Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nussfrucht

D Frucht vo dr Gmäine Haasle:
D Haselnuss E Haselnuss, wo usschloot
**Nussfrücht** si Schliessfrücht, wo alli drei Schichte vo dr Fruchtwand (d. h. vom Perikarp) bin ene verholze. Mäistens het s nume en äinzige Soome din.

**Schalenobst** (au *Schalefrücht*) isch die handelsüübligi Bezäichnig für Obst, wo s um d Fruchtchärn von em e herti, mäistens holzigi Schale het. Es handlet sich um Nüss und *Kärn*, wo vom Mensch ooni iiri Fruchtwand – d Schale bzw. s Perikarp – gässe wärde.

## Nüss

Zu de Nüss im botanische Sinn ghööre u. a.

* Tschilenischi Haselnuss
* Ächti Walnuss (*Juglans regia*)
* Edelchestene (Maroni)
* Äichle
* Hanfnuss
* Haselnuss
* Macadamianuss (Queenslandnuss)
* Platanennuss (wo nid cha gässe wärde)
* Stäinuss (Tagua)
* Wassernuss

Zu de Nüss, wo im botanische Sinn gar käni Nüss si, ghööre

* Kaschunuss
* Ärdmandle (Chufanuss)
* Ärdnüssli
* Kokosnuss
* Mandle
* Muskatnuss
* Paranuss (Brasilnuss, Juvianuss)
* Pekannuss
* Pistazie
* Sheanuss

## Litratuur

* Reinhard Lieberei, Christoph Reisdorff: *Nutzpflanzenkunde.* Begründet vom Wolfgang Franke, 7. Uflaag. Thieme-Verlag, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-13-530407-6
* Werner Rauh: *Morphologie der Nutzpflanzen*. 2. Uflaag, Quelle & Meyer, Häidelbärg 1950.
* Horst Bickel, Roman Claus, Roland Frank, Gert Haala, Martin Lüdecke, Günther Wichert, Dirk Zohren: *NATURA - Biologie für Gymnasiasten.* Klett-Verlag, 1. Uflaag, Stuttgart 2002, ISBN 3-12-045200-9.

## Weblingg

 **Commons: Nüss** – Sammlig vo Multimediadateie
# Botanische Garte

Botanischi Garte vo Berlin: *s'Grossi Tropehuus* - eis vo de gröschte Gwächshüser vo de Wält
En **Botanische Garte** isch e Apflanzig vo Bäum, Schtrücher und chrutigi Pflanze, wo oft nach de Härchunft vo de Pflanze-Arte gordnet isch. Botanischi Gärte schtönd meischtens under där Verwaltig vonere Universität oder vonere Hochschuel, wil settigi Sammlige vo Pflanzearte ei gueti Basis für wüsseschaftligi Aarbede darschtelled.

En Botanischä Garte, wo nume Bäum hät, wird au Arboretum gnännt.

## Gschicht

Siit em Johr 1492 isch s Arboretum vo Trsteno bii Dubrovnik bekannt. Die erschte botanischen Gärte in Europa si 1544 in Norditalie, z Pisa vom Luca Ghini, und 1545 z Padua vom Johannes Baptista Montanus, z Florenz und z Bologna gründet worde. Z Basel het dr Caspar Bauhin 1589 dr botanisch Garte vo dr Universität gründet. Dr Berner botanisch Garte isch 1789 im Marzili ufgmacht worde. Z Züri het d Universität, wo 1833 gründet worden isch, zr gliiche Ziit au e botanisch Garte agleit. In Dütschland het s botanische Gärte z Leipzig siit 1580, z Jena siit 1586, z Heidelberg siit 1593, z Gieße siit 1609 und in Friiburg siit 1620, im allgemeine si das Medizinalgärte (Hortus Medicus) gsi, wo vo dr medizinische Fakultät pflägt worde si.

## Quelle

## Litratuur

* F. Ebel, F. Kümmel, Ch. Müller-Uri: *Bibliographie der Botanischen Gärten Europas – Supplement 2/1*. Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle 1996, ISBN 3-86010-137-4.
* Herbert Reisigl: *Blumenparadiese und Botanische Gärten der Erde*. Pinguin, Innsbruck 1980.
* Johannes Reinke: *Der älteste botanische Garten Kiels; urkundliche Darstellung der Begründung eines Universitäts-Instituts im siebzehnten Jahrhundert.* Kiel 1912 (Volltext)
* Loki Schmidt: *Die Botanischen Gärten in Deutschland*. Hoffmann & Campe, Hamburg 1997, ISBN 3-455-11120-3.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Botanischer\_Garten“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Zoo

Füeterig vo de Robbe im Hamburger Tierpark Hagenbeck
E **Zoologische Garte**, churz **Zoo**, au *Tiergarte* oder *Tierpark*, isch e grossi, meist parkartigi Aalag zur Haltig und öffentliche Zurschaustellig verschideni Tierarte. Uf Grundlag vo de gschichtliche Entwicklig gälted vor allem wüsseschaftlich Pärk als Zoo. I de breite Öffentlichkeit wärded aber au andero Tierhaltige wie grösseri Wildgheg und Voliere als Zoo bezeichnet. E Zoo dient de Bildig, de Forschig, de Erholig und em Naturschutz, zum Byspil dur d Naazucht vo sältene Tier und iri Uswilderig, sind aber von enere Tierschutz- oder Tierrächtsposition us umstritte.

## Gschicht

Blick uf de Zoo vo London, es Gmäld vo 1835
Di früeheste archäologische Nachwys für zooähnlich Tierhaltige sind z Ägypte gfunde worde. So sind um 3500 v. Chr. under anderem Wildchatze, Nilpfärd, Elefante, Pavian und hüt usgstorbene Tier wie di Nordafrikanischi Chuehantilope und de Urochs gehalte worde. Wyteri überliferti Aalage stammed us China, wo um 2000 v. Chr. am Hof vomene Kaiser vo de Xia-Dynastie Tier ghalte worde sind. E wytere Park het de Wu-Wang, de Ahnherr vo de Zhou-Dynastie, um 1150 v. Chr. aagleit. Die Aalag hets bis i d Mitti vom 4. Jahrhundert v. Chr. bestande und het Süügetier, Vögel, Schildchrotte und Fisch beherbärgt. Im Alte Orient sind exotischi Tier scho früeh under de Herrscher ustuuscht worde oder hend als Tribut dient.

Z Europa hend sich Chlöster en chlyne Tierbestand ghalte, under anderem s Chloster Sanggalle im 10. Jahrhundert. Im chlösterliche Zwinger isch allerlei Wild und Gflügel underbracht worde, wo s i de Alpe gäh het oder au als Gschänk vo främde Gest em Kloster übergäh worden isch.

## Weblink

 **Commons: Zoos** – Sammlig vo Multimediadateie
## Einzelnachwys
# Mitose

D Mitose (mit dr Interfaase, wo sträng gnoo nit zur Mitose ghört, sondern zum ganze Zällzüklus.)
D **Mitose** (griech. μίτος *mitos* ‚Faade‘), **Karyokinese** (griech. κάρυον *karyon* ‚Kern‘, κίνησις *kinesis* ‚Beweegig‘) oder *indiräkti Kärndäilig* isch d Zällkärndäilig bi Zälle vo öikaryotische Lääbewääse. Noch dr Däilig vom Kärn chunnt s mäistens zur Däilig vo dr Zälle sälber (Zytokinese), sodass us äinere Zälle zwäi Dochderzälle entstöön. D Mitose und d Zytokinese wärde au as **M-Faase** (Mitose-Faase) zämmegfasst. Mit de Interfaase zwüsche de M-Faase bilde si dr Zällzüklus.

Wääred dr S-Faase vo dr Interfaase wird dr DNA-Doppelstrang, wo in de Chromosome dinne isch verdobblet, so dass jedes Chromosom us zwäi Schwöster-Chromatide bestoot, wo in bäide e Kopii vom DNA-Doppelstrang dinne isch und wo am Zentromer zämmehänke. Bi dr Mitose, wo denn chunnt, wird jedes Chromosom so ufdäilt, ass bäidi Dochderkärn vo jedem Chromosom äi Schwöster-Chromatid überchunnt. Bäidi Kärn bechömme eso e Kopii vom Erbguet vo dr Mueterzälle. Im Underschiid zur Meiose änderet sich dr Ploidiegrad von ere Zälle bi de Mitose nit.

## Weblingg

 **Commons: Mitose** – Album mit Multimediadateie
* Vergliich zwüsche Mitose und Meiose
* Zälldäilig und Kärndäilig – Mitose
* Bilder, Drickfilm
* Onläin-Biologii Kurs

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Mitose“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Gärste

| Gärste |
| --- |
|
Gärste (*Hordeum vulgare*)
 |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Ordnig:* | Süessgrasartigi (Poales) |
| *Familie:* | Süessgreeser (Poaceae) |
| *Underfamilie:* | Pooideae |
| *Tribus:* | Triticeae |
| *Gattig:* | Gärste (*Hordeum*) |
| *Art:* | Gärste |

 |
| Wüsseschaftlige Name |
| *Hordeum vulgare* |
| L. |

D **Gärste** (*Hordeum vulgare* L.; alemannischi Näme) isch e Pflanzenart und ghört zur Gattig *Hordeum* vo dr Familie vo de Süessgreeser (Poaceae). Si isch äini vo de wichdigste Gedräid-Arte.

## Beschriibig

D Gärste isch en äijöörigs Gras, wo bis zun ere Hööchi vo 0,7 bis 1,2 m cha waggse. D Pflanze isch glatt und ooni Hoor. Dr Halm isch ufrächt. D Laubbletter sin wäggselständig und zwäiziilig (distich) aagordnet, äifach mit parallele Närve. S äigetlige Blatt isch flach, 9 bis 25 cm lang und 0,6 bis 2 cm bräit. E morfologischs Merkmol sin die bäide lange Blattöörli ooni Wimpere vo dr Blattschäide, wo ganz um e Halm umegoot. S Blatthütli (Ligula) isch schmal mit chliine Zeenli und 1 bis 2 mm lang.

Dr Blüetestand vo de Ääri het e flexible Rhachis, wo nit verbricht, was bi andere *Hordeum*-Arte andersch isch. D Äärli stöön in Räije, häi käini Stiil, sin alli gliich und fertil. D Äärli häi mäistens nume äi Blüete, sälte zwäi. Dr Hüllispelz isch lenglig und schmaal. D Granne sin 8 bis 15 cm lang.

Dr Fruchtstand bestoot us Ääri mit lange Granne und lampt aabe, wenn er rif isch. Botanisch aagluegt si d Chörner Karyopse, also äisamigi Schliessfrücht.

D Gärste wird iidäilt in Arte mit Ääri in zwäi Ziile und sonigi mit mee as zwäi Ziile. Die zwäiziilige Forme entwickle bro Aasatzstell nume äi Chorn, und das isch voll und chreftig. Bi de meerziilige Forme het s drei Chörner bro Aasatzstell, wo sich schwecher entwickle. Zwäiziiligi Gärstesorte si vor allem Summergärste und wärde mäistens as Braugärste bim Biermache brucht (Malz). Vier- und säggsziiligi Gärstesorte si vor allem Wintergärstesorte, wo im Herbst gsääit wärde und e Vernalisation bruuche zum Schiesse. D Füechtikäit vom Winter bringt hööcheri Erdrääg und mee Näärstoff und macht d Wintergärste günstig für zum Verfüetere.

* S äigetlige Blatt mit Öörli
* Ääriblüete
* E Gärstefäld im Mai
* Gärstenääri

## Litratuur

* Elisabeth Schiemann: *Weizen, Roggen, Gerste. Systematik, Geschichte und Verwendung.* Gustav Fischer, Jena 1948.
* information.medien.agrar e. V. (Hrsg.): *Pflanzen in der Landwirtschaft.* 2004, PDF-Datei.
* Wilfried Seibel (Hrsg.): Warenkunde Getreide – Inhaltsstoffe, Analytik, Reinigung, Trocknung, Lagerung, Vermarktung, Verarbeitung. Agrimedia, Bergen/Dumme 2005, ISBN 3-86037-257-2.
# Hirse

Hirsepflanze
*Coix lacryma-jobi* (Hiobs-Träne)
Hirsechörner
**Hirse** isch e Sammelbezäichnig für Spelzgeträid mit chliine Frücht und 10–12 Gattige ghööre drzue. Si ghööre zur Familie vo de Süessgreeser (Poaceae).

Dr Naame Hirse chunt us em Altgermanische (ahd. *hirsa* näbe *hirsi* und *hirso*) und isch vom ene indogermanische Wort für „wachse, Wachstum“ abgläitet (lueg die römischi Göttin vom Ackerbau und vo dr Fruchtbarkäit Ceres).

Scho vor 8000 Joor het mä us Hirse unggsüürts Flaadebroot gmacht. In China wird d Rispehirse sit mindestens 4000 Joor landwirtschaftlig gnützt. D Rispehirse oder Ächti Hirse (*Panicum miliaceum*) isch früener au in Öiropa as Naarigsmiddel aabaut worde.

Vo de Hirsearte isch d Sorghumhirse wirtschaftlig am bedütendste. Vo alle Geträid isch 2010 d Aabauflechi vo Sorghum uf dr ganze Wält nume chliiner gsi as die vo Wäize, Mais, Riis und Gärste.

D Hirsearte cha mä in zwäi Hauptgrubbe iidäile:

1. *Sorghumhirse* (Sorghum) wo dütlig gröösseri Chörner het und dorum au hööcheri Erdrääg pro Hektare (14–17 dt/ha).
2. *Millethirse* (Paniceae, au *Ächti Hirse* oder *Chliini Hirse*). Zu dene ghööre die mäiste Gattige, wie z. B. Rispehirse (Panicum), Choöbehirse (Setaria), Perlhirse (Pennisetum), Fingerhirse (Eleusine) und Teff (Eragrostis). D Chörner vo dene Gattige si zimlig chlii, d Erdrääg entsprächend niidrig (öbbe 7–9 dt/ha). Dr Begriff „Millet“ wird vor allem uf Änglisch und Franzöösisch brucht. In Afrika schwätzt mä hüfig au vo *Milo* oder *Milocorn*.

## Weblingg

 **Commons: Millethirse** – Sammlig vo Multimediadateie
 **Commons: Sorghumhirse** – Sammlig vo Multimediadateie
* Studäntesite über Hirse
* Hirse vor allem als Fuetermiddel für Vöögel, mit Bilder und verschiidene Aagoobe

## Fuessnoote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Hirse“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Réunion

**Île de la Réunion (974)**|  Fahne vo La Réunion |  Wappe vo La Réunion |
| --- | --- |
| Basisdaten |
| Amtssproch | Französisch |
| Hauptort | Saint-Denis |
| Flechi | 2.517 km² |
| Iiwohnerzahl | 863.083 (1. Januar 2020) |
| Bevölkerigsdichti | 344,7 Iiwohner pro km² |
| Arrondissements | 4 |
| Kanton | 49 |
| Gmeinde | 24 |
| Präfekt | Michel Lalande |
| Präsident vom Regionalrot | Didier Robert |
| Präsident vom Generalrot | Nassimah Dindar |
| Währig | Euro (€) 1 Euro = 100 Cent |
| Ziitzone | UTC + 4 |
| Internet-TLD | .re |
| Vorwahl | +262 |
| Charte |
|  |
|  |

**La Réunion** [laʀeyˈnjɔ̃] oder churz **Réunion** (volli französischi Bezeichnig *Île de la Réunion*, dütsch öbbe „Insle vo der Zsämmekumft“) isch än Insle im Indische Ozean, wo zu Frankriich ghört und politisch es französischs Überseedepartement bildet.

## Bevölkerig

Uf Réunion hai im Johr 2005 öbbe 777.000 Iiwohner gläbt, was erä Bevölkerigsdichti vo öbbe 308 Iiwohner pro km² entspricht. Für die nächste Johrzähnt wird mit emä rapide Waggstum vo der Bevölkerig grächnet, so dass d Iiwohnerzahl bald meh as ä Million betrage chönnt.

## Fuessnote

## Weblingg

 **Commons: Réunion** – Sammlig vo Multimediadateie
* La Réunion - geographischs Portrait von erä tropische Hochgebirgsinsle erschiine im geoWEB Magazin - Institut für Geographii und Ruumforschig, Graz
* Präfektur vo Réunion (französ.)
* Regionalrat vo Réunion (französ.)
* Reisereportage über La Réunion
* "Die Reunion wartet auf von Sie" :Tourismus von Reunion (dütschi Version)
* "Reunion Natur: Tourismus und reservierung von Reunion (Dütschi Version
* Pictures of Reunion Island | Bilder von La Réunion

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Adminischtràtivi Regione vun Frànkrich** |  |

 |
| France métropolitaine :  Auvergne-Rhône-Alpes •  Bretagne •  Burgund-Franche-Comté •  Centre-Val de Loire •  Grand Est •  Hauts-de-France •  Île-de-France •  Korsika •  Neu Àquitània •  Normandie •  Okzitanie •  Pays de la Loire •  Provence-Alpes-Côte d’Azur |
| **Iww´rseeregione** :  Guadeloupe •  Guyane •  Martinique •  Mayotte •  Réunion |
|  |
|
France métropolitaine bis 2016 :  Aquitanie •  Auvergne •  Bretagne •  Burgund •  Centre-Val de Loire •  Champagne-Ardenne •  Korsika •  Elsass •  Freigrafschàft •  Île-de-France •  Languedoc-Roussillon •  Limousin •  Lothringe •  Mittleri Pyrenee •  Nord-Pas-de-Calais •  Oberi Normandii •  Unteri Normandii •  Pays de la Loire •  Picardi •  Poitou-Charentes •  Provence-Alpes-Côte d’Azur •  Rhône-Alpes |
# URL

**Uniform Resource Locator** (**URL**, ängl. – "einheitlichi Ortsagob für Ressource") sin e Unterart vo Uniform Resource Identifier (URIs), wo e Ressource, bispilswiis e Website oder e PDF-Datei, tüend identifiziere und lokalisiere, damit me si über en Brauser us em Internet chan abrüefe.

URLs bschtön us zwei Deil:

1. s **Netzwärkprotokoll** – de primäre Zugriffsmechanismus (meischtens http, https odr ftp)
2. de **Pfad** – de Ort (ängl. *location*) vo dr Ressource in Computernetzwärk

Bischpiil

irc://irc.freenode.net/als.wikipedia
ftp://ftp.telekom.de/

Will URLs di erschti un hüfigschti Art vo URIs sin, wärde die Begriff au synonym verwändet.

D Abkürzig *URL* het im dütsche Schprochgebruch meischtens e wiibliche Artikel (*di URL*), will vili de Begriff synonym mit "d Adräss" bruche. Vili Schprecher hän aber di männlichi Form lieber, will s Wort *"Locator"*, wo in dr Abchürzig URL steckt, im Dütsche e männliche Artikel het. Menggmäl wird *URL* im dütsche Schprochgebiet au fälschlicherwis als *"Universal Resource Location"* bezeichnet.

## Lueg au

* DOI
* OpenURL
* SFX
* Typosquatting

## Weblink

* RFC 1738 – *Uniform Resource Locators (URL)*
* RFC 1808 – *Relative Uniform Resource Locators*
# PDF

Vorlage:Infobox Dateiformat/Wartung/genre fehltVorlage:Infobox Dateiformat/Wartung/website fehlt

| Portable Document Format (PDF) |
| --- |
|  |
| Dateiändig | `.pdf` |
| MIME-Type | `application/pdf` |
| Magischi Zahl | Vorlage:Infobox Dateiformat/Wartung/magic hex fehlt%PDFVorlage:Infobox Dateiformat/Wartung/magic benutzt |
| Entwicklet vo | Adobe Systems |
| Standard(s): | Adobe: PDF Reference |

**PDF** oder **Portable Document Format** isch es Dateiformat, wo me für Dokument (Text und Bilder) verwendet. Es isch 1993 vu Adobe Systems mitm *Acrobat 1* veröffentlicht worde. Grad will z'PDF Format trotz sinre Kommerziallität, offegleit und durs *PDF Reference Manual* dokumentiert isch, hett sich das Format schnell zu nem wiitverbreitetem Dateiformat für dr Uustusch vu Drucksache und Dokument etabliert. Es isch dur en eigete ISO-Ihtrag normiert.

PDF Dateie chame us verschidene Format erstelle. So chame zum Bispil us HTML Dateie, PDF Dokument erstelle. Zgliiche, und sogar e wiit verbreiteti Tätigkeit, chame mit TeX-Dateie mache. Z'Büroprogramm OpenOffice.org chan ohni s'Installiere vu Erwyterige Dokument-, Tabellekalkulations- und Präsentationsdateie in PDF umwandle. Dr Vorteil be Text in PDF-Dateie isch, dass d'PDF Datei beliebig nooch ahzoom-bar isch.
# Algier

| مدينة الجزائر‎‎ *Madīnat al-Dschazā’ir* دزاير‎‎ *Dzayer* ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ ⵜⴰⵎⴰⵏⴻⵖⵜ *Dzayer tamaneɣt* *Algier* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Algier (Algerien)

|  |
| --- |
|   |

 |

 |
| Koordinate | 36° 46′ N, 3° 3′ O36.7666666666673.05 |
| Symbole |
|

|  |
| --- |
| WappeWappe |

 |
| Basisdate |
| Staat | Algerien |
|
Provinz | Algier |
| Höchi | 10 m |
| Flechi | 273 km² |
| Iiwooner | 2.159.051 |
| Dichti | 7.908,6 Ew./km² |
| Blick uf AlgierBlick uf Algier |

**Algier** isch d Hauptstadt vo Algeerie.

Es isch di gröschti Stadt vo däm nordafrikanische Land. Si lyt an ere Bucht vom Middelmeer.

Dr Name chunt vom arabische *al-Dschazā’ir*, was uf düütsch “Insle” bedüütet.

Im Stadtpiet läben öppe 2,1 Millioone Möntsche, und i dr Metropolregioon vo Algier sind’s öppe sächsehalb Millioone.

D Altstadt *Kasbah* isch sid 1992 vo dr UNESCO als Wältkulturerb ygstueft.

Bi de Röömer het d Stadt *Icosium* gheisse, und si het scho denn en Meerhafe gha. 1830 isch d Stadt vo Frankrych eroberet worde, und si isch bis zu dr Unabhängikeit vo Algeerie d Hauptstadt vo dr französische Kolony gsi.

* dr Hafe vo Algier
* d Hauptposcht vo Algier

## Weblink

 **Commons: Algier** – Sammlig vo Multimediadateie