Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Punjab (Pakistan)

| پنجاب/Panjāb (Urdu) Punjab (Änglisch) |
| --- |
| Iiordnig |
| Art vu de Verwaltigseiheit | Brovinz (Gliidstaat) |
| Land |  Pakistan |
| Verwaltigssitz | Lahore |
| Basisdate |
| Iiwohner | 110.012.442 *(Zensus 2017)* |
| Flächi | 205.344 km² |
| Bevölkerigsdichti | 426,2 I./km² |
| Zittzone | UTC+5 |
| Bevölkerig |
| Amtssprooch(e) | Änglisch (Amtssprooch), Urdu (Nationalsprooch) |
| Regionalsprooche un Dialäkt | Punjabi (Brovinzesprooch), Saraiki, Mewati, Pothowari (Regionalsprooche) |
| Minderheitesprooche | Hindko, Sindhi, Pashto, Balochi |
| Religione | 97,2% Muslim, 2,3% Christe |
| Charte |
| Punjab z Pakistan |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dialäkt: Markgräflerisch (Ebringe) |

Dr **Punjab** (Punjabi *pañj* „fünf“ + *āb* „Gewässer“) isch e pakistanischi Provinz. E Provinz z Pakistan isch nid numme e Verwaltigseinheit, s isch en Gliedstaat.

Dr Punjab het e Flächi vu 205.344 km² un ebba 110.000 Millione Iwohner. Er isch demit die bevölcherigsriichst Provinz vu Pakistan. D Hauptstadt vum Punjab isch Lahore.

## Geographi

Die inoffizielle Symbol vo dr Brovinz Punjab| **S Dier vo dr Brovinz** |  |  |
| **Dr Vogel vo dr Brovinz** |  |  |
| **Dr Baum vo dr Brovinz** |  |  |
| **D Blueme vo dr Brovinz** |  |  |
| **Sport vo dr Brovinz** |  |  |

Punjab, 1909
Dr Punjab gränzt z Pakistan an d Provinze Sindh un Belutschistan, an d Stammesbiet under Bundesverwaltig, an d Provinz Khyber Pakhtunkhwa (früener: Nordwestlichi Gränzprovinz) – mit dere umschliesst s s Hauptstadtterritorium – un ans deilautonom Azad Kaschmir un gäge Indie an die drei Bundesstaate Jammu un Kashmir, (Indisch-)Punjab un Rajasthan (im Uhrzeigersinn, aagfange im Südweste).

## Gschicht

Wo Indie 1947 däilt worde isch, isch dr gröösseri westligi Däil vom Punjab mit dr Hauptstadt Lahore an dr nöij Staat Pakistan gfalle. Bi dere Däilig isch s zu bürgerchriegartige Zueständ choo: Hindus si gege Oste gflüchdet und Moslems gege Weste. Bäidi Site häi e paar Wuche lang e Hufe Massaker an dr jewiils andere Gruppe begange.

In de Chrieg vo 1965 und 1971 isch dr Punjab dr Schaublatz vo meerere gröössere Gfächt gsi. Die pakistanischi Armee het wichdigi Stützpunkt z Sargodha und z Rawalpindi ufdoo und s pakistanische nukleare Brogramm wird in dr Browinz vorwärtsdriibe. Mit em Friidensbrozäss, wo 2004 aagfange het, het sich d Laag afo entspanne.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Punjab\_(Pakistan)“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# USA Today

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| USA Today |
| --- |
|  |
| **Beschriibig** | Tààgeszittung |
| **Sproch** | Àmerikàànisch Anglisch |
| **Verlag** | Gannett |
| **Erstusgob** | 15. Septamber 1982 |

|  |  |
| --- | --- |
| **Erschiinigswiis** | tààglig |
| **Uflag** (*Top 10 U.S. Daily Newspapers*.) | 1,6 Millionen Exemplar |

|  |  |
| --- | --- |
| **Chefredakteur** | Terence Samuel |
| **Herusgäber** | Maribel Perez Wadsworth |
| **Weblingg** | www.usatoday.com |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dialäkt: Mìlhüüserdiitsch |

**USA Today**  [ˌju ˌɛs ˈeɪ təˈdeɪ] ìsch a US-àmerikàànischa Tààgeszittung. Sa ìsch d’ viarta Zittung, wo àm maischta ìn da USA g’laasa wìrd (Schtànd 2023). Unter’m Tìtel *Daily Record* gìtt’s a Regionààlüssgààb vu dr USA Today ìm Groossràuim Näi York, wùmm’r d’ruff vor àllem Noohrìchta üss dr Schtàdt Näi York un New Jersey kààt laasa.

D’ Zittung ìsch ànna 1980 dur dr Al Neuhart grìnda worra. D’ äärschta Examplààra sìnn àm 14. Septamber 1982 gedruckt worra. D’ Schurnàlìschta hann ìhr Büroo àm Hàuiptsìtz vum Verlààgshüüs Gannett z’ Tysons ìm Bundesschtààt Virginia. D’ Examplààra waara ìn 37 Orta ìn da USA un ìn fìmf wittera Orta waltwitt gedruckt. D’ Examplààra sìnn ìn àlla 50 Bundesschtààta z’ fìnda, un àui z’ Washington, D.C. un uff Puerto Rico. D’ internàzionààla Üssgààb ìsch ìn Àsia, Kànàdà, Öiropà un Ozeàània z’ fìnda. Ànna 2022 sìnn 159.233 Examplààra gedruckt worra. Ìnsg’sàmt düan jeeder Tààg äbba 2,6 Litt d’ Zittung laasa.

## wìchtiga Mìtàrwaiter (Üsswààhl)

* Maribel Perez Wadsworth
* Bill Sternberg
* David Mastio
* Jill Lawrence
* Dan Carney
* Thuan Le Elston
* Josh Rivera
* Eileen Rivers
* Saundra Torry

## Lìteràtüür

* USA Today. In: Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica (britisches Englisch, britannica.com [abgerufen am 17. August 2024]).

## Weblìnks

 **Commons: USA Today** – Sammlig vo Multimediadateie
* Offiziälla Websitta (anglisch)
* Daily Record – d’ Regionààlüssgààb fìr Näi York un New Jersey (anglisch)
* Ernie Smith: *Way back in 1989, *USA Today* launched an online sports service. I found it at Goodwill.* Nieman Lab, 28. September 2022, abgruefen am 17. August 2024 (amerikanischs Änglisch).

## Ainzelnoohwiisa
# S Südchinesische Meer

Abgränzig vom Südchinesische Meer
D Insle im Südchinesische Meer
S **Südchinesische Meer** (chin. 南海, *Nán Hǎi* „Südmeer“, vietnamesisch *Biển Đông*, „Ostmeer“) isch e Däil vom Chinesische Meer und e Randmeer vom Pazifische Ozean in Asie. Dr Golf vo Tonkin isch e Däil von em.

## Geografii

S Südchinesische Meer het e Flechi vo 3'685'000 km². Si middleri Diefi isch 1'060 Meter und sis Wasservolume 3'907'000 km³. Die grössti Diefi lit im *China Sea Basin* und isch 5'016 Meter.

S Meer lit zwüsche China, dr Indochinesische und dr Malaiische Halbinsle und de Inslen Taiwan, Luzon, Palawan und Borneo. D Staate wo am Meer lige si d Volksrepublik China, d Republik China (Taiwan), d Philippine, Malaysia, Brunei, Indonesie und Vietnam.

S Südchinesische Meer wird im Nordoste dur Taiwan vom Ostchinesische Meer drennt, im Südoste dur die philippinischi Insle Palawan vo dr Sulusee, und isch im Oste über die 320 km bräite Luzonstrooss mit dr Philippinesee und im Süde über d Karimata-Strooss mit dr Javasee verbunde. Im Südweste isch d Strooss vo Malakka.

Die wichdigste Insle im Meer si:

* Dongsha-Insle / Pratas-Insle: e Riff im Norde, wo witgehend undergangen isch under dr Kontrolle vo dr Republik China;
* Hainan: die grösstu Insle im Norde, ghöört zur Volksrepublik China;
* Zhongsha-Insle / Macclesfield Bank: e Riff, wo witgehend undergangen isch, östlig vo de Paracel-Insle, under dr Kontrolle vo dr Volksrepublik China;
* Scarborough-Riff: e baar Felse im Oste, nit wit ewägg vo Luzon, under dr Kontrolle vo dr Volksrepublik China, vo de Philippine beaasprucht;
* Paracel-Inseln: Atoll zwüsche Vietnam und Hainan, vo dr Volksrepublik China kontrolliert, vo Vietnam beaasprucht;
* Spratly-Inseln: e Hufe chliini Inseli im Südoste, vo verschiidene Staate kontrolliert und beaasprucht;
* Côn Đảo: im Südweste vor dr Küste, ghöört zu Vietnam;
* Natuna-Insle und d Anambas-Insle: im Südweste, ghööre zu Indonesie.

## Gebietsstrit

Wil s Meer für e Schiffvercheer vo Ostasie seer wichdig isch und au Energiikwelle im Meeresgrund vermuetet wärde, lige sich e Hufe vo de Staate zrings um s Meer in de Hoor, wäm die äinzelne Insle ghööre, und es git do und dört Zämmestööss wie im April 2012 bim Scarborough-Riff zwüsche philippinische und chinesische Schiff.

## Fuessnoote

## Weblingg

* **Commons: Südchinesisches Meer** – Sammlig vo Multimediadateie

12.188333333333113.22638888889-5016

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Südchinesisches\_Meer“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Wiissrussland

|  |
| --- |
| **Рэспубліка БеларусьRespublika Belarus**
Wiissrussland |
|

|  |  |
| --- | --- |
| {{{ARTIKEL-FLAGGE}}} | {{{ARTIKEL-WAPPEN}}} |
|  |  |

 |
| **Amtsspraach** | Wiissrussisch |
| **Hauptstadt** | Minsk |
| **Staatsoberhaupt** | Aljaksandr Lukaschenka |
| **Regierigschef** | Aljaksandr Turtschyn |
| **Flächi** | 207.595 km² |
| **Bevölkerigsdichti** | 47 Iiwohner pro km² |
| **Unabhängigkeit** | erklärt am 25. August 1991 |
| **Nationalhimne** | *My Belarusy* (Мы, беларусы) |
| **Internet-TLD** | .by und .бел |
| **Vorwahl** | +375 |
|  |

D **Republik Wiissrussland** (amtlich **Belarus**) isch es oschteuropäischs Land. Im Norde grenzt Wiissrussland an Lettland und Litaue, im Weschte an Pole, im Süde a d Ukraine und im Oschte an Russland. Zuägang zum Meer hät Wiissrussland kaine.

D Houptstadt und gröschti Stadt isch Minsk mit chnapp 2 Millione Iiwohner. Anderi wichtige Städt sind Homel, Mogilew und Wizebsk. Mit öppe zäh Millione Iiwohner hät s Land echli meh Iiwohner als d Schwiiz, wo sech über en öppe föif Mal so grossi Flächi verteilet.

## Gschicht

Bis zum Erschte Weltchrieg isch Wiissrussland immer e Teil vomene mächtigere Land gsi, öppe vo der Adelsrepublik bzw. em Chönigriich Pole, vom Grossfürschtetum Litaue oder vom Russische Kaiserriich. Noch em Erschte Wältchrieg isch es as Unionsrepublik en autonome Teil vo de Sowjetunion worde, und noch em Zweite Weltchrieg häts e Vergrösserig uf Chöschte vo Zwüschechriegs-Pole überchoo.

Usbreitig vor Radiation in Wiisrussland u dr Ukraine
Wäg sirä Nöchi zum ukrainischä Tschernobyl isch dr südlech Teil fo Wiisrussland o dür d Katastrophe vo Tschernobyl betroffä gsi.

1991 isch es vo de Sowjetunion unabhängig worde. Sit 1994 wird s Land vom Aljaksandr Lukaschenka (russisch: Alexander Lukaschenko) regiert. Noodernoo isch es zunere Diktatur verchoo.

Nach de gfelschte Präsidäntschaftswahle 2020 isch ä grossi Oppositionsbewegig gäge dr Alexander Lukaschenko entstande. Si wärfe dr Regierig Wahlbschiss vor. Bi de gröschte Demonstratione i Minsk si bis zu 100.000 Mensche drbi gsi. Dä Widerstand isch aber vo dr Regierig mit dr Hiuff vo Schlegertruppe zämetätscht worde.

## Verwaltigsgliderig

Wiissrussland isch in sächs Verwaltigsbezirk (Woblast) mit 118 Kreis (Rajon) glideret. D Hauptstadt Minsk het e Sonderstatus und ghört zue keim Woblaste aa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1. Stadt Minsk
2. Woblast Brest
3. Woblast Homel
4. Woblast Hrodna
5. Woblast Mahiljou
6. Woblast Minsk
7. Woblast Wizebsk
 |

## Weblink

 **Commons: Belarus - Wiissrussland** – Sammlig vo Multimediadateie
* *Länderinformatione zu Belarus* Uswärtigs Amt, Berlin

## Fuessnote
# Minischter

Dr **Minischter** isch s Mitgliid vonere Regierig und dr Chopf beziehigswiise de Leiter vomene Minischterium.

Dr Begriff Minischter chunnt us em Latiinische und bedüütet *Diener* (beziehigswiise erschte Diener). I einige Länder (wie zum Biischpiil de USA), wird aschtell dr Titel Sekretär oder Schtaatssekretär verwendet. I einige orientalische Schtaate wird under anderem s persische Wort Wesir benutzt.

## Deutschland

I dr Bundesrepublik Düütschland gits Bundesminischter und Minischter, wo Mitgliider vom Kabinett vomene Bundesland (allerdings nur i Flächeschtaate, in Schtadtschtaate isch au d Bezeichnig Senator gebrüüchlich) sind. Bundesminischter werded uf Vorschlag vom Bundeskanzler vom Bundespräsident ernännt.
Sie leited ihres Ressort als Leiter vom jewiilige Minischterium eigeverantwortlich, underliged allerdings dr Richtliniekompetenz vom Bundeskanzler.

## Schweiz

I dr Schwiiz entschpricht s Minischteramt em Bundesrat. Dr Gsamtbundesrat setzt sich us siebe Mitglieder zäme. Die werded vo dr vereingte Bundesversammlig in ihres Amt gwählt. Bi de jewiilige Neuwahle händ d Bundesrät jewiils d Glegeheit, ihres Minischteramt zu wechsle.

## Lueg au

* Lischte vo de Mitgliider vom Schwiizerische Bundesrat
# Orangsche (Frucht)

| Orange |
| --- |
|
Illustration: Citrus sinensis (L.) Histoire et culture des orangers A. Risso et A. Poiteau. – Paris Henri Plon, Editeur, 1872.
 |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Roside |
|  | Euroside II |
| *Ordnig:* | Seifeboumartigi (Sapindales) |
| *Familie:* | Routegwächs (Rutaceae) |
| *Gattig:* | Zitruspflanze (*Citrus*) |
| *Art:* | Orange |

 |
| Wüsseschaftlige Name |
| *Citrus sinensis* |
|  |

Es paar Orangsche und en Orangschesaft
D **Orangsche** oder **Oraasche** (alemannischi Ussprach: [ˈorɑŋʒ̊ə] oder [oˈrɑːʒ̊ə]; alemannischi Näme) isch en immergrüene Baum. Im Spezielle wird au dem syni Frucht eso gnännt. De gültigi botanischi Name vo dr Orangsche isch *Citrus* × *sinensis* L. Demit ghöört si zur Gattig vo de Zitruspflanze (*Citrus*) i de Familie vo de Ruutegwächs (Rutaceae). Si stammt us China oder Südostasie, wo si us ere Chrüüzig vo Mandarine (*Citrus reticulata*) und Pampelmuse (*Citrus maxima*) entstanden isch.

Us de glychen Elterenarte isch d Bitterorangsche entstande, wo wägen irere gänzlich unterschidliche Verwändig von de süessere Orangsche unterschide wird. Währed d Bitterorangsche spötestens im 11. Jahrhundert uf Italie cho isch, isch di süessi Variante erst im 15. Jahrhundert z Europa yygfüehrt worde, wo me si zerst fast usschliesslich z Portugal aabuut het. Di süessi Orangsche isch di am hüüfigste aabuuti Zitrusfrucht vo de Wält.

* Dianxiang Zhang & David J. Mabberley: *Citrus* im Nachschlagewerk *Flora of China*, Volume 11, 2008, S. 95: *Citrus × aurantium* – Online (Abschnitt Beschreibung und Systematik).
* W. Reuther, H. J. Webber, L. D. Batchelor (Hrsg.): *The Citrus Industry.* Bd. 1 & 2. University of California. Berkeley 1967.
* L. Ramón-Laca: *The Introduction of Cultivated Citrus to Europe via Northern Africa and the Iberian Peninsula*. In: *Economic Botany*, New York, 57, 4, 2003, ISSN 0013-0001, S. 502–514.
* *Orange.* In: Mark Giles: *Encyclopedia of Jewish Food*. Wiley 2010, ISBN 978-0-470-39130-3, S. 429–430.
* Pierre Lazlo: *Citrus: A History*. University of Chicago Press 2008, ISBN 978-0-226-47028-3.

## Weblink

 **Commons: Orangsche (*Citrus sinensis*)** – Album mit Multimediadateie
* Verbreitigscharte vo de Wörter *Orange* und *Apfelsine*

## Einzelnachwys
# Grooss-Chan

**Grooss-Chan** oder **Khagan** (alttürkisch 𐰴𐰍𐰣 (*kaɣan*); mongolisch хаган; chinesisch 可汗, pinyin *kèhán*, Hangul 가한, McCune-Reischauer *kahan*; persisch und arabisch خاقان‎, DMG *ḫāqān*; au *Chagan, Khaghan, Kagan, Kağan, Qagan, Qaghan* gschriibe), isch im Mongolische und in de Turksprooche e Ditel, wo em Kaiserditel entspricht und no über däm vom ene Khan stoot. Si Territorium wird as **Khaganat** oder **Groosskhanat** bezäichnet, mänggisch aber au ungnau as Khanat, wo äigentlig chliiner isch. Im modärne Mongolisch häisst dr Ditel *Khaan*, dr g-Lut isch fast ganz (er isch no as seer schwache stimmloose velaare Frikativ vorhande) oder ganz verschwunde, im modärne Türkisch isch dr Lut vom "ğ" im Wort *Kağan* ebefalls lutlos.

## Dr Ursprung vom Ditel

Sovil mä wäiss isch dr Ditels zum erste Mol im ene Bricht brucht worde, wo dr Herrscher vo de Xianbei Murong Tuyuhun zwüsche 283 und 289 vor sim jüngere Stiefbrueder Murong Hui vo dr Halbinsle Liaodong zum Ordos-Blatoo gflüchdet isch. Äine vo de Generääl vom Murong, dr Yinalou, het en *kehan* (可寒, spööter 可汗) gnennt. Anderi Kwelle verzele, ass dr Tuyuhun dr Ditel brucht häig, won er sich am Qinghai-See niidergloo het.

## Bi de Aware

Au d Aware häi dä Ditel hennt, es isch mööglig ass d Rouran, wo si vo de Göktürke gschlaage worde si, dr Ditel übernoo häi. D Aware si in Öiropa iigfalle und häi mee as hundert Joor lang s Gebiet um Ungarn beherrscht, und denn si in Öiropa die latinisierte Forme vom Ditel, "Gaganus" oder "Cagan et Iugurro principibus Hunorum", uchoo.

## Mongolischi Khagan

"Činggis qaɣan" (Dschingis Khan) gschriiben in dr mongolische Schrift

S eltiste mongolische literarische Wärk, *Die Ghäimi Gschicht vo de Mongole*, underschäidet klar zwüsche *Khagan* und *Khan*; nume im Dschingis Khan und sine Erbe säit si *Khagan*, anderi Füerer si *Khan*. Mit dr Zit isch s aber schwiiriger worde, dä Underschiid z mache, wil e Hufe dr Ditel Khagan in Aaspruch gnoo häi.

Die mongolische Khagan vor dr Yuan-Dünastii si gsi:

* Dschingis
* Ögedei
* Güyük
* Möngke
* Kublai (nid vo allne anerkennt)

## Fuessnoote

## Litratuur

* Mark Whittow, *The Making of Byzantium, 600–1025*, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, 1996.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Großkhan“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Theosofii

S Wort **Theosofii** (vo griechisch θεοσοφία, theosophía „göttligi Wiishäit“) isch e Sammelbezäichnig für müstisch-religiöösi und spekulatiiv-natuurfilosoofischi Dänkaasätz, wo d Wält pantheistisch as d Entwigglig vo Gott uffasst, alles Wüsse diräkt uf Gott bezieht und in deere Verbindig Gott oder s Göttlige uf eme intuitive Wääg unmiddelbar will erfaare. Theosoofischi Züüg cha mä under anderem in de müüstische Leere vom Jakob Böhme, Friedrich Christoph Oetinger, Paracelsus, Emanuel Swedenborg und Louis Claude de Saint-Martin, dr jüüdische Kabbala und dr russische Religioonsfilosofii finde.

Vo däm sött mä d Ghäimleer vo dr Okkultistin Helena Petrovna Blavatsky (1831–1891) underschäide, wo sich uf Inhalt vo dr indische Religiosidäät und Spiritualidäät bezieht und bhauptet, si chönn e gmäinsaame woore Kärn in alle Religioone uufzäige.

## Liddratuur

* Carlos Gilly: *Khunrath und das Entstehen der frühneuzeitlichen Theosophie.* In: Heinrich Khunrath: *Amphitheatrum sapientiae aeternae – Schauplatz der ewig allein wahren Weisheit.* Hrsg. von C. Gilly, A. Hallacker, H. P. Neumann & W. Schmidt-Biggemann. Frommann-Holzboog, Stuttgart 2014, S. 9–22 (Download).
* Antoine Faivre: *Christian Theosophy.* In: *Dictionary of Gnosis and Western Esotericism.* Hrsg. von Wouter J. Hanegraaff. Brill, Leiden/Boston 2006, S. 258–267.
* Joscelyn Godwin: *The Theosophical Enlightenment.* SUNY Press, Albany 1994.
* Björn Seidel-Dreffke: *Die russische Literatur Ende des 19. und zu Beginn des 20. Jahrhunderts und die Theosophie E. P. Blavatskajas. Exemplarische Untersuchungen (A. Belyj, M. A. Vološin, V. I. Kryžanovskaja, Vs. S. Solov’ev).* ISBN 3-89846-308-7.
* Arthur Versluis: *Theosophia. Hidden Dimensions of Christianity.* Lindisfarne Press, Hudson 1994.
* Arthur Versluis: *Christian Theosophy.* Esoterica VIII (2006), S. 136–181 (PDF).

## Weblingg

 **Commons: Theosophie** – Sammlig vo Multimediadateie
* Rolf Cantzen: *Universalität: Die geistigen Welten der Theosophie.* (mp3-Audio, 27 MB, 29:11 Minuten) In: *WDR-5-Sendung „Lebenszeichen“.* 24. März 2019; abgruefen am 10. April 2019.
* Lorenzo Ravagli: *1875–1902: Die theosophische Vorgeschichte der Anthroposophie.* In: *anthroweb.info.* Abgruefen am 10. April 2019

## Fuessnoote
# Republik

**Republik** (über z französische *république* usem latinische *res publica*, "öffentlichi Aglägeheit") isch ä Staatsform, wo sech aus Gägemodäu zur Monarchii und zur Despotii gseht.

Des isch nöd immer so gsi: I de früehromantische Schrifte vom Friedrich Schlegel, wo i de Ziit vo de französische Revolution entschtande sin, isch de *Republikanismus* aus öppis definiert, wo sich am Gmeinwohu orientiert un so mit ere Monarchii z veriibare wär..

Hüt verstoht me unter ere Republik normalerwiis e Staat, wo nit e Monarchii oder e Despotii isch. Im engere Sinn handlet sich s derbi um en Schtaat, wo s Schtaatsoberhaupt gwähut wird un nach de Amtsziit vo dem Oberhaupt ou s noi Schtaatsoberhaupt uf di gliich Wiis bschtimmt wird. In de meiste Fäu isch das hützutag e President.

## Nowiis
# Ä

Ää
Dr Buechstaabe **Ä** (chliigschriibe ä) isch e Buechstaabe vom latiinische Alphabet. Er stellt en A mit Umlaut oder e A mit Trema dar.

S A mit Umlaut isch zerst as AE gschriibe worde. Spööter het sich doo drus en A mit eme chliine E oobedruf (Aͤ) entwicklet. Das E isch im Lauf vo dr Zit zu zwäi Pünkt stilisiert worde.

Im dütsche Alfabet isch s A mit Umlaut käi äigene Buechstaab und in de Wörterbüecher wärde Wörter mit Ä oder ä sortiert, wie wenn si mit eme A oder a gschriibe wurde. S Ä wird im Hoochdütsche in dr Reegle /ɛ/ usgsproche. Uf Schwizer Schribmaschine- und Kompiuterklaviature git s s groosse Ä nit und wird as Ae umschriibe.

Im Finnische und Estnische wird dr Buechstaabe as äigeständig aagluegt und nit as en A mit Trema. Dämentsprächend chann er au nit as *ae* usgschriibe wärde, wenn s Zäiche nit verfüegbar isch. D Ussprooch isch immer /æ/.

In dr slowakische Sprooch chunnt au en Ä vor, wo /ɛ/ usgsproche wird.

Im Schwedische isch s Ä äänlig wie im Finnische en äigeständige Buechstaabe, wo aber wemm mä muess doch als *ae* cha gschriibe wärde. Wenn noch em en R chunnt, wird dr Buechstaab /æ/ usgsproche, sust isch d Ussprooch /ɛ/.

In e baar Turksprooche, wo dr Buechstaabe Ə verwände, cha s Ä as Ersatz für s Ə brucht wärde. In dr turkmenische Sprooch het s Ä s Ə offiziell abglööst.

## D Daarstellig uf em Kompiuter

Im Unicode isch s Ä an de Koodpünkt U+00C4 (Groossbuechstaab) und U+00E4 (Chliinbuechstaab). In ISO 8859-1 isch dr Buechstaab an de gliiche Stelle kodiert.

In TeX cha mä s Ä im Textsatz mit de Befääl `\"A` und `\"a` bzw. im grafische Satz mit `\ddot A` und `\ddot a` iifüege. Mit em Paket german.sty oder mit em Paket babel wird d Iigoob vo de dütsche Umlut äifacher: `"a`, `"o` und `"u`. Mit dr Aagoob von ere bassende Opzion zum Paket inputenc isch s au mööglig, d Umlut im Textmodus diräkt iizgee.

In HTML git s d Zäiche `&Auml;` für s Ä und `&auml;` für s ä.

Under Windows cha mä s groosse Ä au mit dr Kombinazioon Alt+0196, s chliine ä mit dr Kombinazioon Alt+0228 schriibe. Uf Linux-Süsteem mit nöijere Versioone vo X11 schribt män en Compose, ⇧Shift, 2a.
# Uriiwoner

**Uriiwohner** nennt me die Bewohner vom ene Land wo früehner als alli andere in däm Land gläbt hän, wo aber us verschidene Gründ hend müessen andre Völker wiiche odr suscht kulturell an Rand drängt worde sin. Im Dütsche git's ou die Bezeichnung *indigeni Völker*.

Im Fall vom alemannische Schproochruum cha me wohrschinlich sage, dass d *Uriiwohner* vom Ruum um e Bodesee d Räter gsi sin. Das wird au in antike Tekscht so erwähnt. Uf d Räter sin d Vindeliker gfolgt, d Kelte, d Römer und schliesslich d Alemanne. D Räter si vor allem im öschtliche Rùùm gsi. I de hütige Weschtschwiz, hi zwüsche Saane u Aare (auso im dütsche Teil vo de Weschtschwiz) d Helvetier gläbt. Si chä vor allem vom Julius Cäsar i sim *De bello Gallico* erwähnt. Um 58 v. Chr. hi si ines Hüser abbrennt u si gäge Jura gwanderet. De Cäsar het si bi Bibracte gstoppt u inera Schlacht vernichtend gschlage. Vo de Helvetier chunt o de latinisch Name vo de schwizerische Eidgenossenschaft: *Confederatio Helvetica*.
# Infektion

En **Infektion** isch s Iidringe vo Chrankheits-Erreger (z. B. Vire oder Bakterie) in de Körper. Das chann dur Tröpfli-Infektion passiere, Übertragig dur Hueschte oder Erniesse. En anderi Übertrgigs-Möglichkeit isch dur Iiatme vo keim-haltigem Schtaub. En dritti Möglichkeit isch d Kontakt-Infektion: dur Berüehre vo Material mit Keime dra, z. B. Uusscheidige oder Schmutz (das z. B. fürs Tetanus-Risiko). Denn giits auch no Infektion dur schlecht entkeimti Nahrig oder Trinkwasser.

Knaurs Lexikon - Das Wissen unserer Zeit