Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hai

| Hai |
| --- |
|
Graue Riffhai (*Carcharhinus amblyrhynchos*)
 |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Überklass:* | Chiifermüüler (Gnathostomata) |
| *Chlass:* | Chnorpelfisch (Chondrichthyes) |
| *Underchlass:* | Blattechiemer (Elasmobranchii) |
| *Deilchlass:* | Euselachii |
|  | Neoselachii |
| *ohne Rang:* | Hai |

 |
| Wüsseschaftlige Name |
| Selachii |
|  |

D **Hai** (Selachii) si Fisch us dr Klass vo de Chnorpelfisch. Uf dr ganze Wält si öbbe 500 verschiideni Arte bekannt. S Wort *Hai* stammt vom niederländische *haai* ab. Das sälber chunnt vom isländische Wort *haki*, wo Hogge bedütet und en Aaläänig an die hoggeförmigi Schwanzflosse vo de Hai isch. In dr Umgangssprooch säit mä dä Hai vilmol **Haifisch**.

Die mäiste Hai frässe Fisch und anderi gröösseri Meerdier; aber dr Walhai, wo bis zu 14 m lang und 12 t schwer cha wärde, dr Riisehai und dr Riisemuulhai ernääre sich im Wääsentlige vo Plankton. Au wenn im Joor nume öbbe fümf Mensche wäge Haiaagriff stärbe, gälte d Dier as chaltblüetigi Killer und Menschefrässer. Dr Bestand vo vile Haiarte isch wägen ere übermässige Befischig bedroot.

## Litratuur

* Jürg M. Brunnschweiler: *Was Haie sind*. Aspekte der Knorpelfischbiologie. Cuvillier, Göttinge 2005, ISBN 978-3-86537-662-6.
* Leonard Compagno, Marc Dando, Sarah Fowler: *Sharks of the World*, Princeton Field Guides, Princeton University Press, Princeton und Oxford 2005, ISBN 978-0-691-12072-0.
* Ralf Michael Hennemann: *Haie & Rochen Weltweit*, Jahr Verlag, IKAN-Unterwasserarchiv Frankfurt, Hamburg 2001, ISBN 3-86132-584-5.
* Alessandro de Maddalena, Frank Reckel: *Haie im Mittelmeer*, In: *Biologie in unserer Zeit*, 33(4), 2003, ISSN 0045-205X. S. 257–263.
* Angelo Mojetta: *Haie – Biografie eines Räubers*, Jahr Verlag, Hamburg 1997, ISBN 3-86132-224-2.
* Joseph S. Nelson: *Fishes of the world*, Fourth Edition, Wiley & Sons, Hoboken 2006, ISBN 978-0-471-25031-9.
* Erich Ritter, Gerhard Wegner: *Haiunfälle: Hintergründe verstehen – Gefahren erkennen*, Kosmos-Verlag, 2005, ISBN 978-3-440-09807-3.

## Weblingg

 **Commons: Haie** – Sammlig vo Multimediadateie
* Website der Haischutzorganisation *Shark Project*
* Website der Deutschen Elasmobranchier Gesellschaft
* www.hai.ch: Datebank über 250 Haiarte
* www.shark-references.com: Litratuurdatebank vo wüsseschaftlige Aarbäite über rezänti und fossili Hai und Roche

## Fuessnoote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Haie“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Thomas vo Aquin

Dr Thomas vo Aquin (postums Gmäld vom Carlo Crivelli, 1476)
Dr **Thomas vo Aquin** (\* um 1225 uf Schloss Roccasecca bi Aquino in Italie; † 7. Merz 1274 z Fossanova; au *Thomas Aquinas* oder *dr Aquinat*; it. *Tommaso d’Aquino*) isch e Dominikaner gsi und äine vo de iiflussriichste Filosoofe und Theologe in dr Gschicht. Er ghöört zu de bedütendste vo de 35 katholische Chilleleerer und het verschiideni Biinääme wie öbbe *Doctor Angelicus* überchoo. Er ghöört zu de Hauptverdräter vo dr Scholastik im hooche Middelalter. Er het e sear umfangriichs Wärk hinderloo und das het as Neuthomismus und Neuscholastik Iifluss bis in die hütigi Zit. In dr römisch-katholische Chille wird er as Häilige vereert.

## Gottesbewiis

Dr Thomas het z. B. uuf philosophischer Ebeni versuecht, D Exischtenz vo Gott nochezwiise. Für ihn het s für alli Bewegig im Universum en bewegendi Inschtanz, dr "Erschti Beweger" bruucht. Und dä het er in Gott gseh, en Bewiis für sini Exischtenz.

## Wärk

*Super libros de generatione et corruptione*
*Super Physicam Aristotelis*, 1595
Meereri Wärk
* Sämtligi Wärk (Corpus Thomisticum) (latiinisch)
* Werke (UBB Cluj) (latiinisch)
* Works uf Änglish (hg. Joseph Kenny)
* Les œuvres complètes en français de saint Thomas d'Aquin (franzöösisch)
* Bibliotheca Thomistica IntraText Text, Konkordanze und Frequänzliste

Theologischi Summe
* Summa Theologiae in dr Bibliothek der Kirchenväter (latiinisch-dütsch)
* Summa Theologiae bi logicmuseum.com (latiinisch-änglisch)

* Enrique Alarcón et al.: Bibliographia Thomistica
* A. Schönfeld SJ: Bibliographie und Hilfsmittel

## Biografie

* Daniel Kennedy: *St. Thomas Aquinas*. In: *Catholic Encyclopedia*, Robert Appleton Company, New York 1913 (änglisch)
* Günther Mensching: Artikel "Thomas von Aquin" im UTB-Online-Wörterbuch Philosophie
* John O'Callaghan: „Saint Thomas Aquinas“ in dr *Stanford Encyclopedia of Philosophy* (änglisch, mit Literaturaagabe)
* Thomas Institut (Utrecht)
* Thomas-Institut (Köln)

## Fuessnoote
# Zällkärn

En elektronenmikroskopischi Ufnaam vom ene Zällkärn.
E **Zällkärn** oder **Nukleus** (lat. *nucleus* „Kärn“) isch e Organell vo dr öikaryotische Zälle, wo s Erbguet enthaltet. Dr Nukleus lit im Cytoplasma und si Form isch mäistens rundlig. Mit *nukleär* oder *karyo* (altgriechisch κάρυον *káryon* „Kärn“) wird e Bezug uf e Zällkärn usdruckt. So säit mä em Inhalt vom Zällkärn Karyoplasma oder dr Wüsseschaft vom Zällkärn Karyologii.

## Äigeschafte

Dr Zällkärn isch s Hauptmerkmol zum zwüsche Öikaryote (Lääbewääse mit eme abgränzte Zällkärn) und Prokaryiote (Lääbewääsen ooni abgränztem Zällkärn, also Bakterie und Archeä) z underschäide. Er enthaltet dr grösst Däil vom genetische Material vo dr öikaryotische Zälle in dr Form vo meerere Chromosome. Witeri Gen het s in de Mitochondrie und bi Pflanze au in de Chloroplaste. Die mäiste öikaryotische Zälle häi genau äi Nukleus. Es git aber au Usnaame wie d Myotube, wo entstöön, wenn Myoblaste verschmelze, und die häi mee as äi Kärn. In Embryo vo dr Fruchtfliege däile sich d Kärn seer schnäll, ooni dass zerst Zällmembran entstöön, wo d Zälle drenne. Rifi Erythrozyte vo de Süüger enthalte kä Kärn me, er wird abgstoosse wääred em Rifigsbrozäss.

Wichdigi Vorgäng, wo innerhalb vom Zällkärn ablaufe, si d Replikazioon vom DNA, wo drbii s genetische Material in dr Form vo DNA dupliziert wird, und d Dranskripzioon, won e mRNA-Kopii gmacht wird vom ene DNA-Abschnitt, wo vilmol, aber nit immer, eme Gen entspricht.

## Litratuur

* T. Cremer: *Von der Zellenlehre zur Chromosomentheorie*. Springer Verlag, Berlin u. a., 1985, ISBN 3-540-13987-7 (onläin) (zum Gschicht; PDF; 6,1 MB)

## Weblingg

 **Commons: Zällkärn** – Sammlig vo Multimediadateie
* Elektronenmikroskopischi Bilder vo Zällkärn vo verschiidene Zälltüpe

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Zellkern“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Protozoe

Protozoe si Lääbewääse, wo vili Arte von ene in Süesswasser, Salzwasser und im Bode lääbe. Im Bild isch e Schalenamöbe vo dr Gattig *Euglypha*. Dr Zällkärn isch e chli linggs vo dr Middi vom Bild.
**Protozoe** (Äizaal **Protozoon**; griech. πρωτόζωον *protózoon*‚ s erste Dier‘, vo πρώτο *próto* ‚ersts‘ und ζώον *zóon* ‚Lääbewääse‘, Dier‘) oder **Urdier** bzw. **Urdierli** isch e veralteti Bezäichnig für öikaryotischi Äizäller, wo wägen iirer Lääbenswiis, wo mäistens heterotrof isch, und wäge iirer Mobilidäät as dierisch aagluegt wärde. Dr Karl Grell definiert sä as Öikariote (mit äim oder meerere Zällkärn), wo als *Äinzelzälle* lääbe oder *koloniali Verbänd* bilde.

Wie au d Protiste, wo si zuen e ghööre, si au d Protozoe hüte kä Taxon mee.

D Protozoologii isch e Däilgebiet vo dr Protistologii und ghöört hützudags zur Mikrobiologii.

## Litratuur

* Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (Hrsg.): *Spezielle Zoologie. Teil 1: Einzeller und Wirbellose Tiere.* 2. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2006, ISBN 3-8274-1575-6.
* Karl G. Grell: *Protozoologie.* 2. Auflage. Springer-Verlag, Berlin, Häidelbärg, Nöi York 1968.

## Weblingg

 **Commons: Protozoe** – Sammlig vo Multimediadateie

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Protozoen“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Zoologii

D **Zoologii** (altgriech. ζῷον, *zóon* „Dier, lääbigs Wääse“ und *λόγος* [lógos], „Leer“), im witiste Sinn au **Dierkund**, isch d Disziplin vo dr Biologii, wo d Dier (Animalia), bsundrigs die Vilzällige Dier (Metazoa) erforscht. D Zoologii undersuecht mit verschiidene naturwüsseschaftlige Methode d Gstalt und dr Körperbau (Morphologii, Anatomii), die füsikalische und biochemische Vorgäng (Füsiologii), d Entwickligs- und Stammesgschicht (inklusiv Paleozoologii), d Vererbig (Genetik), d Umwältbeziejige (Ökologii), d Verbräitig (Zoogeografii) und s Verhalte (Verhaltensbiologii) vo de Dier und stellt e Süstematik vom Dierriich uf. Die mäiste Zoologe häi hüte Biologii als Studiefach studiert. Aber au Dierärzt, Forstwüsseschaftler und Geografe schaffe zum Däil as Zoologe.

## Litratuur

* Westheide, Wilfried; Rieger, Reinhard (Hrsg.): *Spezielle Zoologie. Teil 1: Einzeller und Wirbellose Tiere*. 2. Uflaag. Spektrum Akademischer Verlag 2006. ISBN 3-8274-1575-6
* Westheide, Wilfried; Rieger, Reinhard (Hrsg.): *Spezielle Zoologie. Teil 2: Wirbel- oder Schädeltiere*. Spektrum Akademischer Verlag 2003. ISBN 3-8274-0900-4
* Storch, Volker; Welsch, Ulrich: *Kükenthal - Zoologisches Praktikum*. 25. Uflaag. Spektrum Akademischer Verlag 2006. ISBN 3-8274-1643-4
* Storch, Volker; Welsch, Ulrich: *Kurzes Lehrbuch der Zoologie*. 8. Aufl. Spektrum Akademischer Verlag 2004. ISBN 3-8274-1399-0
* Hentschel, Erwin; Wagner, Günther W.: *Wörterbuch der Zoologie*. 7. Uflaag. Spektrum Akademischer Verlag 2004. ISBN 3-8274-1479-2
* Storch, Volker; Welsch, Ulrich: *Systematische Zoologie* 6. Uflaag. Spektrum Akademischer Verlag 2003. ISBN 3-8274-1112-2
* Claus Nissen: *Die zoologische Buchillustration. Ihre Bibliographie und Geschichte.* Band I: *Bibliographie*. Anton Hiersemann Verlag Stuttgart 1969.

## Weblingg

 **Commons: Zoologie** – Sammlig vo Multimediadateie
* Die Zoologie – eine Einführung in das Studium
* Linggsammlig: Meerzoologii

## Fuessnoote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Zoologie“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# D Identifikazioon in dr Biologii

S **Bestimmung**, **Identifikation (Identifizierig)**, **Determinazioon** oder **Spezifikazioon** isch in dr Biologii d Zueordnig vom ene indiwiduelle Lääbewääse, sig s e Pflanze, e Dier, e Bilz oder en äizällige Mikroorganismus, zun ere taxonomische Äihäit (Taxon), mäistens dere vo dr Art. Vo doo chunnt mä zum ene Naame us dr wüsseschaftlige Nomenklatur, zum Bischbil *„Panthera leo“*, mänggisch cha mä aber e Bestimmig nume uf ere hööchere taxonomische Eebeni mache, z. B. uf dere vo dr Gattig oder Familie. E wüsseschaftligi Bestimmig wird immer uf dr Basis vo natürlige, vererbbare Merkmol gmacht, also charakterisierende Äigeschafte, wo in dr Diagnose vom Taxons beschriibe si. Die Merkmol chönne z. B. uf dr Morfologii, dr Anatomii, dr Füsiologii, em Verhalte oder uf molekulare Merkmol basiere. Bestimmige wärden manuell oder computergstützt gmacht und mä brucht drbii Bestimmigsschlüssel oder stützt sich uf Vergliichsexemplar us Naturkundmuseum oder brivate Sasmmlige.

## Litratuur

* J. Winston: *Describing Species*. Columbia University Press 1999.

## Weblingg

* Liste vo Bestimmigsschlüssel (änglisch), mit ere Suechfunkzioon.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Bestimmung\_(Biologie)“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Taxonomii

E **Taxonomii** (gr. τάξις *táxis* ,Ornig’ und νόμος *nómos* ,Gsetz’) oder e **Klassifikazioonsschema** isch en äihäitligs Verfaare oder Modäll, wo mit em Objekt noch bestimmte Kriterie klassifiziert wärde, das häisst in Kategorie oder Klasse (mä säit ene au Taxa) iigordnet wärde. Naturwüsseschaftligi Diszipline verwände dr Begriff vo dr Taxonomii für e Klassifikazioon, wo im Allgemäine hierarchisch isch (Klasse, Underklasse usw.).

| Bischbil: D Taxonomii in dr Biologii |
| --- |
| Dütsch | Latiinisch | Bischbil |
| Riich | Regnum | Vilzälligi Dier |
| Abdäilig/Stamm | Divisio/Phylum | Chordadier |
| Understamm | Subphylum | Wirbeldier |
| Klass | Classis | Süüger |
| Ordnig | Ordo | Raubdier |
| Überfamilie | Superfamilia | Chatzenartigi |
| Familie | Familia | Chatze |
| Underfamilie | Subfamilia | Chläichatze |
| Gattig | Genus | Altwält-Wildchatze |
| Art | Species | Wildchatze |
| Underart | Subspecies | Öiropäischi Wildchatze |

Taxonomie si für d Entwigglig von ere Wüsseschaft vo gröösserer Bedütig: Si mache s äifacher mit Äinzelfäll umzgoo und mache summarischi Ussaage mööglig, wo bis zun ere Erkläärig vo Zämmehäng cha goo. Si zwingen äim d Underschiid zwüsche de Kategorie genau z definiere und eso verstoot mä dr Undersuechigsberiich besser.

Anthropologischi Undersuechige zäige, ass d Taxonomie, wo in bestimmte Sprooch- und Kulturrüüm verwändet wärde, in örtligi, kulturelli und soziali Süsteem iibettet si und underschiidlige soziale Zwäck diene. Äini vo de bekanntiste und iiflussriichste Studie über Laie-Taxonomie *(folk taxonomies)* isch im Émile Durkheim si *Les formes élémentaires de la vie religieuse* (dt. *Die elementari Form vom religiöse Lääbe*.)

## Litratuur

* Marc Ereshefsky: Natural Kinds in Biology (MS Word; 26 kB), in: Routledge Encyclopedia of Philosophy 2009 (und weitere Drafts und bibliographische Hinweise).
* Michel Foucault: *Die Ordnung der Dinge. Eine Archäologie der Humanwissenschaften.* 13. Uflaag. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1995, ISBN 3-518-27696-4.
* Werner Kunz: *Was ist eine Art? In der Praxis bewährt, aber unscharf definiert.* In: *Biologie in unserer Zeit.* 32/1 (2002), S. 10–19, ISSN 0045-205X.
* Paul Michel: *Ordnungen des Wissens.* In: Ingrid Tomkowiak (Hrsg.): *Populäre Enzyklopädien. Von der Auswahl, Ordnung und Vermittlung des Wissens.* Chronos, Züüri 2002, S. 35–85, ISBN 3-0340-0550-4.
* Rupert Riedl: *Strukturen der Komplexität? Eine Morphologie des Erkennens und Erklärens.* Springer, Berlin 2000, ISBN 3-540-66873-X.
* Emma Tobin: Bibliography on Natural Kinds, AHRC, Bristol 2011.

## Weblingg

 **Commons: Taxonomii** – Sammlig vo Multimediadateie
* Dr Internazionali Kood vo dr Botanische Nomenklatur
* International Association for Plant Taxonomy
* Integrated Taxonomic Information System (ITIS)
* Numerischi Taxonomii in dr Linguistik (Dialektometrii)
* Globale Taxonomie Initiative Deutschland

## Fuessnoote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Taxonomie“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Die Internazionaali Standardnummere für fortlaufendi Sammelwärk

Die **Internazionaali Standardnummere für fortlaufendi Sammelwärk** (ängl. *International Standard Serial Number*, **ISSN**) isch e Nummere, wo Zitschrifte und Schrifteräije äidütig identifiziert. S *Pendant* für Büecher isch d ISBN, für digitaali Objekt dr DOI. D ISSN basiert uf dr internazionaale Norm ISO 3297 us em Joor 1975. D ISSN wird zentral vom Centre International de l’ISSN z Bariis verwaltet. Sit Ändi 2013 chönne au wüsseschaftligi Blogs und Blogs vo allgemäinem Inträsse e ISSN überchoo.

## Liddratuur

* DIN ISO 3297, dt. Fassung, Nachfolger der DIN 1430t.
* ÖNORM A 2652.
* Elizabeth H. Groot: *Unique identifiers for serials: an annotated, comprehensive bibliography.* In: *The Serials Librarian 1976.* (ISSN 0361-526X, CODEN SELID4), Band 1, Usg. 1, S. 51–75.
* Elizabeth H. Groot: *Unique identifiers for serials: 1977 update.* In: *The Serials Librarian 1978.* (ISSN 0361-526X, CODEN SELID4), Band 2, Usg. 3, S. 247–255.

## Weblingg

* ISSN.org
* Nationales ISSN-Zentrum für Deutschland, Deutsche Nationalbibliothek
* Schweizerisches ISSN-Zentrum, Schweizerische Nationalbibliothek

## Fuessnoote
# Encyclopædia Britannica

Encyclopædia Britannica
D **Encyclopædia Britannica** [ɪnˌsaɪkləˈpiːdiə bɹɪˈtænɪkə] isch e bedütendi Enzyklopädie uf Änglisch. Ähnlich wie dr dütsch Brockhaus will si s menschlige Wüsse so vollständig wie möglig (*The Sum of Human Knowledge*) vermittle.

D *Britannica* – wie mer e hüfig abkürzt sait – isch e Produkt vo dr schottische Ufklärig. Die ersti Uflag isch 1768 usege worde und vo 1820 a hai se dr Adam und dr Charles Black z Edinburgh verleit. Im Vergliich zur französische Encyclopédie isch d *Britannica* ehnder politisch konservativ: die spötere Editione si im allgemeine em regierende Monarch gwidmet. Um 1870 isch dr Verlag für die 9. und 10. Uflag vo Schottland noch London züglet und mit der Ziitig *The Times* verbunde worde.

Für die 11. Uflage het dr Verlag mit dr Universität Cambridge zsämmegschafft. Denn si d Markerächt an dr Enzyklopedii dr Firma Sears Roebuck verchauft worde und d Redaktion het sich z Chicago niiderglo. Hützudag wird si vo *Encyclopædia Britannica Inc* usege.

Im Johr 2004 het s 75.000 Artikel mit 44 Millione Wörter in dr *Britannica* gha. Me cha se in Papiirform (32 Bänd, Listepriis $1400) oder uf CD-ROM bzw. DVD chaufe oder online abonniere.

Am 13. März 2012 het dr Verlag bekannt gää, dass d Enzyklopädi no 244 Johr in Zuekumft uusschliesslich digital erschiint

D Artikel in der *Britannica* wärde im Allgemeine as guet duredänggt, zueverlässig und guet gschriibe betrachtet. Si vermittlet aber au en ehnder konservativs angloamerikanischs Wältbild, und underscheidet sich so mänggisch vo andere Enzyklopädie. Wenn me se mit Wärk vergliicht, wo ähnlig gross si, gseht me hüfig Underschiid, vor allem bi wärtorientierte Theme. D Autore si in vile Fäll namhafti Wüsseschafter oder bekannti Publiziste; wo ihri Artikel signiere.

* Harvey Einbinder: *The Myth of the Britannica.* MacGibbon & Kee, London 1964 (Auch: Grove Press, New York NY 1964).
* A. J. Jacobs: *Britannica & ich. Von einem, der auszog, der klügste Mensch der Welt zu werden.* Aus dem Amerikanischen von Thomas Mohr. List, Berlin 2006, ISBN 3-471-79513-8.
* Wolfgang Lierz: *Karten aus Stielers Hand-Atlas in der „Encyclopaedia Britannica“.* In: *Cartographica Helvetica.* Heft 29, 2004, ISSN 1015-8480, S. 27–34 Volltext.

## Weblingg

 **Commons: Encyclopædia Britannica** – Sammlig vo Multimediadateie
 **Encyclopædia Britannica** im dütschsprochige Wikisource

* Encyclopædia Britannica – offizielli Website (englisch)
* Web-Edition vo dr *Encyclopædia Britannica* vo 1902 (englisch)
* Web-Edition vo dr *Encyclopædia Britannica* vo 1911 (englisch), Faksimiles bi archive.org

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Encyclopædia\_Britannica“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Mikrobiologii

Bischbil us dr Bakteriologii:
*Escherichia coli*, äine vo de wichdigste Modällorganisme in dr Mikrobiologii (Sekundärelektronemikroskopii)
D **Mikrobiologii** (altgriechisch μικρός *mikrós* „chlii“, βίος *bíos* „Lääbe“, λόγος *lógos* „Wort“, „Leer“) isch e Däilgebiet vo dr Biologii. Es isch d Wüsseschaft und Leer vo de Mikroorganisme, also vo Lääbewääse, wo mä als Individue nit vo bluttem Aug cha gsee. Doodrzue ghööre Bakterie, Bilz, Protozoe (Urdierli), äi- und wenigzälligi Alge („Mikroalge“) und Wirus. Si wird iidäilt noch deene Grubbe vo Organisme, aber au noch em Lääbensruum vo de Mikroorganisme (Geomikrobiologii, Meeresmikrobiologii, Bodemikrobiologii) oder noch dr Aawändig in andere Diszipline (z. B. Medizinischi Mikrobiologii, Lääbensmiddelmikrobiologii, Technischi Mikrobiologii).

* Moselio Schaechter, John Ingraham, Frederick C. Neidhardt: *Microbe: Das Original mit Übersetzungshilfen*. Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2006, ISBN 3-8274-1798-8.
* Heribert Cypionka: *Grundlagen der Mikrobiologie*. 3. Uflaag. Springer-Verlag, Heidelberg u. a. O. 2006, ISBN 3-540-24084-5. (Iifüerig)
* Georg Fuchs (Hrsg.): *Allgemeine Mikrobiologie*, begründet vom Hans Günter Schlegel, 9. Uflaag. Thieme, Stuttgart 2014, ISBN 978-3-13-444609-8. (Iifüerig)
* Michael T. Madigan, John M. Martinko, Paul V. Dunlap, David P. Clark: *Brock – Biology of Microorganisms*, 12. Uflaag. Pearson, San Francisco u. a. O. 2009, ISBN 0-321-53615-0.
* Moselio Schaechter (Hrsg.): *Enzyclopedia of microbiology*. 3. Uflaag. 6 Bänd, Academic Press (Elsevier), Amsterdam u. a. O. 20009, ISBN 978-0-12-373939-1.
* Hans Günter Schlegel: *Geschichte der Mikrobiologie*, 2. Uflaag. Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft, Stuttgart 2004, ISBN 3-8047-2086-2.
* Herbert Hof, Rüdiger Dörries, Gernot Geginat, Robert Lee Müller: *Mikrobiologie*, Thieme Verlag, Stuttgart 2000, ISBN 3-13-125311-8.
* Gerhard Mittenhuber, Michael Hecker: *blätter zur berufskunde Diplom-Biologe/Diplom-Biologin Mikrobiologie*. W. Bertelsmann Verlag, Gütersloh 1999, ISBN 3-7639-2761-1.
* Eckhard Bast: *Mikrobiologische Methoden*, Spektrum Akademischer Verlag Gustav Fischer, Häidelbärg, Berlin 2001, ISBN 3-8274-1072-X.
* Herbert Weber (Hrsg.): *Wörterbuch der Mikrobiologie*, Gustav Fischer Verlag, Jena, Stuttgart, Lübeck, Ulm 1997, ISBN 3-437-35040-4
* Allen I. Laskin, Hubert A. Lechevalier (Editors): *Handbook of Microbiology - Condensed Edition*, CRC Press Inc., Cleveland, Ohio 1974, ISBN 0-87819-585-8

## Weblingg

 **Commons: Mikrobiologie** – Sammlig vo Multimediadateie

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Mikrobiologie“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Dr Ruum in dr Füsik

E kartesischs Koordinatesüsteem, wie s vilmol brucht wird, zum Posizione im Ruum festzleege
Dr **Ruum** isch en Art „Bhälter“ für Materie und Fälder, wo sich alli füsikalischen Vorgäng din abspiile. Das Verständnis vom Begriff Ruum isch expräss e chli ungenau und isch sit em Isaac Newton allgemäin verbräitet. Erst dr Einstein hets denn in Froog gstellt.

Däm entspricht, ass mä as Mensch us Erfaarig „scho immer gwüsst het, was dr Ruum isch“, z. B. ass er dur die drei Dimensione Hööchi, Bräiti und Diefi, wo zuenander orthogonal si, bzw. Abstand, Richdig und Hööchi bestimmt isch. Dr Ruum macht s mööglig, ass alli materielle Objekt en Usdeenig chönne haa, är sälber existiert as grundlegends Ordnigsmodäll „a priori vo de Objekt, wo in em vorhande si“. Hüte gseet mä das andersch, dass er nume in Relazioon zun dene Objekt existiert. Wenn mä dr Ruum eso definiert, macht s kä Sinn, vom ene „leere“ Ruum z schwätze.

Zum en füsikalisch z beschriibe brucht mä formali Äigeschafte vo verschidnige mathematische Rüüm, mäistens vom euklidische.

## D Entwigglig vom Begriff vom Ruum

Dr Begriff vom Ruum het sich in dr Gschicht vo dr Füsik stark veränderet. Zur Zit vom Newton isch dr Ruum absolut, unveränderlig, euklidisch und dreidimensional gsi und füsikalischi Vorgäng in em häi kä Iifluss gha uf en. Dr Albert Einstein het d Ruumzit iigfüert, und dr Ruum isch nüme absolut, sondern vom Beobachter (gnauer: vom Inerzialsüsteem) abhängig gsi. Er wird vo dr Grawitazioon verchrümmt und isch nume no lokal euklidisch. Noch de Stringtheorie het er mee as drei Dimensioone.

## Fuessnoote

## Litratuur

Klassiker
* Ulf Heuner (Hrsg.): *Klassische Texte zum Raum.* Berlin: Parados 2006, ISBN 3-938880-05-8.
* Nick Huggett (Hg.): *Space from Zeno to Einstein*, MIT Press 1999

Wüsseschaftsgschicht
* Max Jammer: *Das Problem des Raumes* : die Entwicklung der Raumtheorien, Darmstadt: Wiss. Buchges. 1960.
* Max Jammer: *Concepts of space* : the history of theories of space in physics, Vorwort vom Albert Einstein, 3. A., New York: Dover Publ. 1993.
* Sendker, Werner Bernhard: *Die so unterschiedlichen Theorien von Raum und Zeit*: Der transzendentale Idealismus Kants im Verhältnis zur Relativitätstheorie Einsteins, Osnabrück, 2000 ISBN 3-934366-33-3.

Systematischi Daarstellige
* Roman Sexl, Herbert Kurt Schmidt: *Raum Zeit Relativität.* Braunschweig 1991, ISBN 3-528-27236-8.
* Carlo Rovelli, *What is Time? What is Space?*. Di Renzo Editore, 2006, ISBN 88-8323-146-5.

## Weblingg

* Francisco Caruso / Roberto Moreira Xavier: Sources (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)  Vorlage:Toter Link/ftp2.biblioteca.cbpf.br für the history of space concepts in physics from 1845 to 1995, Centro Brasileiro de Pesquisas Fisicas 1996
* Raum Albert Einstein 1929, @Einstein Archives Online, abgrüeft am 22. August 2011