Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Internationales Phonetisches Alphabet

S **IPA** (**Internationales Phonetisches Alphabet**) isch e Konvention zur Notierig vo phoneetisher Information. Es gits sitem 1889i, die aktuelli Version stammt usem 1996i.

## Vokäl

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **vorne** | **fasch vorne** | **mitti** | **fasch hine** | **hine** |
| **zue** |

|  |
| --- |
| i • y
ɨ • ʉ
ɯ • u
ɪ • ʏ

● • ʊ
e • ø
ɘ • ɵ
ɤ • o
ə
ɛ • œ
ɜ • ɞ
ʌ • ɔ
æ
ɐ
a • ɶ
ɑ • ɒ |

 |
| **fasch zue** |
| **mittig-zue** |
| **mittig** |
| **mittig-offe** |
| **fasch offe** |
| **offe** |

## Konsonante

Blau markierti Konsonante sind im Alemannische relevant.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | Labial | Labiodental | Dental | Alveolar | Postalveolar | Alveolopalatal | Retroflex | Palatal | Velar | Uvular | Pharyngal | Epiglottal | Glottal |
|   | stl. | sth. | stl. | sth. | stl. | sth. | stl. | sth. | stl. | sth. | stl. | sth. | stl. | sth. | stl. | sth. | stl. | sth. | stl. | sth. | stl. | sth. | stl. | sth. | stl. | sth. |
| Nasal |   | m |   | ɱ |   |   |   | n |   |   |   |   |   | ɳ |   | ɲ |   | ŋ |   | ɴ |   |   |   |   |   |   |
| Plosiv | p b̥ | b |   |   |   |   | t d̥ | d |   |   |   |   | ʈ | ɖ | c | ɟ | k ɡ̥ | ɡ | q | ɢ |   |   |   |   | ʔ |   |
| Affrikate |   |   | pf | bv |   |   | t͡s | d͡z | tʃ | dʒ | tɕ | dʑ |   |   |   |   | kx |   | qχ |   |   |   |   |   |   |   |
| Frikativ | ɸ | β | f | v | θ | ð | s | z | ʃ | ʒ | ɕ | ʑ | ʂ | ʐ | ç | ʝ | x | ɣ | χ | ʁ | ħ | ʕ | ʜ | ʢ | h | ɦ |
| Approximant |   |   |   | ʋ |   |   |   | ɹ |   |   |   |   |   | ɻ |   | j |   | ɰ |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Vibrant |   | ʙ |   |   |   |   |   | r |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | ʀ |   |   |   |   |   |   |
| Lateral |   |   |   |   |   |   |   | l |   |   |   |   |   | ɭ |   | ʎ |   | ʟ |   |   |   |   |   |   |   |   |

## Diakritischi Zeiche

Im IPA werre verschiedni Diakritika bruucht wenn d'Grundzeiche aapasst werre münn.
Im Alemannische sin bsunders die Zeiche relevant:

| Wichtigi Diakritika für s'Alemannisch |
| --- |
| ɹ̩ n̩ | Silbisch | e̯ ʊ̯ | nüt-silbisch |
| tʰ dʰ | Aschpiriert |
| g̊ d̥ | Stimmlos | ǧ t̬ | Stimmhaft |
| ë ä | Zentral |
| e̝ ɹ̝ ˔ | aaghobe | e̞ β̞ ˕ | gesenkt |
| tʷ dʷ | Labialisiert (grundet) |
| ẽ z̃ | Nasalisiert |
| p͡f k͡x | Affrikat |
| ˈ | Hauptbetonig | ˌ | Näbenbetonig |
| ː | Lang (Vokallängi oder geminater Konsonant) | ˑ | Halb-lang |
| . | Silbetrennig |
# Silbeschrift

E **Silbeschrift** isch e Schrift wo Symbol für ainzelni Silbe, nid aber für ainzelni lut odr Phonem hed. Nordamerikanischi Indianer und Inuit hän Silbeschrifte; in Japan sin sogar zwai Silbeschrifte in Gebruuch (Hiragana und Katakana). Umschtritte isch, ob au Konsonantenalfabeet zu de Silbeschrifte ghöre.

Griechisch isch friener au mit ere Silbeschrift gschribe worde - Linear B, wo vom kretische Linear A abbschtammt. Au ainigi Alphabet benutze silbischi Elemänt, zum Byschpil s kyrillischi Alphabet oder s hischtorischi iberischi Alfabeet.

## Lueg au

* Alphabet
# D Meiji-Restaurazioon

Dr Meiji-Tennō chunnt uf Tōkyō (1869)
D **Meiji-Restaurazioon** (jap. 明治維新, *Meiji ishin*) bezeichnet formal d Ernöijerig vo dr Macht vom Kaiser am Aafang vo dr Meiji-Zit. Es het nit nume d Iifüerig vom ene nöije politische Süstem bedütet, wo vo westlige Vorbilder beiiflusst gsi isch, sondern au die völligi Umgstaltig vo dr japanische Gsellschaft.

Am 3. Januar 1868 isch im Naame vom Tennō d Widerhäärstellig vo dr kaiserlige Macht (王政復古, ōsei fukko) broklamiert worde. Dr Shōgun Tokugawa Yoshinobu het druf si Armee uf Kyōto gschiggt. Im Boshin-Chrieg )1868–1869) häi die kaiserlige Drubbe d Armee vom Shōgun gschlaage.
Die Faase isch z Änd gange, wo dr Saigō Takamori 1877 si Widerstand ufgee het. Formal isch si ume gsi, wo d Verfassig 1890 in Chraft dräte isch.

## D Verändrige

### In dr Politik

Die nöiji Regierig het zwäi Flüügel ghaa, dr nazional-imperialistischi und dr brogressivi, wo inneri Reforme het welle iifüere. Si het dr „Fümf-Paragraafe-Eid“ (五ヵ条の誓文, gokajō no seimon) vorberäitet, wo dr Tenno im Früelig 1868 verkündet het und wo drmit die alti Stände-Gsellschaft abgschafft worde isch und wo drvo redet, ass s Volk emol an dr Regierig bedäiligt wurd. D Japaner häi sich Dütschland zum Vorbild gnoo und 1885 s erste Kabinett noch öiropäischem Muster bildet.

### In dr Technik und Wüsseschaft

Japan het uf dr äinte Site Techniker und Wüsseschaftler us em Usland as Berooter und Leerer (*o-yatoi gaikokujin*) iiglaade, uf dr andere si Studänte in s Usland gschiggt worde zum studiere. 1877 isch d *Tōkyō daigaku* gründet worde. Dütschi Wüsseschaftler häi in dr Modärnisierig vom Land e groossi Rolle gspiilt, vor allem in dr Medizin, dr Filosofii und dr Jurisprudänz.

## Litratuur

* S. Noma (Hrsg.): *Japan – An Illustrated Encyclopedia*. Kodansha, Tokyo 1993, ISBN 4-06-205938-X.
* S. Nakamura: *Meiji ishin*. (Band 16 der Geschichte Japans). Verlag Shueisha, 1992, ISBN 4-08-195016-4. (japanisch)
* J. Hunter: *Concise Dictionary of Modern Japanese History*. Kodansha International, Tokyo 1984.
* K. Inoue: *Meiji ishin*. Band 20 der History of Japan. Chuo koronsha, 1966. (japanisch)
* W. W. McLaren: *A Political History of Japan during the Meiji Era*. Frank Cass, London 1965.
* M. Ramming: *Japan-Handbuch*. Berlin 1941.

## Fuessnoote
# Alfabetisierig

As **Alfabetisierig** bezäichnet mä dr Brozäss, wo s Lääsechönne vermiddlet wird und mänggisch au s Schriibechönne, unabhängig drvo, öb d Schrift, wo gleert wird, en alfabetischi Schrift isch. Dr Grad vo dr Lääs- oder Schribkompetänz von ere Bevölkerig cha in Brozänt für äinzelni Bevölkerigsschichte aagee wärde und mänggisch au für historischi Epoche. D Alfabetisierig gältet as Baasisbildig.

## D Alfabetisierig uf dr Wält

D Alfabetisierigsroote in alle Länder uf dr Wält
Wääred in de industrialisierte Staate d Statistike von ere Alfabetisierigsroote vo nooch zu hundert Brozänt schwätze, si in de beste Fäll woorschinlig bis zu zää Brozänt vo dr Bevölkerig dört funkzionali Analfabeete, das häisst si chönne au äifachs Gschribnigs nid richdig verstoo. Noch ere OECD-Studie (1994–1998) isch denn d Zaal vo de funkzionale Analfabete in zwäi vo drei Industriistaate hööcher as fufzää Brozänt gsi. In de USA zum Bischbil chönne mee as zwanzig Brozänt vo de Erwaggsene nit gnueg lääse, für dass si e Formular chönne usfülle, d Beschriibige uf Lääbensmiddel chönne verstoo oder eme Chind en äifachi Gschicht chönne vorlääse.

Wil e hoochi Alfabetisierigsroote mäistens in de hööcher entwigglete, riichere Länder vorchunnt, häi d Regierige vo vile Entwiggligsländer vil in d Alfabetisierig vo iirer Bevölkerig inwestiert, zum d Entwigglig vo iire Länder aazkurble. In mängge Gsellschafte aber git s soziali Hindernis. So git s Länder, wo s de Mäitli verbotte isch, in d Schuel z goo oder wo si scho noch e baar Joor müesse ufhööre z leere, in andere git s Gsellschaftsschichte wo diskriminiert wärde und für Mensche mit eme Migrazionshindergrund isch s überall schweerer, e gueti Bildig z überchoo.

Die mäiste Analfabete, mee as achthundert Millione, lääbe in Asie. In Afrika si s mee as 150 Millione und in Südamerika 25 Millione. Im Allgemäine gältet, ass dr Analfabetismus bi dr Landbevölkerig gröösser isch as bi dr Stadtbevölkerig und bi Fraue hööcher as bi Manne.

## Litratuur

* Robert A. Houston: *Alphabetisierung.* In: *Europäische Geschichte Online.* uusegee vom Instidut für Öiropäischi Gschicht (Mainz), 2011, abgrüeft: 2. Februar 2012.
* K. Rothe, C. Ramsteck: *Sicherheitsnetz Bildung: Defizite im Lesen, Schreiben und Rechnen zu beseitigen macht fit für den Arbeitsmarkt - ein Modellprojekt.* In: *PERSONAL. Zeitschrift für Human Resource Management.* Heft 07-08/2010. Verlagsgruppe Handelsblatt 2010, S. 60–61.

## Weblingg

*
*
*
* Alpha-Basis-Projekt Lehrbücher zur Alphabetisierung
* Arbeitskreis Orientierungs- und Bildungshilfe e. V.
*
* Alphabetisierung/Grundbildung – State of the Art, Projektverbund vom BMBF und Deutschen Institut für Erwachsenenbildung
# Volksrepublik China

|  |
| --- |
| Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Volksrepublik China |
|

|  |  |
| --- | --- |
| {{{ARTIKEL-FLAGGE}}} | {{{ARTIKEL-WAPPEN}}} |
|  |  |

 |
| **Amtsspraach** | Hochchinesisch (Mandarin) |
| **Hauptstadt** | Peking (Beijing) |
| **Staatsoberhaupt** | Xi Jinping |
| **Regierigschef** | Li Qiang |
| **Flächi** | 9'571'302 km² |
| **Iiwohnerzahl** | 1.408.280.000 (2024) |
| **Bevölkerigsdichti** | 148 Iiwohner pro km² |
| **Bruttoinlandsprodukt** | \* todal (KPP): $38 Billione
* todal (nominal): $19 Billione
* bro Ywohner (KPP): $13.314
* bro Ywohner (nominal): $2.461
 |
| **Human Development Index** | 0.797 |
| **Währig** | Renminbi (RMB) 1 Yuan entspricht 10 Jiao |
| **Gründig** | 1. Januar 1949 |
| **Nationalhimne** | Marsch der Freiwilligen |
| **Zitzone** | UTC+8 = MESZ+7 |
| **Internet-TLD** | .cn |
| **Vorwahl** | +86 |
|  |
|  |

D`**Volksrepublik China** isch ä Land z`Oschtasie.

D`Volksrepublik China (Rotchina) grenzt a 14 Staatä: d'Mongolei, Nordkorea, Nepal, Kasachschtan, Russland, Kyrgyzschtan, Tadschikischtan, Indie, Pakischtan, Afghanistan, Bhutan, Myanmar (ehemols Burma), Laos und Vietnam. Wenn mä Taiwan däzuäzellt sinds sogar 15 Staatä. China hät ä Flächi vo 9.572.419 km². Schätzigä vo 2005 zofolg hät Rotchina meh als 1.3 Milliardä Iwohnär. D'Hauptschdadt vo China isch Peking (北京; pīnyīn: Běijīng). Ca. 800 Millionä Chinesä reded Hochchinesisch.

As git zwai Staate, wo dr Name China in Aaspruch nääme. S'erschte China isch d'Volksrepublik China (Rotchina oder Feschtlandschina, wo mer üblichärwis dämit mainäd) und s'andere China isch d'Republik China, also d'Inslä Taiwan, wo dä ältärä Lüüt bessär als "Formosa" bekannt sin. Undär dä Kaisärrich hend diä baidä China ämol zämeghört. Doch wo noch äm Zwaitä Wältchriäg die japanische Bsetzer usägworfä worre sin, hät's än Bürgärchriäg zwüschät dä Kommunischtä undär dä Füärig vom "Buuräfuärär" Mao Zedong, mengmol au Mao Tse-tung gnännt, und dä nationalistischä Kuomintang undär äm General Chiang Kai-Shek (蔣介石, Pinyin-Umschrift: "Jiǎng Jièshí") geh. D'Kommunischtä sind us dem Chriäg als Sigär uf äm Feschtland usägangä, allärdings hät sich d'Regiärig undär äm Chiang Kai-Shek uf d'Inslä Taiwan (台灣; pīnyīn: Táiwān) zrugzüchä chönnä. Am 1. Oktobär 1949 hät dä Mao Zedong d'Volksrepublik China proklamiärt und hät ä kommunischtische Schtaat ärrichtät. Dämit isch zwor d'Unabhängigkait vo China widärhägestellt gsi, jedoch hät di teilwiis desaströsi Politik vom Mao Zedong Dutzändi vo Millione vo Menschäläbä koschtät, wiä zum Bispiil im "grossä Schprung noch vornä" odär dä sogenanntä "Kulturrevolution".

Noch em Dood vom Mao het sich in dr Kommunistische Bardei vo China schliesslig e bragmatischi Linie duuregsetzt, wo d Wirtschaft liberalisiert het, aber die politischi Macht fest in de Händ vo dr Bardei gloo het. Nach Reformä idä Staatä vom Warschouer Pakt isches o ds China zurä Demokratiebewegig cho, diä isch mitem Tian'anmen Massaker brutal niedergschlagägä wordä.

## Quälle/Amerkige

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **D Epoche vorhäär** Republik China | **Zitdaafele vo dr chinesische Gschicht**  | **D Epoche noochhäär** - |
|  |
# Morfeem

**Morfeem** isch e Begriff us dr Wortleer. Morfeem si as die chliinste sproochlige Äinhäite definiert, won e Bedütig oder grammatischi Funkzioon häi.

Zum Bischbil isch s Wort *Chinder* us zwäi Morfeem ufbaut: {chind}{-er}; dodrbii isch {chind} dr Wortkärn mit dr Bedütig ‚e nid erwaggsnige Mensch‘ und {-er} isch d Ändig mit dr Funkzioon ‚Meerzaal‘, [Plural]. S Wort *wälder*, 〈Wäl·der〉 /'ʋæl.d̥ər/, cha ebefalls in zwäi Wortdäil iidäilt wärde: {wäld}{-er}. Dodrbii chunnt s Morfeem, wo dr Wortkärn usmacht, in zwäi verschiidene Forme vor, sogenannti Morf: {wald} und {wäld} für [Singular] bzw. [Plural].

E Morfeem het uf dr Site vom Inhalt immer e Bedütig oder grammatischi Funkzioon. Es cha uf dr Site vom Usdruck äntwääder immer in dr gliiche Form daargstellt wärde (vgl. „Chind“), oder aber au meereri Forme haa (vgl. „Wald – Wäld“ oder [Plural]: {-e, -er, -s, …}).
# Delifon

Modärns Schnuerlosdelifon
E **Delifon**, (hochdütsch **Telefon**, früehner Telephon) (vo altgriechisch τῆλε *tēle* ‚färn‘ und φωνή *phōnē* ‚Lut, Don, Stimm, Sprooch‘; isch e Kommunikationsmittel zur Übermiddlig vo Döön und speziell vo Sprooch mittels elektrische Signal.

Umgangssproochlig wird mit em Begriff „Delifon“ näben em Ändgrät vom Delifonnetz
hüfig au s ganze Delifonsystem eso bezeichnet. In dr Schwiiz isch mit „Delifon“ hüfig au s Delifongspröch, s Delifonat, gmeint.

S Delifonsystem het drei Hauptkomponänte:

* d Apparatur zur Umsetzig vo Schall in elektrischi Signal und zrugg und Komponänte zur Stüürig vo dr Verbindig, dr eigetlig Delifonapparat,
* d Delifonvermiddligsaalag (Ortsvermiddligsstell),
* dr Überdragigskanal – ursprünglig e Doppeladere wo mit Gliichstrom gspiist gsi isch, hüte au Zitschlitz oder Funkkanäl.

## Weblingg

 **Commons: Delifon** – Sammlig vo Multimediadateie
* Museumsstiftung Post und Telekommunikation - Berlin, Frankfurt, Hamburg und Nürnberg
* Museum für Kommunikation - Bärn
* Umfangriichi brivati Sammlig
* Virtuelles Museum für Telekommunikation (erforderet Adobe Flash; änglisch)
* Funktionswiis vom analoge Delifon (mit Schaltbild und Erklärige für jede Zuestand)
* Sammlersite mit vile Bilder vo alte Delifonapparät (mit Schaltbilder und Reparaturaaleitig für W48 und ähnlige Delifon)
* Gschicht vo dr Delikommunikation vo 1833 bis 1999 mit Bilder

## Fuessnoote