Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wikispecies

S Logo vu Wikispecies
**Wikispecies** isch e Wiki, wu vu dr Wikimedia Foundation aabotte wird. S Ziil vu Wikispecies isch e freje Katalog vu allne Arte aazlege, meh fir Wisseschaftler, weniger fir Laie. D Benutzer, wu bi Wikispecies wänn mitmache, mien kei akademischi Diplom uuswyyse, aber alli Byydreg mien d Aaforderige vu dr wisseschaftlige Fachwält erfille. Wikispecies isch verfiegbar unter dr „Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported“ un dr „GNU-Lizänz fir freji Dokumäntation“.

Aagfange het Wikispecies mit eme Ufruef an Biologe im Augschte 2004. Dr Biolog *Benedikt Mandl* het im Summer 2004 Lyt zämmebrocht, wu an eme sonige Projäkt inträssiert gsi sin. Im Septämber 2004 isch s unter dr Adräss  yygrichtet wore. Syt em 14. Septämber 2004 isch s e offiziäll Schweschterprojäkt vu dr *Wikimedia Foundation*. Syt em April 2005 git s des Projäkt, wu e Ramme z Verfiegig stellt fir e Katalog vu dr Linnesche Taxonomii mit Link zue Wikipedia-Artikel iber einzelni Arte.

Am 10. Oktober 2006 het Wikispecies 75.000 Artikel gha, am 20. Mai 2007 100.000 mit insgsamt 5.495 regischtrierte Benutzer. Am 8. Septämber 2008 het s 150.000 Artikel erreicht.

Uf Wikispecies cha mer keini Bilder oder andri Dateie lokal uffelade, mer sott statt däm Bilder vu dr Allmänd bruche.

Zue dr einzelne Artikel iber Arte cha mer au Nämme in verschidene Sproche yyfiege, z. B. au di alemannische Nämme.

E eige **Alemannisch Wikispecies** git s innerhalb vu dr Alemannische Wikipeda mit dr Projäktsyte Pflanzenämme, Diernämme un Pilznämme, wu dradizionälli alemannischi Volksnämme vu Pflanze, Dier un Pilz gsammlet wäre.

## Fueßnote

## Weblink

* Offiziälli Websyte
# Azore

| Azoren |
| --- |
| NASA-Satellitebild vo de Azore NASA-Satellitebild vo de Azore |
| **Gwässer** | Atlantik |
| Geografischi Lag | 38° 30′ N, 28° 0′ W38.5-28 |
| Karte von Azore |
| **Zahl vo de Insle** | 9 (+ e Hufe Felse) |
| **Hauptinsle** | São Miguel |
| **Gsamtflechi** | 2,333 km² |
| **Iiwohner** | 247,000 (2012) |
| Charte vo de Azore Charte vo de Azore |

D **Azore** (port. *Ilhas dos Açores* [ɐ'soɾɨʃ], uf Dütsch: *Habichtsinsle*) si e Grubbe vo nüün gröössere und meerere chliinere portugiisische Atlantikinsle. D Hauptinsle isch São Miguel. D Azore lige 1'369 km westlig vom öiropäische Festland (Cabo da Roca) und 4.382 km ostwärts vo Nordamerika (US-Bundesstaat Virginia). D Insle Flores isch am nöggste zum nordamerikanische Festland, 2'342 km vo Nöifundland in Kanada äwägg.

Verwaltigstechnisch bilde d Azore en autonomi Region vo Portugal, d *Região Autónoma dos Açores*. Si si zwar zimlig wit vom öiropäische Festland äwägg, aber as Däil vo Portugal ghööre si zur Öiropäische Union.

Es läbe fast e Viertel Million Lüt uf de Azore, wo Landwirtschaft betriibe und Milch, Rindfläisch, Tee und Ananas broduziere oder im Turismus schaffe.

## Litratuur

* Michael Bussmann: *Reiseführer Azoren*. Michael Müller Verlag, 5. Uflag 2013, ISBN 978-3-89953-576-1.
* Roman Martin: *Azoren – die 77 schönsten Küsten- und Bergwanderungen*. Rother Bergverlag, 3. Uflag 2012, ISBN 978-3-7633-4367-6.
* *Autokarte: Azoren*. Freytag + Berndt, 2012, ISBN 978-3-7079-1060-5.
* Andreas Stieglitz: *Azoren: das subtropische Inselparadies*. Books on Demand, 1. Uflag 2009, ISBN 978-3-8370-3443-1.

## Weblingg

 **Wikimedia-Atlas: Azoren** – geographischi un historischi Charte
 **Commons: Azoren** – Sammlig vo Multimediadateie
* Governo Regional dos Açores – Website vo dr Regionalregierig (portugiisisch, änglisch)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Azoren“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Kanarischi Insle

| Kanarischi Insle Islas Canarias |
| --- |
| Wappe | Flagge |
| Flagge vu Islas Canarias | Wappe vu Islas Canarias |
| Verwaltigssitz: | Santa Cruz de Tenerife/Las Palmas de Gran Canaria |
| Bevölkerig
 - Gsamt 2004
 - Dichte
 - Aateil an dr spanische Gsamtbevölkerig:  | Rang 8 vo 19
1.915.540 Yyw.
257 Yyw./km²
4,4 % |
| Geografii |
| Flächi
 - Gesamt
 - Aateil an dr spanische Gsamtflächi: | Rang 13 vo 19
 - 7 447 km²
 - 1,5 % |
| Uusdehnig: | Nord-Süd: ca.200 Wescht-Oscht: ca.500 |
| Lag vo dr autonome Gmeinschaft Kanarischi Insle z Spanie |
| ISO 3166-2: | ES-CN |
| Verwaltig un Bolitik |
| Amtssproche: | Spanisch |
| Autonomii sit: | 16. August 1982 |
| Präsident: | Paulino Rivero Baute, Coalición Canaria (CC) |
| Parlamentarischi Vertretig |
| - Kongress: | 14 Sitze |
| - Senat: | 2 Sitze |
| Gliderig: | 2 Provinzen |
| Internetpräsenz vu dr autonome Gmeinschaft Kanarischi Insle |

Die **Kanarische Insle** oder churz au d **Kanare** sin ä Inselgruppe im Atlantik, wo geographisch zue Afrika, politisch aber zue Schpanie ghört. Si ligge öbbe 150 km weschdlich vo Südmarokko. Drzue ghöre d Insle Teneriffa, Fuerteventura, Gran Canaria, Lanzarote, La Palma, La Gomera, El Hierro un etlichi chliineri und teils unbwohnti Insle.

D Bezeichnig "Kanare" chunnt vermuetlich vom latinische Wort Canis (»Hund«), wil de Sag noch d Insle vo grosse Hünd bewacht worde sin.
# Juan-Fernández-Archipel

| Juan-Fernández-Archipel |
| --- |
| D Insle Robinsón Crusoe, d Hauptinsle vom Archipel D Insle Robinsón Crusoe, d Hauptinsle vom Archipel |
| **Gwässer** | Pazifische Ozean |
| Geografischi Lag | 33° 40′ S, 78° 50′ W-33.666666666667-78.833333333333 |
| Karte von Juan-Fernández-Inseln |
| **Zahl vo de Insle** | 3 |
| **Hauptinsle** | Robinsón Crusoe |
| **Gsamtflechi** | 143 km² |
| **Iiwohner** | 633 (2002) |
| Dr Hauptort San Juan Bautista uf Robinsón Crusoe Dr Hauptort San Juan Bautista uf Robinsón Crusoe |

D **Juan-Fernández-Insle** oder dr **Juan-Fernández-Archipel** si en Inselgrubbe (Archipel) im südlige Pazifische Ozean, wo zu Chile ghört. Dr Archipel lit zwüsche 601 km (Robinsón Crusoe) und 747 km (Alejandro Selkirk) westlig vom chilenische Festland, öbbe uf dr Bräiti vo Valparaíso und bestoot us drei Insle:

* Robinsón Crusoe, (span. *Isla Robinsón Crusoe*, früener *Isla Más a Tierra*), 96,4 km², as äinzigi vo dr Gruppe bewoont. Hauptsiidlig San Juan Bautista, öbbe 600 Iiwooner
* Alejandro Selkirk, (span. *Isla Alejandro Selkirk*, früener *Isla Más Afuera*), 44,6 km², 160 Kilometer westlig vo Isla Robinsón Crusoe
* Santa Clara, 2,2 km², e baar Kilometer südwestlig vo dr Insle Robinsón Crusoe

D Inselgrubbe ghöört verwaltigstechnisch zur chilenische Región de Valparaíso.

Dr Ursprung vo de Insle isch vulkanisch.

## Litratuur

* Carl. D. Goerdeler, Malte Sieber: Chile, Osterinsel, Juan-Fernandez-Archipel. Reisen mit Insider-Tipps. Mit Reiseatlas und Sprachführer Spanisch. In: Marco Polo Reiseführer. 5. Auflage. MairDumont, Ostfildern 2009, ISBN 978-3-8297-0387-1.
* Hugo Weber: *Signalmaat Weber. Zehn Jahre auf der Robinsoninsel,* Reutlingen (Ensslin & Laiblin) um 1940

## Weblingg

 **Commons: Juan-Fernández-Inseln** – Sammlig vo Multimediadateie
* Universidäät Cambridge: Bricht über d Veränderig vo dr Vegetation (änglisch)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Juan-Fernandez-Archipel“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Ascension

| Ascension |
| --- |
| Foti vo Ascension us em Wältruum Foti vo Ascension us em Wältruum |
| **Gwässer** | Atlantik |
| Geographische Lage | 7° 56′ S, 14° 22′ W-7.9402777777778-14.369722222222859 |
|

|  |
| --- |
| Ascension (Atlantischer Ozean)Ascension |

 |
| **Lengi** | 14 km |
| **Breiti** | 12 km |
| **Flechi** | 91 km² |
| **Hechschti Hebi** | *The Peak* 859 m |
| **Iiwohner** | 885  (2008) 9,7 Einw./km² |
| **Hauptort** | Georgetown |
| Topografischi Charte vo Ascension Topografischi Charte vo Ascension |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Flagge Ascensions | Wappen Ascensions |
| Flagge | Wappen |

 |

**Ascension** (au **Himmelfaartsinsle**) isch e chliini dropischi Insle im Südatlantik zwüsche Afrika und Südamerika, wo zum britische Überseegebiet St. Helena, Ascension und Tristan da Cunha ghöört. Iiri Hauptstadt isch Georgetown.

Klimadiagramm von Ascension
## Geografii

Dr Ursprung vo dr Insle isch vulkanisch. Si lit 80 km westlig vom Mittelatlantische Rugge. Vo Norde ud Süüde isch si öbbe 12 km grooss, vo Oste uf Weste öbbe 14 km. D Flechi isch öbbe 91 km² und dr höggsti Punkt („The Peak“, Green Mountain) isch 859 m über em Meer.

Uf dr Insle lääbe weniger as duusig Lüt.

## Litratuur

* Reginald Aldworth Daly: *The geology of Ascension Island.* In: *Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences*, 1925 (60), 3–80.
* Philip Ashmole und Myrtle J. Ashmole: *St Helena and Ascension Island. A natural history.* Nelson, Oswestry 2000, ISBN 978-0-904614-61-9.

## Weblingg

 **Commons: Ascension** – Sammlig vo Multimediadateie
* Offiziell Website (änglisch)
* Ascension Conservation Office
* Rageetestart vo Ascension us
* Spiegel.de: Großbritannien erhebt Anspruch auf riesiges Atlantik-Gebiet
* Economist.com: Ascension as Bischbil für Terraforming (änglisch)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Ascension“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Blatt (Pflanze)

S' **Blatt** (althochdeutsch: *plat*; lat. *folium*) isch näbe dä Schprossachsä und de Wurzlä eis vo dä drü Grundorgan vo dä höcherä Pflanze und isch dä Organtyp Phyllom. Blätter sind siitlichi Uuswüchs a de Knote (Nodi) vo dä Schprossachsä. Diä urschprünglichi Funktion vo dä Blätter isch d' Fotosünthese (Ufbau vo organische Schtoff mit Hilf vo Liecht) und Transchpirazion (Wasserverdunschtig isch wichtig für d' Nährschtoffufnahm und -transport).

Blätter wachsed nur by Schprosspflanze, das bedütet by farnartige Pflanze (Pteridophyta) und Samepflanze (Spermatophyta). Dagäge fähled sie by Moos, Alge, Pilz und Flächte, a derä Thallus allerdings blattähnlichi Schtukture ufträte chönnd, diä aber nur ä Analogie vo dä Blätter z' betrachte sind.

De Riichtum a Blattforme isch gross. I einige Fäll entschtöhnd im Lauf vo dä Evolution au Blattorgan, diä mit de urspchrüngliche Funktion vom Blatt, nämli de Photisünthese und Transchpiration, nüt meh z'tue händ: zum Biischpiel Blüeteblätter, Blattdorne und Blattranke, und Chnoschpeschuppe (luegMetamorphose vomne Blatt).

|  |
| --- |
|
Laubblatt vonerä Lindä (*Tilia* spec.) |

## Anatomie

De hie beschriebeni anatomischi Ufbau gilt für es bifaziales Laubblatt, das isch dä hüüfigschti Laubblatt-Typ. Für alli Blätter charakteristisch sind d' Elememänt Epidermis, Mesophyll und Liitbündel.

### Epidermis

De inneri Ufbau vomne typische Laubblatt
Diä oberschti Schicht vomne Blatt schlüsst nach use mit äm Abschlussgwäbi vo dä Epidermis, ab, diä nur us einerä Zällschicht beschtaht. D' Epidermis hät nach use ei wasserdichti Wachsschicht Cuticula, diä e unregulierti Verdunschtig chann verhindere. D' Zälle vo dä Epidermis händ i de Regle kei Chloropaschte (d' Zällteil i denä d' Photisünthese schtattfinde tuet).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Blatt\_(Pflanze)“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Alkohol

Die funkzionelli Grubbe vo de Alkohol isch d Hydroxygrubbe, wo **blau** markiert isch. R isch en Alkyl-Räst, aber *kä* Aryl-Räst, Acyl-Räst oder e Heteroatom.
Dr HOC-Bindigswinkel im ene Alkohol.
**Alkohol** (arabisch الكحول‎, DMG *al-kuḥūl*, oder الغول‎ / *al-ġawl*: s Allerfeinste, räini Substanz, äigentlig: fiins Antimonpulver) si chemischi Verbindige, wo äi oder meereri Hüdroxygrubbe (–O–H) häi, wo an alifatischi Choolestoffatom bunde si. De Alkohol, wo vo de Alkane abgläitet si, säit mä Alkanol. Zum d Alkohol klar vo Halbacetale oder Carbonsüüre abzgränze, cha mä ergänze, ass s Choolestoffatom mit dr Hydroxygrubbe nume no mit Choolestoff- oder Wasserstoffatom daf bunde si.

Wenn d Hydroxygrubbe an e Choolestoffatom bunde isch, wo Däil vom ene aromatische Ring isch, so wärde d Verbindigen as Fenol bezäichnet. Si ghööre nit zu de Alkohol, wil die Hydroxygrubbe analog zun ere Carboxygrubbe suur regiere.

Was mä in dr Umgangssprooch under Alkohol verstoot, isch s Ethanol, e drinkbare Alkohol mit dr Summeformle C2H6O.

## Weblingg

* Mitschnitte von Vorlesungen der Universität Tübingen, Experimentalchemie II, Organische Chemie.
* Schulversuche zum Thema Alkohole
* *Lernzirkel Alkohole.* In: *ZUM-Wiki.* Zentrale für Unterrichtsmedien im Internet e. V. [ZUM Internet e. V.], 28. Dezember 2009, archiviert vom Original am 28. Dezember 2009; abgruefen am 7. Februar 2010.

## Fuessnoote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Alkohole“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Wüsseschaft

Mit **Wüsseschaft** isch d Erwiterig vom Wüsse dur Forschig gmäint, si Witergoob dur d Leer, dr gsellschaftligi, historischi und instituzionelli Raame, wo mä das in em organisiert macht, und s ganze Wüsse, wo so erworbe worde isch. D Forschig isch die methodischi Suechi noch nöije Erkenntniss und iiri süstematischi Dokumentazioon und Veröffentligung in dr Form vo wüsseschaftlige Arbäite. D Leer isch d Witergoob vo de Grundlaage vom wüsseschaftlige Forsche und d Vermiddlig vom ene Überblick über s Wüsse vom ene Forschigsfäld (dr sogenannt aktuell Stand vo dr Forschig).

## D Wüsseschaftstheorii

D Wüsseschaftstheorii isch e Däilgebiet vo dr Filosofii, wo sich mit em Sälbstverständnis vo dr Wüsseschaft in dr Form vo dr Analüüse vo iire Vorussetzige, Methode und Ziil beschäfdigt. Dodrbi wird bsundrigs iire Woorhetsaaspruch kritisch hinderfrogt. Für d Forschig, wo noch nöije Erkenntniss suecht, isch bsundrigs d Froog noch de Methode und Vorussetzige für d Erkenntnisgwünnig vo Bedütig. Die Froog wird in dr Erkenntnistheorii behandlet.

## Wüsseschaftsberiich

Iidäilig vo dr Wüsseschaft bim Aristoteles im 4. Joorhundert v. d. Z. (noch em Ottfried Höffe)
Scho dr Aristoteles het d Wüsseschaft in Däilberiich, sogenannti Äinzelwüsseschafte iidäilt. Die klassischi nöizitligi Iidäilig underschäidet Natur-, Gäistes- und Gsellschaftswüsseschafte und Gebiet, wo dank dr Verwüsseschaftligung drzue cho si: Agrar-, Ääscheniöör-, Wirtschafts-, Rächtswüsseschaft und Medizin.

D Iidäilig vo dr Wüsseschaft isch bsundrigs für organisatorischi Zwäck (Fakultääte, Fachberiich) und für die süstematischi Ornig vo Veröffentligunge vo Bedütig (z. B. Dewey Decimal Classification, Uniwerselli Dezimalklassifikazioon).

Mee und mee wärde au interdisziplinääri Beriich definiert, wo sich mit Frooge beschäfdige, wo zwäi oder no mee Wüsseschaftsgebiet aagöön.

## Lueg au

 **Portal:Wisseschaft**

## Litratuur

* Guy Debord: *Die Gesellschaft des Spektakels*, Berlin: Edition Tiamat, 1996, S.230 ff..
* Hartmut Heuermann: *Wissenschaftskritik. Konzepte Positionen Probleme*, Tübinge und Baasel: A. Francke, 2000.
* Ulrich Herb: *Empfehlungen, Stellungnahmen, Deklarationen und Aktivitäten wissenschaftspolitischer Akteure zur Gestaltung des wissenschaftlichen Kommunikationssystems*. Berlin: Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, 2012.

## Weblingg

 **Commons: Wissenschaften** – Sammlig vo Multimediadateie
* Grundsätze zur Sicherung guter wissenschaftlicher Praxis (PDF; 708 kB) der Deutschen Forschungsgemeinschaft, Januar 1998
* Exposure Science in the 21st Century: A Vision and a Strategy, The National Academies Press, gratis pdf, änglisch

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Wissenschaft“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Lebewesen

| Lääbewääse |
| --- |
|
Vo obe linggs, im Uhrzäigersinn: Rote Murebiine, Fichtestäibilz, Schimpans, s Wimperedierli *Isotricha intestinalis*, Asiatische Haanefuess und ei Grpenalge (us dr Ordnig Volvocales)
 |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klassifikation:* | Lääbewääse |

 |
| Domäne |
| * Öikariote (Eukaryota)
* Archaeä (Archaea)
* Bakterie (Bacteria)
 |

**Lääbewääse** si organisierti Äihäite, wo under anderem zu Stoffwäggsel, Furtpflanzig, Räizbarkäit, Wachsdum und Ewoluzioon fähig sin. Lääbewääse brääge entschäidend s Bild vo dr Ärde und d Zämmesetzig vo dr Ärdatmosfääre (Biosfääre). Nöieri Schetzige lön lo vermuete, ass 30 Brozänt vo dr gsamte Biomasse uf dr Ärde uf underirdisch lääbendi Mikroorganisme entfalle. Rezänti Lääbewääse stammen immer vo andere Lääbewääse ab (Abstammigstheorii). Wie si us abiogene Vorforme entstande is wird intensiv erforscht.

D Biologii undersuecht d Lääbewääse, wo hüt bekannt si, und iiri Evoluzion und d Gränzforme vom Lääbe (z. B. Wiire) mit naturwüsseschaftlige Methode.

## Litratuur

* Hans-Joachim Flechtner: *Grundbegriffe der Kybernetik – eine Einführung*. Wissenschaftliche Verlags-Gesellschaft, Stuttgart 1970.
* Anna Maria Hennen: *Die Gestalt der Lebewesen. Versuch einer Erklärung im Sinne der aristotelisch-scholastischen Philosophie.* Königshausen & Neumann, Würzburg 2000, ISBN 3-8260-1800-1.
* Sven P. Thoms: *Ursprung des Lebens*. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt 2005, ISBN 3-596-16128-2.
* Günther Witzany: *Natur der Sprache – Sprache der Natur. Sprachpragmatische Philosophie der Biologie.* Königshausen & Neumann, Würzburg 1993, ISBN 978-3-88479-827-0.

## Weblingg

 **Commons: Lebewesen** – Sammlig vo Multimediadateie
* Projekt „Tree of Life“ (änglisch)

## Kwelle
# D Domäne in dr Biology

D Position vo dr Domäne innerhalb vo dr biologische Klassifikazioon.
Dr phylogenetisch Baum, wo uf de Sequenze vo der rRNA basiert.
D **Domäne** isch di hegscht Klassifizierigskategory in dr sischtematische Yydailig vu dr Lääbewääse noch em Carl R. Woese (University of Illinois), wo jetz allgmain akzeptiert wird.

## Yydailig

Alli Lääbewääse wären in däm Sischtem in drei Domänen yydailt, doderby basiert d Unterdailig uf dr unterschidlige Struktur vu dr ribosomale Ribonukleinsyyri (rRNA). Die drei Domäne sin:

* Bakterie (Bacteria), veraltet: Eubacteria
	+ Di Domäne vu dr Bakterien isch in Phyla (Stämm) unterdailt.
* Archäe (Archaea), veraltet: Archaebacteria
	+ Di Domäne vu dr Archäen isch in Phyla (Stämm) unterdailt.
* Eukaryote (Eukaryota)
	+ Di Domäne vu dr Eukaryoten isch in Regna (Rych) unterdailt.

Fir d Domäne *Eukaryota* sin au d Näme *Eukarya* un *Eucarya* gängig. Woese, Kandler un Wheelis hän bi ihrem anne 1990 vereffetligte Vorschlag zur Yydailig vu dr Lääbewääsen in drei Domäne dr Uusdruck *Eucarya* brucht.

Näb em Sischtem, wu uf dr Verwandtschaftsgrad zruckgoht, wären alli Lääbewääse no ihre Zällstruktur in zwoo Gruppen yydailt:

* Prokaryote (au «Prokaryonte»): Lääbewääsen ohni Zällchärne
* Eukaryote (au «Eukaryonte»): Lääbewääsen, wu d Zälle ne Zällchärne hän

D Aagherige vu dr Domäne Bacteria un Archaea sin Prokaryote, alli ibrige Lääbewääse sin Eukaryote. Die Yydailig no dr Zällstruktur isch kai taxonomischi Yydailig. .

Fir Vire, Viroid un Prione, wu kai Lääbewääse sin, git s en aigeni Klassifikation.

## Hischtorischi Sischtematik

Im friejere Sischtem vu dr Lääbewääse isch nit unterschide wore zwische Bakterien un Archäe, un d Archäe sin, wel si wie d Bakterie Protische sin, zue dr Bakterie grächnet wore.

## Quälle

* Carl R. Woese, Otto Kandler, Mark L. Wheelis: *Towards a natural system of organisms: Proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya*. In: *Proceedings of the National Academy of Sciences USA.* Band 87, 1990, S. 4576–4579 (PDF).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Domäne\_(Biologie)“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Anatomii

D **Anatomii** (us griechisch ἀνά *aná* „uf“ und τομή *tomé* „Schnitt“) isch e Däilgebiet vo dr Morphologii. Si isch in dr Medizin bzw. Humanbiologii (Anthropotomii), Zoologii (Zootomii) und Botanik (Fütotomii) d Leer vom Ufbau vo de Organisme.

D Anatomii vom menschlige Chopf
Es wärde d Gstalt, d Laag und d Struktur vo Körperdäil, Organ, Gwääb oder Zälle undersuecht. Die pathologischi Anatomii befasst sich mit chrankhaft veränderete Körperdäil. Die mikroskopischi Anatomii befasst sich mit de fiinere biologische Strukture bis zur molekulare Eebeni und chnüpft an d Molekularbiologii aa. Die klassischi Anatomii verwändet e standardisierti Nomenklatur, wo uf dr latiinische und dr griechische Sprooch basiert.

## Litratuur

* Gerhard Baader: *Zur Anatomie in Paris im 13. und 14. Jahrhundert.* Medizinhistorisches Journal 3 (1968), S. 40–53.
* Leonardo da Vinci: *Anatomische Zeichnungen.* Aus der königlichen Bibliothek auf Schloss Windsor. Hamburger Kunsthalle 1979.
* Jean Marc Bourgery, N. H. Jacob: *Atlas of Human Anatomy and Surgery.* The complete colored Plates of 1831–1854. Jean-Marie Le Minor, Henri Sick: Atlas der Anatomie und Chirurgie von J. M. Bourgery und N. H. Jacob. Taschen, Köln 2005, ISBN 978-2-286-01268-7.
* Ernst Seidl, Philipp Aumann: *KörperWissen. Erkenntnis zwischen Eros und Ekel*, Tübinge: MUT, 2009, ISBN 978-3-9812736-1-8.
* Ralf Vollmuth: *Das anatomische Zeitalter.* Verlag Neuer Merkur, Münche 2004, ISBN 3-929360-70-5.
* Hermann Stannius:  *Handbuch der Anatomie der Wirbelthiere*, Band 1. Veit, 1854.
* Carl von Siebold und Hermann Stannius: *Handbuch der Zootomie*, Band 2. Veit, 1854.
* Ralf Vollmuth: *Das anatomische Zeitalter. Die Anatomie der Renaissance von Leonardo da Vinci bis Andreas Vesal*. Verlag Neuer Merkur, Münche 2004, ISBN 3-929360-70-5.

## Weblingg

 **Commons: Anatomii** – Sammlig vo Multimediadateie
* Vorlesung Topographische Anatomie Videoufnaam von ere Vorlääsig. Vo TIMMS, Tübinger Internet Multimedia Server vo dr Eberhard Karls Universidäät Tübinge.
* apotheken-umschau: interaktive Körperatlas
# Füsiologii

D **Füsiologii** (altgr. φύσις *phýsis* ‚Natuur‘ und λόγος *lógos* ‚Leer‘, ‚Vernumft‘ bzw. *physiologica* = Natuurkund) isch es Däilgebiet vo dr Biologii und dr Medizin. Es git sich ab mit de füsikalische und biochemische Vorgäng in de Zälle, Gwääb und Orgaan vo alle Lääbewääse und wie alli Lääbensvorgäng im ganze Organismus ufenander iiwirke. S Ziil vo dr Füsiologii isch s z verstoo wie sich e Süsteem benimmt (zum Bischbil si Stoffwäggsel, Beweegig, s Entstoo vo nöijem Lääbe, Waggsdum, Furtpflanzig) und das möögligst uf dr Ebeni vo de molekulääre Brozäss.

D Bezäichnig *Füsiologii* isch um 1525 vom Jean François Fernel brägt worde. Füsiologisch gforscht und usbildet wird in dr Biologii, dr Medizin, dr Psüchologii und in dr Sportwüsseschaft.

## Liddratuur

### Humanmedizin

* Ernst Schubert: *Physiologie des Menschen. Grundriss für medizinische Fachberufe.* Verlag Wissenschaftliche Scripten, Zwickau 2002, ISBN 3-928921-79-7.
* Rainer Klinke, Hans-Christian Pape, Stefan Silbernagl (Hrsg.): *Lehrbuch der Physiologie.* 5. Auflage. Thieme, Stuttgart 2005, ISBN 3-13-796003-7.
* Robert F. Schmidt, Florian Lang, Manfred Heckmann (Hrsg.): *Physiologie des Menschen.* 31. Auflage. Springer, Heidelberg 2010, ISBN 978-3-642-01650-9.
* Stefan Silbernagl, Agamemnon Despopoulos: *Taschenatlas der Physiologie.* 7. Auflage. Thieme, Stuttgart 2007, ISBN 3-13-567707-9.
* Gerhard Thews, Peter Vaupel: *Vegetative Physiologie.* 5. Auflage. Springer-Verlag Berlin Heidelberg 2005, ISBN 3-540-24070-5.
* Thomas Braun et al.: *Kurzlehrbuch Physiologie.* 1. Auflage. Elsevier, Urban und Fischer, München 2006, ISBN 3-437-41777-0.

### Pflanzefüsiologii

* Peter Schopfer, Axel Brennicke: *Pflanzenphysiologie. Begründet von Hans Mohr*. 6. Auflage. Elsevier, München 2006, ISBN 978-3-8274-1561-5.
* Walter Larcher: *Ökophysiologie der Pflanzen. Leben, Leistung und Streßbewältigung der Pflanzen in ihrer Umwelt*. 6. Auflage. Ulmer Verlag, Stuttgart 2001, ISBN 3-8252-8074-8.

### Dierfüsiologii

* Heinz Penzlin: *Lehrbuch der Tierphysiologie*. 7. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, 2005, ISBN 3-8274-0170-4.

## Weblingg

* Deutsche Physiologische Gesellschaft
* Füsiologii Animazione
* Rezensione vo Füsiologiibüecher

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Physiologie“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |