Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kalenderdatum

S **Kalenderdatum**, meischtens churz **Datum** gnännt, isch d Benennig vomene Tag im jewiilige Kalenderjahr im Rahme vomene Kalender.

S Kalenderdatum wird bi öis nach dr ISO 8601 in Form vomene *Datumsformat* schriftlich fixiert.

Hüt isch dr 12. Juni 2026.
D Bezeichnig isch abgleitet us Briefschlussformle wie *datum die nativitatis S. Ioannis A.D. MCCCL* – „'geeh am Tag vo dr Geburt vom Johannes em Täufer im Jahr des Herrn 1350“ (vo latiin *dare* „geben“; Partizip Perfekt Passiv: *datum* „Gegebenes“).

Im Mittelalter händ alli Tage vom Jahr en Name ghaa und d Jahr sind in relativem Bezug zumene grosse Ereignis benännt worde (*An Johanni, drei Jahre nach dr „Grosse Manntränke“*). Demit gits keni einheitliche Datumsaagabe vor dr Iifüehrig vom Gregorianische Kalender.

## Lueg au

* Kalender, d Feschtlegig vo dr Ziitiiteilig vomene Jahr.
* Ziitrechnig (Chronologie), di zyklisch sowie di linear Schtrukturierig vo dr Ziit.
* Julianisches Datum - Es Ziitmass i dr Aschtronomie

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Kalenderdatum“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Dr jüdisch Kaländer

E jüdische Gmäindskaländer vo 1831
Dr **jüdisch Kaländer** (*hebr.* הלוח העברי ha-lu'ach ha-iwri) isch e Lunisolarkaländer. D Möönet si wie bi äifache Mondkaländer an de Mondfaase usgrichdet. Näben em Normaljoor mit 12 Mondmöönet, wo mäistens 354 Dääg lang isch, git s Schaltjoor mit 13 Mondmöönet, wo im allgemäine 384 Dääg lang si, zum s Joor an s Sunnejoor aagliche, und es git kaländarischi Usnaamereegle, wo s normale Joor um e Daag verlengere oder verchürze.

S jüdische Joor foot hüte im Herbst mit em Tischri aa, wo noch dr jüdische Uffassig dr Monet isch, wo d Menschhäit erschaffe worde isch. In dr biblische Zit het s Joor mit em Nisan im Früelig aagfange. Dr Nisan isch dr Monet vo dr Erlöösig, wo d Vorfaare vo de Juude us Egüpte uszoge si. Au hüte wird d Erlöösig as wichdiger aagluegt as d Schöpfig, und bim religiöse Gebruch vom jüdische Kaländer gältet dr Nisan immer no as dr erst Monet vom Joor und dr Tischri nume as dr sibt.

D Nääme vo de Möönet si chaldäisch und stamme us em babylonische Exil.

## Litratuur

* Ludwig Basnizki: *Der jüdische Kalender. Entstehung und Aufbau*. Jüdischer Verlag, Frankfurt 1998, ISBN 3-633-54154-3.
* Henryk M. Broder, Hilde Recher (Hrsg.): *Der Jüdische Kalender Fünftausendsiebenhundertdreiundsiebzig 2012-2013*. 30. Uflaag, Ölbaum, Augsburg 2012, ISBN 978-3-927217-71-3 (erschiint jedes Joor sit 1983), Kaländarischi Usgoobe
* Sylvie Anne Goldberg: *Zeit und Zeitlichkeit im Judentum*. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2009, ISBN 978-3-525-54000-8 (=*Jüdische Religion, Geschichte und Kultur*, Band 10).
* Friedrich Karl Ginze]: *Handbuch der mathematischen und technischen Chronologie. Das Zeitrechnungswesen der Völker, 2. Band. Zeitrechnung der Juden, der Naturvölker, der Römer und Griechen sowie Nachträge zum 1. Bande*. J. C. Hinrichs'sche Buchhandlung, Leipzig 1911.
* Eduard Mahler: *Handbuch der jüdischen Chronologie*. Buchhandlung Gustav Fock, Leipzig 1916.
* Heinrich Simon: *Jüdische Feiertage. Festtage im jüdischen Kalender*. Hentrich & Hentrich, Teetz 2003, ISBN 3-933471-56-7.

## Weblingg

 **Commons: Dr jüdisch Kaländer** – Sammlig vo Multimediadateie
* Jüdischer JavaScript-Kalender bi *www.hagalil.com*
* Jüdische Kalendersoftware - u. a. für vili Smartfouns
* Dr jüdisch Kaländer bi *www.de.chabad.org*
* Onläin-Umrächner bi *www.nabkal.de*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Jüdischer\_Kalender“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Urgermanisch

| Urgermanisch |
| --- |
| **Verbreitig**: | (usgschtorbe) |
| **Linguistischi Klassifikation**: | * Urindogermanisch
Vorgermanisch
**Urgermanisch**
 |
| **Sproochchürzel** |
| ISO 639-2 |
gem

  |

Das isch e Karta vo vorrömerzitlicha Kultura, wo mit am Urgermanischa in Verbindig brocht werdend; öppa 500 v. Chr. bis 50 v. Chr.; dia Gägend, wo rosarot gfärbt isch, zeigt, wo d Jastorfkultur verbreitet gsi isch. Nochär denn, im 1. Jh. v. Chr., isch z Germanischa scho witer verbreitet gsi: Im Weschta öppa bis an da Rhii, im Süda bis zur Donau und im Oschta ungfähr bis an d Weixla.
**Urgermanisch** (au *Protogermanisch*) säit mä dr hüpothetische Vorlöifersprooch vo alle germanische Sprooche, gwüssermaasse d Ursprooch vo dr germanische Sproochfamilie, wo under anderem die hütige Sprooche Dütsch, Änglisch, Niiderländisch oder Schwedisch drzue ghööre. Es isch mööglig, ass s Urgermanisch sich rund um die westligi Ostsee im 2. Joorduusig v. d. Z. entwigglet het, spöötistens aber im 1. Joorduusig.

## D Sprächer und die wichdigste Merkmol vo dr Sprooch

D Sprächer vo dere Sproochstuefe wärde unabhängig vo ethnologische und geografische Beleg as Germane bezäichnet. Über d Datierig vom Urgermanisch cha mä wil Teggstzügniss feele nüt Gnaus sääge. D Sprooch, wo sich s Urgermanisch drus entwigglet het, wird als Vorgermanisch (ängl. *Pre-Germanic* und frz. *pré-germanique*) bezäichnet und bi dere het die Ersti Lutverschiebig mit em Stimmhaftwärde (Sonorisierig) vo de nöi entstandene stimmlose Riiblut (Vernersches Gsetz) und d Verlaagerig vom Akzänt uf d Stammsilbe nonig stattgfunde.

Zu de charakteristischste Merkmol vom Urgermanisch zelt im Beriich vo dr Fonologii s nöije Verschlusslut-*(Obstruänte)*-Sisteem, wo us dr erste Lutverschiebig uusechoo isch. Im Beriich vo dr Morfologii si s Süsteem vo de starke Wärb, wo uf Ablut basiert, d Iifüerig vom ene Zaanlut zum d Vergangehäit kennzäichne *(Dentalpräteritum)* und d Iifüerig von ere schwache Adjektivflexion uffelligi Merkmol vom Urgermanische.
# Sunnesystem

Objekte vu unserem Sunnesystem|  |
| --- |
| **Sunne** |
| Inneri Planete | (*Vulkanoide*) |
| **1. Merkur** |
| **2. Venus** |
| Aten-Typ-Asteroide |
| **3. Erde (Terra)** | Mond(Luna) |
| Erdbahnchrüzer |
| Apollo-Typ-Asteroide |
| **4. Mars** | Phobos, Deimos |
| Mars-Trojaner |
| Amor-Typ-Asteroide |
| Asteroidegürtel | Ceres, Pallas, Juno, Vesta |
| Usseri Planete | **5. Jupiter** | Io, Europa, Ganymed, Kallisto |
| Jupiter-Trojaner |
| **6. Saturn** | Enceladus, Tethys, Dione, Rhea, Titan, Iapetus |
| Zentaure | Chiron |
| **7. Uranus** | Miranda, Ariel, Umbriel, Titania, Oberon |
| **8. Neptun** | Triton, Nereid |
| Transneptunischi Objekte, Kuipergürtel | Plutinos | Pluto, Charon, (28978) Ixion, (90482) Orcus |
| Quaoar, (20000) Varuna, (136199) Eris |
| Sedna |
| Oortschi Wolke |

**Sunnesystem** heisst s gravitativ System vo unserer Sunne. Es isch sowohl e Planetesystem wie au en Eifachstärnsystem.

S Sunnesystem umfasst d Sunne, d Planete, wo um si umekreise, und deren ihri natürliche Satellite, d Zwärgplanete und anderi chliini Himmelskörper wie Komete, Asteroide und Meteoroide, und alli Gas- und Staubdeili, wo vo dr Aaziehigschraft vo dr Sunne in ere himmelsmechanisch hierarchische Ornig zämmeghebt wärde. Zum Sunnesystem ghört au unseri Ärde.

## Ufbou

Im Zentrum vom Sunnesystem befindet sich d'Sunne mit 1,39 Millione Kilometer Durmesser.

De Sunne am nöchste befinde sich die innere Planete
* Venus (Abstand zur Sonne 57,9×106 km, bzw. 0,39 AE),
* Venus (108,2×106 km, 0,72 AE),
* Erde (149,6×106 km, 1 AE) und dr Moo
* Mars (227,9×106 km, 1,52 AE)

Zu de Asteroidegürtel
* (1) Ceres
* (2) Pallas
* (3) Juno
* (4) Vesta

...

* (10) Hygiea ...

Zu de ussere Planete zelle d'Gasriise
* Jupiter (778,3×106 km, 5,2 AE),
* Saturn (1,429×109 km, 9,53 AE),
* sowie die Planete Venus (2,875×109 km, 19,2 AE),
* Venus (4,504×109 km, 30,1 AE)

Ze de Kuipergürtel
* Pluto
* Orcus
* Haumea
* Quaoar
* Makemake

Und andern Transneptunischen Objekten
* Gonggong
* Eris
* Sedna

Der sunnenöchscht Stärn isch de Proxima Centauri. Si Abstand zum Sunnesystem isch 4,24 Leechtjohr oder 268.000 AE.

## Entstehig vom Sunnesystem

Vor ca. 4,6 Milliarde Johr ischs Sunnesystem entstande.

*Lueg au* Liste vu de natürliche Satellite

|  |
| --- |
| **Beriich vu de Umlaufbahne** (Mio. km). Die senkrechte Farbbalke markeere de Spilruum zwische nem jewils chlainste un größte Bahnabstand zue de Sunne. |
|  |

| Die grundete (un gnaue) Verhältniss zwische de Umlaufzitte vu de Planete |
| --- |
| Merkur |  | 2:5 | (2:5,11) |  | Venus |
| Venus |  | 8:13 | (8:13,004) |  | Erde |
| Erde |  | 1:2 | (1:1,88) |  | Mars |
| Mars |  | 1:6 | (1:6,31) |  | Jupiter |
| Jupiter |  | 2:5 | (2:4,97) |  | Saturn |
| Saturn |  | 1:3 | (1:2,85) |  | Uranus |
| Uranus |  | 1:2 | (1:1,96) |  | Neptun |
| Neptun |  | 2:3 | (2:3,01) |  | Pluto |
# Himmelskörper

E **Himmelskörper** isch e natüürlichs Objekt, waa sich am Himmel zeigt wie e Stärn (z. B. d' Sunne), e Planet (z. B. d' Ärde), de Ärdmoo, e Asteroid oder Meteorid. D Himmelskörper ghöre näbe *Ruumflugkörper, kosmologische Objäkt* und *astronomische Elemänt vo de Himmelsmechanik* zu de Astronomische Objäkt.

Himmelskörper wärdend vaa de Astronomy und de Astrofysik undersuecht.

E Gägestand vaa däne beide Wüsseschafte synd di astronomische Objekt, waa sich am Tag- und Nachthimmel zeiged.

| Beobachtig im Sunnesystem | Beobachtig usserhalb vom Sunnesystem |
| --- | --- |
| Einzelobjekt | System | Strukture |
| * Sunne
* Planete
	+ Merkur
	+ Venus
	+ Ärde
	+ Mars
	+ Jupiter
	+ Saturn
	+ Uranus
	+ Neptun
* Zwergplanete
	+ Ceres
	+ Pluto
	+ Eris
* Chliikörper
	+ Komete
	+ Asteroide
	+ Meteoroide
* Mönd
* Planetering
* Kuipergürtel/ Transneptunischi Objekt
	+ Quaoar
	+ Sedna
* Oortschi Wolke
 | * Exoplanete
* Stärn
	+ Hauptreihestärn
	+ Blaui Zwärg
	+ Wiisse Zwärg
	+ Gäli Zwärg
	+ Roti Zwärg
	+ Bruuni Zwärg
	+ Schwarzi Zwärg
	+ Roti Riise
	+ Blaui Riise
	+ Roti Überriise
	+ Neutronenstärn
		- Pulsar
		- Magnetar
	+ Liste vo de Stärn
* Veränderligi Stärn
	+ Bedeckigsveränderligi
	+ Pulsationsveränderligi
	+ Eruptionsveränderligi
* Schwarzi Löcher
* Novae
	+ Zwergnovae
* Supernovae
 | * Planetesystem
* Doppelstärnsystem
* Stärnhufe
* Halo
* Galaxie
* Quasar
* Galaxiehufe
* Superhufe
 | * Näbel
	+ Emissionsnäbel
	+ H-II-Gebiet
	+ Planetarischi Näbel
	+ Reflexionsnäbel
* Dunkelwolke (Dunkelnäbel)
* Molekülwolke
* Globule
* Filamänt und Voids
 |

Ungklärt isch d' Fraag, ob schwarzi Löcher ou als Himmelskörper gnännt köund wärde.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Himmelskörper“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Merkur (Planet)

Dr Merkur
Dr **Merkur** (Sümbool: ) isch dr chlinscht und dr sunnenöchscht Planet vum Sunnesyschtem. Er isch weg sinre Grössi und dr chemische Zämesetzig en erdähnliche Planet. Sin Durmesser isch 4'878 Kilometr (öppe 40 Prozent vur Erde). Im Perihel isch dr Merkuur 45,9 Millione Kilometer vur Sunne entfernt, durschnittli umkreist er dr Sunne mitre Entfernig vu 57,9 Millione Kilometer. Für sini Umchreisig brucht er 58,6 Tääg, dr Abschtand zwüsche Sunneufgang und Sunneuntergang isch abr 175,9 Tääg lang. Er isch mit dr Venus eine vude einzige mondlose Planete. Es git e Theorie, wo meint, dr Merkur segg en Mond vur Venus male xi und segg vu ihre abgwiche.

## Uufbau

### Üssere Ufbau

D`Atmosphäri vum Merkur isch nid so usprägt, wie zum Biispil uf dr Erde. Will dr Merkur e schwachi Ahzüchigskraft hett (und drzue dr Druck am Bode nid mal ei Milliardschtel Bar entspricht), chame bir Atmosphäri vum Merkur nid vunre eigentliche Atmosphäri rede, wie mes vu anderne Sphärene kennt. Di Gashüll bestaht us Wassrstoff, Helium, Kalium, Natrium und Suurstoff. Weg dr schwache Ahzüchigskraft bliibet di Molekül nid lang ufm Merkur sondern entflüchet ins All. Und wils drum e vakuumartige Umgäbig het, gits ufm Merkuur grossi Temperaturunterschied: Am Tag misst me 460° C, uf dr Sunne abgwändete Syte -183° C.

1. Chruschte 100-200 km
2. Mantel 600 km
3. Chern 1'800 km Radius
D`Oberflächi wyst sehr viil Kratr uuf, will'd Meteoride unghindert in dr Merkur flüge chönd, ohni ir Atmosphäri z verglühe. Dr gröscht Teil vum Merkuur isch überseiyt mit dunklem Gstei, so dass dr Planet nur wenig Sunneliecht reflektiert; en Grund, wiso me ne nid guet vur Erde uus xeht.

Me vermuetet, dass es ide Kratr ide polare Regione gfrohrenes Wasser geh chönnt, wo wäge dr Neigig vum Merkuur ewig im Schatte isch und drmit au ewig Yys sii chan.

### Innere Ufbau

Dr gröscht Teil vum Innere, gnauer drüü viertel vum ganze Planet, isch wohl dr Chern, wo vor allem us Yse und Nickel bestaht. Weg dem grosse und schwere Chern übertrifft dr Merkuur mehreri anderi Planete mit sinre Dichti. Dr Planet kennt kei Plattetekonik und vulkanischi Aktivitäte.

## Weblink

* About:Space – En Ihtrag über dr Merkur
* NASA Fact Sheet – mit detailierte Informatione über dr Merkur

**SunnePlanete:** Merkur |
Venus |
Erde |
Mars |
Jupiter |
Saturn |
Uranus |
Neptun

**Anders:** Asteroid |
Asteroidegürtel |
Zwergplanete |
Komete |
Kuipergürtel |
Oort'schi Wolke