sich in **Schprachfamilie** uufteile.
E Schprachfamilie isch e Gruppe vo genetisch verwandte, das heisst vonere gmeinsame Vorgängerschprach (Protoschprach, Uurschprach, Gmeinschprach, Grundschprach) abschtammende Schprache. Bi mänge Schprachfamilie lönd sich die Uurschprache dur syschtematischi Vergliich vo de Einzelschprache bis zumene gwüsse Graad rekonschtruiere. Letschtlich isch es s Ziil vo dr Vergliichende Schprachwüsseschaft, zu *jedere* Schprachfamilie d Protoschprach z erschlüüsse.

Einzelni Forscher akzeptiered e genetischi Einheit (Schprachfamilie) nur dänn, wänn zwüsched ihre Mitglieder regelmässigi Luutentschprechige naazwiise sind (z. B. di bekannte Luutverschiebige vom Indogermanische zu de germanische Schprache). Anderi Forscher (z. B. de J. Greenberg) definiered Schprachfamilie vor allem dur umfassendi lexikalischi Vergliich, zu dene möglichscht viili Schprache vomene Gebiet oder sogar Kontinent heräzoge werded. Es hät geeh und git immer wieder Versuech, di einzelne etablierte Schprachfamilie weiter zu grössere Einheite, de sogenannte Makrofamilie zämezfasse (z. B. Nostratisch, Eurasiatisch, Dene-Kaukasisch). Die Versuech sind aber bisher i keim Fall so überzüügend, dass sie vonere Mehrheit vo de Forscher anerkännt worde wäred.

Di genetischi Klassifikation (also Iiteilig vo de Schprache nach ihrer Abschtammig) isch klar vo dr typologische Klassifikation nach schtrukturelle Merkmale (z. B. Flexion, Agglutination, Ergativität, Vokalharmonie u. a.) z underscheide. E geographischi Iiteilig vo Schprache chann zur Fechstschtellig vo Sprachbünde füehre, d Ähnlichkeite vo de Schprache vomene Schprachbund erchläred sich dur langfrischtige kulturelle Kontakt vo ihrne Schprecher, aber nöd us dr gmeinsame Abschtammig vo ihrne Schprache. (So sind di altaische Schprache offesichtlich en Schprachbund, wo di turkischi, mongolischi und tungusischi Schprachfamilie, viellicht au no Koreanisch und Japanisch umfasst.)

### Aktuelle Literatur

* Raymond C. Gordon (Hrsg.): *Ethnologue: Languages of the World*, 15. Aufl., Dallas: SIL, 2005, ISBN 1-55671-159-X
* Merritt Ruhlen: *A Guide to the World's Languages, Volume 1: Classification*. Stanford: Stanford University Press, 1987, Nachdruck 2000: ISBN 0-8047-1894-6
* Charles F. Voegelin & Florence M. Voegelin: *Classification and Index of the World's Languages*. New York: Elsevier, 1977, ISBN 0-444-00155-7

### Historischi Literatur

* Franz Nikolaus Finck: *Die Sprachstämme des Erdkreises*. Berlin: Teubner, 1909
* Ernst Kieckers: *Die Sprachstämme der Erde*. Heidelberg: Winter, 1931
* Wilhelm Schmidt: *Die Sprachfamilien und Sprachenkreise der Erde*, 1926, Nachdruck 1977: ISBN 3-87118-277-X

## Weblink

* Ernst Kausen, Die Sprachfamilien der Welt (DOC)
* Sprachwissenschaftliche Homepage von Ernst Kausen
* Otto Weikopf, Die Welt der Sprachen - Die Sprachen der Welt

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Sprachfamilie“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Brunei

|  |
| --- |
| **برني دارالسلامNegara Brunei DarussalamSultanat Brunei Darussalam** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| {{{ARTIKEL-FLAGGE}}} | {{{ARTIKEL-WAPPEN}}} |
|  |  |

 |
| **Wahlspruch:Brunei Darussalam*
(malaiisch, „Brunei, Heimet vom Friide“) |
| **Amtsspraach** | Malaiisch |
| **Hauptstadt** | Bandar Seri Begawan |
| **Staatsoberhaupt** | Hassanal Bolkiah |
| **Regierigschef** | Hassanal Bolkiah |
| **Flächi** | 5.770 km² |
| **Iiwohnerzahl** | 374.577 |
| **Bevölkerigsdichti** | 64,5 Iiwohner pro km² |
| **Brutto­inlands­produkt pro Iiwohner** | 16.000 US-$ (2005) |
| **Währig** | Brunei-Dollar |
| **Unabhängigkeit** | 1984 |
| **Nationalhimne** | *Ya Allah lanjutkan la usia Duli tuanku* |
| **Zitzone** | UTC + 8 |
| **Kfz-Kennzeiche** | BRU |
| **Internet-TLD** | .bn |
| **Vorwahl** | +673 |
|  |
|  |

S Sultanat **Brunei** (amtlig **Brunei Darussalam**, malaiisch: **Negara Brunei Darussalam**) isch ä Schdaat in Asie. Er lit uf dr Insle Borneo (indonesisch Kalimantan) im Südchinesische Meer und gränzt an Malaysia. Übersetzt ins Dütsche bedütet dr arabisch Begriff Darussalam (دارالسلام) sovil wie „Huus vom Friide“ und bezeichnet jede Schtaat, won ä Gesetzgäbig het, wo sich am islamische Rächt orientiert. Negara bedütet uf Malaiisch Schtaat und dr eigentlig Name vom Land „Brunei“ goht uf vorislamischi Ziite zrugg und leitet sich vom chinesische Name „Po-Ni“ ab. Au der Name „Borneo“ isch mit Po-Ni und Brunei verwandt.

S hütige Schtaatsgebiet vo Brunei isch dr Räst vom enä Sultanat, wo früehner wiit grösser gsi isch. Es het zwüschem 16. und 19. Johrhundert grob die ganzi Nordküschte em Herrschaftsberiich vom Sultan von Brunei zuegordnet. Dr Nationalfiirdag vom Land isch der 23. Februar.

## Quälle
# S Köönigriich vo bäide Sizilie

|  |
| --- |
| **Regno delle Due SicilieKöönigriich vo bäide Sizilie1816 – 1861** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| {{{ARTIKEL-FLAGGE}}} | {{{ARTIKEL-WAPPEN}}} |
|  |  |

 |
| **Amtsspraach** | Italiänisch |
| **Hauptstadt** | Neapel |
| **Staatsoberhaupt** und **Regierigschef** | König Ferdinand I. (1816–1825) Franz I. (1825–1830) Ferdinand II. (1830–1859) Franz II. (1859–1860) |
| **Flächi** | 111.900 (1860) km² |
| **Iiwohnerzahl** | 8.703.000 (1860) |
| **Bevölkerigsdichti** | 77,8 Iiwohner pro km² |
| **Unabhängigkeit** | 1816 bis 1861 |
| S Köönigriich vo bäide Sizilie S Köönigriich vo bäide Sizilie |

S **Köönigriich vo bäide Sizilie** (italienisch *Regno delle Due Sicilie*) isch am 8. Dezämber 1816 entstande, wo die bäide „Köönigriich Sizilie“ staatsrächtlig veräinigt worde si. Bis denn si si nume in Personalunion verbunde gsi. Wäärend s äinte, dr "Regno di Sicilia ulteriore", im Wääsentlige mit dr Insle Sizilie idäntisch gsi isch und si Hauptstadt Palermo gsi isch, het s andere, dr „Regno di Sicilia citeriore“, s underitaliänische Festland mit dr Hauptstadt Neapel umfasst. Dorum bezäichnet mä das „Festland-Sizilie“ au as Köönigriich Neapel, zum s besser vom „Insle-Sizilie“ zunderschäide.

S Köönigriich vo bäide Sizilie isch dr grössti vo de italiänische Däilstaate gsi, allerdings au dr wirtschaftlig ermsti. Si Staatsform isch sit 1816 die vo dr absolute Monarchii gsi; erst am 29. Januar 1848 het s Köönigriich e gschriibeni Verfassig überchoo und isch esoo e konstituzionelli Monarchii woorde.

S Köönigriich het bis 1860 existiert, wo Freischärler under dr Füerig vom Giuseppe Garibaldi es erooberet häi und es mit em nöi gründete Köönigriich Italie veräint worde isch (Risorgimento). Dr letscht Köönig, dr Franz II., het am 13. Februar 1861 abdankt.

## Litratuur

* Pietro Colletta, John A. Davis: *The history of the kingdom of Naples. From the accession of Charles of Bourbon to the death of Ferdinand I.* 2 Bände, Tauris, London 2009, ISBN 978-1-84511-881-5.
* John A. Davis: *Naples and Napoleon. Southern Italy and the European revolutions (1780–1860).* Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 0-19-820755-7.
* Girolamo Imbruglia: *Naples in the Eighteenth Century. The Birth and Death of a Nation State.* Cambridge University Press, Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-03815-7.
* Jörg Reimann: *Neapel und Sizilien 1450 bis 1650. Politik, Wirtschaft, Bevölkerung und Kultur.* Kovac, Hamburg 2005, ISBN 3-8300-1886-X.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Königreich\_beider\_Sizilien“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Β

Beta
**Beta** (Majuskel Β, Minuskel β) isch de zweyte Buechschtab vum altgriechische Alphabet un het e numerischer Wert vun 2.

## Verwendung

* im Internationale Phonetische Alphabet bezeichnet s klei Beta [β] de schtimmhaft bilabial Frikativ
* als Betastraalig wird in de Physik e Form vun Radioaktivität gnennt
* in de Software-Entwicklung, e vorlaifigi Version wu ondri teschte kinne (Usser-Hus-Teschts)
* de Betafaktor bezeichnet in de Finanzmathematik e systematisch Risiko vun eme Wertpapier oder vun eme Portfolio
* d Betavertailig in de Schtochastik

## Zeichekodierung

|  | Majuskel Β | Minuskel β |
| --- | --- | --- |
| Unicode UTF-16 | U+0392 | U+03B2 |
| Unicode-Nôme | GREEK CAPITAL LETTER BETA | GREEK SMALL LETTER BETA |
| HTML | &#914; | &#946; |
| HTML-Entität | &Beta; | &beta; |

dient dem Zeilenumbruch, bitte nicht entfernen
# Ungerundeter halboffener Zentralvokal

| Ungrundete halboffnige Zentralvokal |
| --- |
| IPA-Nummere | 326 |
| IPA-Zeiche | ɜ |
| IPA-Bildli |  |
| Teuthonista |  |
| X-SAMPA | 3 |
| Kirshenbaum | V" |
|  |

De **ungrundet halboffnig Zentralvokal** isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vor dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch ɜ.

## Artikulation

* Es isch en Zentralvokal. D Zung isch also in dr Mitti vum Mund, uff halbem Wäg zwüscheme Vorderzungevokal un eme Hinterzungevokal.
* Es isch en halboffene Vokal. D Zung isch uff halbem Wäg zwüsche eme offnige un eme mittlere Vokal.
* Es isch en ungrundete Vokal. D Lippe sin also gspreizt (nit grundet).

## Verbreitig

| Sprooch | Wort | IPA-Transkription | Bedütig | Bemerkig |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Änglisch | Britischs Änglisch | *b**ir**d* | [bɜːd] | 'Vogel' |  |
| Nordamerikanischs Änglisch | *b**u**t* | [bɜt] | 'aber' | uss Tradition un Gwohnheit wird de Luut fascht immer mit < ʌ > transkribiert. |
| Paicî | [mbʷɜ̄] | 'Rescht' |  |

|  |
| --- |
| **Vokal** |
|

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | **vorne** |  | **zentral** |  | **hinde** |
|  **gschlosse** |

|  |
| --- |
| i • y
ɨ • ʉ
ɯ • u
ɪ   ʏ
ʊ
e • ø
ɘ • ɵ
ɤ • o
ə
ɛ • œ
ɜ • ɞ
ʌ • ɔ
æ
ɐ
a • ɶ
ɑ • ɒ |

 |
|  **fascht gschlosse** |
|  **halbgschlosse** |
|  **mittel** |
|  **halboffe** |
|  **fascht offe** |
|  **offe** |

 |
| *Bi Symbolpaare schtellt s jewiils linke Symbol de ungrundeti und s rechte Symbol de grundeti Vokal dar.* |

## Fuessnote
# Biblioteek

D **Biblioteek** isch en Instituzioon, wo de Lüüt tuet Informazioone abüüte.

I dr Gschicht vo de Biblioteeke, wo scho öpe drüüehalbtuusig Joor lang goot, isch s d Hauptuufgaab vo dene Hüüser gsii, Büecher und anderi Schrifte z samle und für d Lääser parat z halte. Sid em 19. Joorhundert und ganz psunders jetz, wo Informazioone immer mee uf elektronische Kanääl verbreitet wärde, isch es scho ganz sälbverständlech, ass d Biblioteeke näbe de Büecher au ali andere Meedie, wo als Informazioonstreeger diene, und au Bilder uufbewahre.

Me cha bi de Biblioteeke algemein zwüsche öffentleche und privaate Hüüser underscheide. Die öfentleche sind öpe d Landesbiblioteeke, d Unibiblioteeke, d Kantonsbiblioteeke, d Gmeind-, Schuel- und Kwartierbiblioteeke. Privati Biblioteeke git’s bi einzelne Persoone, i vilne Privatundernääme vo dr Wirtschaft und zum Bischpiil au bi Veräin, i alte Chlööschter und Schlösser. Underscheide tuet men au di allgemäin-öfentleche Biblioteeke für s breite Publikum vo de wüsseschaftleche Biblioteeke, wo vor alem für d Fachlüüt vo bestimte Richtige tänkt sind.

D Biblioteeke sind e zäntrale Deil vom Kulturguet.

S Wort ”Biblioteek“ chunt us em Griechische. Scho in dr Antike het βιβλιοθήκη en Phälter für Büecher bedüütet. Im Düütsche kent me sid ane 1658 d Bezäichnig ”Büecherei“. Früener het me mit dene Wörter eifach e Büechersamlig gmeint; erscht sid öpen em 18. Joorhundert git me de Hüüser, wo speziell für Büecher bout worde sind, dr Name ”Biblioteek“.

Ane 1897 isch d Veräinigung vo de Schwiizer Bibliotekare gründet worde, ane 1900 dr Veräin vo de düütsche Bibliotekare.

* Severin Corsten u. a. (Hrsg.): *Lexikon des gesamten Buchwesens.* Stuttgart 1987–2008.
* Tanja Heber: *Die Bibliothek als Speichersystem des kulturellen Gedächtnisses.* Marburg 2009, ISBN 978-3-8288-2049-4
* Engelbert Plassmann u. a.: *Bibliotheken und Informationsgesellschaft in Deutschland. Eine Einführung.* 2. Uflaag, Wiesbaden 2011, ISBN 978-3-447-06474-3
* Dietmar Strauch, Margarete Rehm: *Lexikon Buch, Bibliothek, neue Medien.* 2. Uflaag, München 2007, ISBN 978-3-598-11757-2
* Pierre Surchat: *Schweizerische Landesbibliothek (SLB).*. In: *Historisches Lexikon vo dr Schwiiz*.
* Franz Unterkircher, Rudolf Fiedler, Michael Stickler: *Die Bibliotheken Österreichs in Vergangenheit und Gegenwart.* Wiesbaden 1980, ISBN 3-88226-105-6

## Weblink

 **Commons: Bibliothek** – Album mit Multimediadateie
* Walther Umstätter: Digitales Lehr- und Handbuch der Bibliothekswissenschaft
* Deutsche Bibliotheksstatistik
* Bibliotheksportal für Düütschland
# Syntax

S Wort **Syntax** kunnt vum griechische σύνταξις ['syntaksis] un bedittet Zämmenstellig; uf Alemannisch: **Satzboi**. In dr Syntax gohts drum, wiä Werter zu greßere Eiheite zämmegstelt wäre – also zu Teilsätz, Sätz, Satzgfiäg (das sin zwee oder meh Sätz, wu vunenender abhängig sin).

In verschiidene Sproche gits do gwaltigi Unterschiid. Zum Biispiil sin d tirkisch un d alemannisch Syntax grundverschiide. S folgt e alemannische Satz, dr glich Satz uf tirkisch und drno wird d Reihefolg im Tirkische uf alemannisch nogmacht. Grammatischi Ändige, wus im Ditsche nit git, sin mit ... kännzeichnet.

* Sälle Büür, wu geschtert go z Acker fahre gange isch un vermisst wore isch, hän si hit gfunde.
* Dün tarla sürmeye gidip kayboldugu köylü bügün bulundu.
* Geschtert *(dün)* Acker fahre *(tarla sürmeye)* gang... *(gidip)* vermisst-wore-sig... *(kayboldugu)* Büür *(köylü)* hit *(bugün)* gfunde-wore-isch *(bulundu).*

Dr alemannisch Satzboi isch mit em hochditsche verwandt un wird wäge däm viilmol durenander brocht. Lueg im äxtra Artikel.

In dr Informatik redet mer ebefals vu Syntax, in Programmiärsproche wäre mit dr Syntax erlaübti Konstruktione festglegt und unerlaübti üsgschlosse.
# Livìschi Sprooch

| Livìsch (līvõ kēļ) |
| --- |
| **Verbreitig**: | Lettland Lèttland |
| **Sprecher**: | 10 |
| **Linguistischi Klassifikation**: | * uralìsch
	+ fìnno-ugrìsch
		- fìnnopèrmìsch
			* wòlgafìnnìsch
				+ fìnnosamìsch
					- òstseefìnnìsch**Livìsch**
 |
| **Offizieller Status** |
| **Amtssprooch vo**: | — |
| **Anerkannti Minderheitesprooch vo**: | — |
| **Sproochchürzel** |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 |
fiu (anderi fìnno-ugrìschi Sprooche) |
| ISO 639-3 |
liv |

**Livìsch** ìsch e òstseefìnnìschi Sprooch, woo chùrz vor em Ussstèrbe stoht ùnd friehner ìm Nòrde vò Lèttland gschwätzt wòre ìsch. Di nöchste verwandte sìn Èstnìsch, Votìsch, Fìnnìsch, Kareelìsch ùnd witter èntfèrnt au di andere fìnno-ugrìsche ùnd uralìsche Sprooche.

D'Noochfahre vòm friehner große Vòlk läbe hǜtt nùme no ìn einzelne Fìscherdörfer ìm Nòrde vò de Kurland-Halbìnsle, ìhri Zahl lìt ùnder 500. Ìm 13. Johrhùndert hät de Dütsch Òrde Livland ùnderwòrfe, was s Vòlk gschwächt ùnd verursacht hät, dass d'Mìtglììder ìmmer meh mìt de Lètte ùnd doodemìt Lèttìschsproochige verschmùlze sìn.

Zwar ìsch s Livìsch scho ìm 19. Johrhùndert zùm Fòrschigsòbjäkt wòre, gschrììbeni Tèkscht ìn dère Sprooch sìn abber èrscht ìn de èrschte Hälfti vòm 20. Johrhùndert veröffentligt wòre. Ìn de lètschte Johrzähnt sìn Bsträbige ùndernoh wòre, d'Sprooch z erhalte ùnd z stärke: mìthìlf vò de hauptsächlig ältere Lütt, woo's no güet hän chönne schwätze, sìn Wörterbiecher ùf Lèttìsch, Dütsch ùnd Rùssìsch gschrììbe ùnd Chrèstomatiie erstèllt wòre. Òb s Livìsch ìn de Züechùmft au no aktiv verwändet wìrd, ìsch abber allewiil no zwifelhaft.

S livìsch Alfabeet bstoht ùs 40 bzw. 43 Büechstabe: A/a, Ā/ā, Ä/ä, Ǟ/ǟ, B/b, D/d, Ḑ/ḑ, E/e, Ē/ē, F/f, G/g, H/h, I/i, Ī/ī, J/j, K/k, L/l, Ļ/ļ, M/m, N/n, Ņ/ņ, O/o, Ō/ō, Ȯ/ȯ, Ȱ/ȱ, (Ö/ö), (Ȫ/ȫ), Õ/õ, Ȭ/ȭ, , P/p, R/r, Ŗ/ŗ, S/s, Š/š, T/t, Ț/ț, U/u, Ū/ū, (Y/y), (Ȳ/ȳ), V/v, Z/z, Ž/ž.

## Grammatik

### Pèrsonalbronome

|  |  |
| --- | --- |
| * ìch: ma/minā
* duu: sa/sinā
* èr/sìì/'s: ta/tämā
 | * mir: meg
* ìhr: teg
* sìì: ne
 |

### Kònjugation

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | **„sii“** | **„froge“** |
| ma | um | kizūb |
| sa | ūod | kizūd |
| ta | um | kizūb |
| meg | ūomő | kizzőm |
| teg | ūotő | kizzőt |
| ne | attő | kizzőbőd |

## Èxtèrni Sitte

 **Test-Wikipedia uff Livìsch Iidraag zù de Livìsche Sprooch ìn de *Enzyklopädie des Europäischen Ostens*

|  |
| --- |
| **Finno-ugrischi Sproche** |
| **Ugrisch** | Ungarisch | Chantisch (Ostjakisch) | Mansisch (Wogulisch) |
| **Finnopermisch** | **Permisch** | Komi | Komi-Permjakisch | Udmurtisch |
| **Wolgafinnisch** | Mari | Mordwinisch |
| **Samisch** | Inarisamisch | Kildinsamisch | Lulesamisch | Ostsamisch | Pitesamisch | Skoltsamisch | Südsamisch | Tersamisch | Umesamisch |
| **Ostseefinnisch** | Estnisch | Finnisch | Meänkieli | Ischorisch | Karelisch | Livisch | Wepsisch | Wotisch | Võro |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Lív\_nyelv“ vu de ungarische Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Kolonialismus

**Kolonialmächt, 1898**, vor em Spanisch-Amerikanische Chrieg, em chinesische Boxerufstand und em südafrikanische Zwäite Buurechrieg

0 Groossbritannie
0 Frankriich
0 Spanie
0 Bortugal
0 Niiderland
0 Dütschs Riich
0 Osmanischs Riich
0 Belgie
0 Russland
0 Japan
0 China (Qing-Dynastie)
0 Ööstriich-Ungarn
0 Dänemark
0 Schweede-Norwääge
0 USA
0 Italie
0 Unabhängig/Anderi LänderDeutscher Kolonialherr in Togo (ca. 1885), denn e dütschi Kolonii, noch em Erste Wältchrieg e franzöösischs Mandatsgebiet.
As **Kolonialismus** bezäichnet mä e Herrschaftsbeziejig zwüsche Kollektiv, wo die zentrale Entschäidige über s Lääbe vo de Kolonisierte dur e Minderhäit vo Kolonialheere beschlosse wärde. Die si kulturell verschiide und wäi sich nid aabasse und iiri Beschlüss zien vor allem iiri äigene Inträsse in Betracht. In dr Nöizit bruche d Kolonialheere, wo überzügt si, ass si sälber kulturell hööcher stönde, vilmol sändigsideologischi Doktrine zum sich z rächtfertige.

As **Kolonialzit** bezäichnet mä hützudags im Allgemäine d Epoche vom nöizitlige Kolonialismus, wo mit de Eroobrige vo Bortugal und Kastilie/Spanie z Afrika und Südamerika gege s Ändi vom 15. und am Aafang vom 16. Joorhundert aagfange het und bis zum Ändi vom Zwäite Wältchrieg im Joor 1945 duurt het, au wenn s scho immer Kolonialzite gee het (vgl. die römischi Kolonialzit, die arabischi Kolonialzit usw.). D Ideologii und d Praxis vom Kolonialismus isch no dur e Imperialismus und dr modärn Rassismus zuegspitzt worde.

Dr Begriff Kolonialismus sött mä underschäide vo dr *Kolonisazioon*, wo sich uf s Gründe vo Kolonie beziet und nid uf s Herrschaftssüsteem. Au das isch e Fenomeen, wo mä in alle Geegende vo dr Wält und in verschidnige Epoche cha finde.

## Litratuur

* Andreas Eckert: *Fischer Kompakt: Kolonialismus*. Fischer, 2006. ISBN 3596153514.
* Jürgen Osterhammel: *Kolonialismus: Geschichte, Formen, Folgen*. Beck, Münche 1995, 142 S., ISBN 3-406-39002-1
* Ludolf Pelizaeus: *Der Kolonialismus*. Marixverlag, 2008. ISBN 386539941X.
* Wolfgang Reinhard: *Kleine Geschichte des Kolonialismus.* 2. Ufl., Kröner Verlag, Stuttgart 2008. ISBN 978-3-520-47502-2
* Reinhard Wendt: *Herrschaft*, in: *Europäische Geschichte Online*, uusegee vom *Institut für Europäische Geschichte* (Mainz), 2010. Zuegriff am: 13. Juni 2012.

## Weblingg

* **Commons: Kolonialatlas** – Sammlig vo Multimediadateie
* **Kolonialismus** im dütschsprochige Wikisource
* Yytrag in dr *Stanford Encyclopedia of Philosophy* (änglisch, mit Literaturaagabe)Vorlage:SEP/Wartung/Parameter 1 und weder Parameter 2 noch Parameter 3

## Quelle