Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Stoffwäggsel

E Bischbil vom ene Stoffwäggselbrozäss: d Glykolyse: Äi Molekül Glucose wird zu zwäi Molekül Pyruvat umgsetzt und für das müesse zwäi Molekül ATP inwestiert wärde. Spööter im Brozäss wärde drfür vier Molekül ATP und zwäi Molekül NADH erzügt. S Pyruvat cha denn zum Bischbil im Zitratzüklus witer abbaut wärde.

Abchürzige:

Glu-6-P = Glucose-6-phosphat

Fru-6-P = Fructose-6-phosphat

Fru-1,6-bP = Fructose-1,6-bisphosphat

DHAP = Dihydroxyacetonphosphat

GAP = Glycerinaldehyd-3-phosphat

1,3-bPG = 1,3-Bisphosphoglycerat

3-PG = 3-Phosphoglycerat

2-PG = 2-Phosphoglycerat

PEP = Phosphoenolpyruvat

Pyr = Pyruvat
As **Stoffwäggsel** oder **Metabolismus** (griechisch μεταβολισμός, *metabolismós* „Stoffwäggsel“, mit dr latiinische Ändig *-us*) bezäichnet mä d Gsamthäit vo de chemische Brozäss in Lääbewääse. Drbii wandlet dr Organismus chemischi Stoff in Zwüschebrodukt (Metabolite) und Ändbrodukt um. Dank dene biochemische Vorgäng cha d Körpersubstanz ufbaut und erhalte wärde (Baustoffwäggsel) und Energii für Aktividääte, wo Energii verbruuche, gwunne wärde (Energiistoffwäggsel) und eso cha dr Körper sini Funkzioone ufrächt erhalte. Wääsentlig für e Stoffwäggsel si Enzym, wo chemischi Reakzioone schnäller lön lo ablaufe und sä stüüre (katalysiere).

Wenn fremdi Stoff umgsetzt wärde, wo vo usse ufgnoo worde si, so redet mä au vo Fremdstoffmetabolismus. Dr Umbau organismenfremde Stoff in organismenäigeni Stoff wird as Assimilazioon bezäichnet. S Gegedäil isch d Dissimilazioon, wo organismenäigeni Stoff abbaut wärde. Zum Stoffwäggsel ghöört au d Umwandlig vo schädlige Stoff in Stoff, wo chönne usgschiide wärde (Biodransformazioon).

Stoffwäggselvorgäng wärde vor allem in dr Biochemii erforscht. In dr Medizin und Füsiologii si si von ere groosse Bedütig, under anderem wil si chönne gstöört wärde. Mä cha sä aber au füsikalisch düte as Usdusch vo freier Energii gege Ornig: Lääbewääse vergröössere d Ornig und verbruche Energii drbii. Im Organismus nimmt d Entropii (d Unornig) ab uf Choste vo dr Umgäbig, wo si zuenimmt.

## Weblingg

 **Commons: Stoffwäggsel** – Sammlig vo Multimediadateie
* Biochemistry of Metabolism (ängl.) – Informazioone über die biochemische Aspäkt vom Thema Stoffwäggsel
* SuperCYP: Datenbank für Cytochrom-Metabolismus (ängl.)
* Roche's "Biochemical Pathways" as "Landcharte" zum Navigiere

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Stoffwechsel“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Écologii

**Écologii** isch d Wisseschaft vum Hüshalt vu dr Nadür. Dr ditsch Zoolog Ernst Haeckel het 1866 zum erschdt Mol där Bigriff so definiert: "die gsamt Wisseschaft vo dr Beziehige vu ne me Organismus zue sinnere Üssewält" und 1870 "d Lähre vu dr Ökonomie, vu däm Hüshalt vu dr dierische Organisme". Me redet in däm Zämmehang *hüüt* au vom *ökologische Gliichgwicht*, wo vom Mensch au chan gschtört werde.

Siithär het där Bigriff awwer aüi no ganz anderi Bedidunge: mr spricht au vu Écologii, wemmer an die natürlichi Umwält iwerhäupt dänkt, vor allem dänn, wänn si sich uff d Mänsche schlächt üwirke duet. Me redet in däm Zämmehang auch vom *ökologische Gliichgwicht* wo durch s menschliche Wirtschafte gschtört wird.

Ab 1970 gits dann aü ne Écologie-Biwegig, wu under anderem s Bleiwärk in Markelse un s Adomkraftwärk im badische Wyhl verhindert het. Badisch-elsässische Bürgerinitiativen

## Externi Sitte

 **Commons: Écologii** – Sammlig vo Multimediadateie