Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 18. Juni

|  |
| --- |
| Historischi Johresdäg
Mai · **Juni** · Juli |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |

 |

Dr **18. Juni** isch dr 169. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 170. in Schaltjohr), dodermit blybe no 196 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

Johann August Sutter
Roald Amundsen
* 1155: Dr Friedrich I. Barbarossa wird z Rom vum Papscht Hadrian IV. zum remisch-dytsche Chaiser gchrent.
* 1452: In dr Bulle *Dum diversas* gstattet dr Papst Nikolaus V. em portugiesische Chenig Alfons V. s Erobere vu Länder vu dr «Uuglaibige» z Weschtafrika. Dr Papscht duldet s Versklave vu Mänsche mit ere dunkle Hut.
* 1815: In dr Schlacht bi Waterloo wird dr Napoléon Bonaparte vu britische un preußische Druppe unter em Arthur W. Wellington un em Gebhard Leberecht von Blücher gschlaa.
* 1821: Z Berlin wird *Der Freischütz* vum Carl Maria von Weber urufgfiert.

## Uf d Wält chuu

* 1332: Johannes V. Palaiologos, Chaiser vu Byzanz
* 1843: Olin Wellborn, US-amerikanische Bolitiker
* 1865: Wilhelm Balmer, Baasler Kunstmooler
* 1874: Hermann Vortisch, dytsche Dokter un Schrifteller
* 1906: Felix Burckhardt («Blasius»), Schwyzer Schriftsteller
* 1915: Martin Egg, dütsche Bankchaufme und Autor
* 1920: Paul Ibenthaler, dytsche Moler un Bildhauer
* 1929: Jürgen Habermas, dütsche Filosoof und Sozioloog
* 1963: Elisabeth Ackermann, Schwyzer Politikerin
* 1974: Laurent Litzenburger, franzesische Hischtoriker
* 1981: Marco Streller, Schwyzer Fueßballer

## Gstorbe

* 0741: Leo III., Chaiser vu Byzanz
* 1880: Johann August Sutter, schwyzerisch-kalifornische Ländereiebsitzer un Grinder vu New-Helvetia
* 1909: Emil Kauffmann, dytsche Musikpedagog, Komponischt un Dirigänt
* 1928: Roald Amundsen, norwegische Polarforscher
* 1935: Rudolf Wintermantel, dytsche Haimetdichter
* 1955: Willy Burkhard, Schwyzer Komponischt
* 1971: Paul Karrer, Schwyzer Chemiker
* 1972: Hans Schmidt, Schwyzer Architäkt
* 2001: Dino Larese, Schwyzer Schriftsteller
* 2020: Adelheid Studer-Thiersch, Schwyzer Ornithologi
* 2021: Carl Miville, Schwyzer Bolitiker
* 2022: René-Nicolas Ehni, elsässische Schriftsteller

## Weblink

 **Commons: 18. Juni** – Sammlig vo Multimediadateie
# Seoul

Dradizionelli und modärni Geböid im Zentrum vo Seoul
**Seoul** (kor. 서울, Ussprooch: [sʌ.ul] ) isch d Hauptstadt vo Südkorea. Vom 29. Novämber 1394 bis dass Korea 1910 ins Japanische Kaiserriich iigliideret worde isch, isch Seoul d Hauptstadt vo Korea gsi, denn bis dass Korea in Nord- und Südkorea ufdäilt worden isch, d Hauptstadt vo dr japanische Browinz Chōsen. Au noch dr Verfassig vo Nordkorea hätt Seoul d Hauptstadt sötte wärde, in ere Verfassigsänderig isch aber im Dezämber 1972 Pjöngjang zur Hauptstadt vo dr Volksrepublik worde.

Die äigentligi Stadt Seoul het 9,8 Millione Iiwohner (2010); in dr Metropolregion Seoul, wo vilmol as Sudogwon (수도권, 首都圈) bezäichnet wird und wo au d Millionestedt Incheon und Suwon drzue ghööre, lääbe öbbe 23,8 Millione Mensche (2010). Übbe d Helfti vo alle Südkoreaner läbe eso in dr Stadt Seoul oder in äinere vo iire Satellitestedt. D Seouler Metropolregion Sudogwon gältet as zwäitgrösste Balligsruum uf dr Wält noch Tokio-Yokohama.

Seoul isch nit nume die grössti Stadt, sondern au s Handels-, Industrii-, und Kulturzentrum vo Südkorea. 1988 isch d Stadt Gastgääber vo de Olympische Summerspiil gsi und 2002 häi dört Spiil vo dr Fuessball-Wältmäisterschaft stattgfunde.

## Weblingg

 **Commons: Seoul** – Sammlig vo Multimediadateie
* Offizielle Website in koreanisch bzw. änglisch
* Sehenswürdigkeiten in Seoul (zämmengstellt vo dr *Korea Tourism Organization*)
* Räisreportaasche vom Adrian Lobe über d Stilli in dr Stadt

## Fuessnoote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Seoul“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Mändig

De **Mändig** isch de erscht Dag in de Wuche (noch dr DIN 1355 sit 1976; vorher isch de Sunntig de erscht gsi), noch dr christlich/jüdische Zellung dr zweit.

De Nome isch e Lehnibersetzung us m Latynische *dies lunae* („Tag vun de Mondgöttin Luna“) bzw. Dag vum Mo

Bezeichnunge fir de Mändig in verschidene Kulturkreis (Uswahl)| Schprôch | Usschprôch | Beditung | Ômerkunge |
| --- | --- | --- | --- |
| Latein | dies lunae | Tag vum Mond | wertlich Ibersetzung |
| Italienisch | lunedì | Tag vum Mond | wertlich Ibersetzung |
| Französisch | lundi | Tag vum Mond | wertlich Ibersetzung |
| Althochdütsch | mânintag | Mond-Tag | wertlich Ibersetzung |
| Dütsch | Montag | Mond-Tag | wertlich Ibersetzung |
| Schwedisch | måndag | Mond-Tag | wertlich Ibersetzung |
| Rätoromanisch | glindesdi | Mond-Tag | wertlich Ibersetzung |
| Änglisch | Monday | Mond-tag | wertlich Ibersetzung |
| Neijgriechisch | Δευτέρα deutéra | de zweyt (Tag) | Neijgriechischi Wochentag werre durchzählt. |
| Chinesisch | 礼拜一 星期一 libaiyi xingqiyi | erschter Wuchetag | Chinesischi Wuchetag werre durchnummeriert 礼拜 libai isch di meh sidchinesischi Variant vum Wort „Wuch“ un geht uf d Beditung „aabete, verehre“ zruck 星期 xingqi isch de ôndre Mandarin-Uusdruck fir Wuch un setzt sich us de Schriftzeiche 星 xing (= Stern) un 期 qi (= Zitruum, Periode) zomme, kinnt also mit „Schternezitruum“ ibersetzt werre, e Ôklang on d urschpringlich babylonisch Beditung. |
| Japanisch | 月曜日 getsuyobi | Mond-Wuchetag | Japanischi Wuchetag sin nôch de Himmelskörper b´gnennt: Sunn un Mond, druf kumme fimf Planete, wu nôch je eim vun de fimf Element gnennt sin. |
| Koreanisch | 월요일 walyoil | Mond-Wuchetag | D koreanischi Wuchetag sin au nôch de Himmelskörper gnennt. |
# Zischtig

Dr **Zischdi** isch de zweit Dag in de Wuche (noch dr DIN 1355 sit 1976), noch dr christlich/jüdische Zellung dr dritt.

Geht ma vun dr alemannische Ussproch us, kumt dr Nome Zischdi vun dr westgermanisch Gottheit Ziu.

S Symbol für e Zischtig isch ♂, wo under anderem für e Ma und für e Planet Mars stoht.
# Mittwuch

De **Mittwuch** isch de dritt Dag in de Wuche (noch dr DIN 1355 sit 1976), noch dr christlich/jüdische Zellung dr viert. Noch dera Zellig isch er genau i de Mitti vo de Wuche und do devo chunnt au sin dütsche Name. Noch de neue und hüt übliche Wohrnemig vo de Wuche häts zwai Täg (Mäntig und Zystig) vor em Mittwuch, aber vier Täg nochher (Dunschdig, Frytig, Samstig und Sunntig) und drum ischer hüt nume no vo de Schuelwuche d Mitti.

Männgi sage au *Miagde* bzw. wytume i der Nordostschwiz *Mikte, Miktig, Mektig*. D Grundlag für das *Miagde, Mikte, Miktig, Mektig* isch en alts *Mitchen,* wo im 13. und 14. Jorhundert au i de Schriftsproch hüfig gsi isch; d Metathese (Umchehrig) vo *tch, tk* zu *cht, kt, gt* gchännt me scho um 1300. Der Uusluut *ig* isch debii vo de andere Wuchenäme übernoo.

Frejer het de Mittwuch *Wotanstag* gheisse, wie hüt no änglisch *Wednesday*.

## Fuessnote
# Dunschtig

Alemannisch **Donnschtig, Dunschtig** und ähnlich, schwöbisch au **Dao(r)schdich, Dorschdich** und ähnlich, im Wallis und bi de Südwalser **Froontagg**, esch noch DIN 1355 de viert Tag i de Wuche (sit 1976), noch de christlich/jüdische Zellig de füft.

## De Name

De Donnschtig heisst so nach em germanische Gott Donar («Donner»), nochem Vorbild vom römische *dies Jovis,* em «Tag vom Jupiter», wo nöd nu de König vo de Götter gsi isch, sondern au de Blitz as Waffe gfüert het. Alli hüttige alemannische und schwöbisch Variante chömed vo mittelhochdütsch *donnerstag, donrestag.* Di schwöbische Variante ohni *n* cha s Schwöbisch Wörterbuech ab em 14. Jorhundert bilegge, aber scho im 13. Jorhundert hets metathetische Forme wie *dornstag* ggee (*dorns-* isch us *donners-* entstande, mit de Vertuuschig vo *n* und *r*), wo denn ebe zur *n-*lose Form gfüert hend (*dornstag* u. ä. > *dorstag* u. ä.).

## Spezielli Donnschtig

S gäb do ou no de *Schmotzig Donnschtig*, das esch de Tag wo a vilne Ort amigs d Fasnacht eröffnet werd. De *Grüedonnschtig* oder *Hohe Donnschtig* isch de Tag vor em Karfrytig i de Osterwuche. Au d *Uffert* isch alewyl ame Donnschtig. A däne Ort, wo *Fronlychnam* no en Fyrtig isch, wörd au dä ame Donnschtig gfyred, und sos uf de nögscht Sonntig verschobe.

## Fuessnote
# Friitig

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dialäkt: Vorarlbergisch |

Da **Fritag** isch da letschte Tag in da Arbeitswocha, oda da fünfte Wochatag (noch DIN 1355). Noch christlich/jüdischer Zählung isch s da sechste. In da chrischtlicha Tradition wird jedn Fritag um drü (mitm Lütta vo da Kirchaglokka) an n Tod vo Jesus denkt; da wichtigschte Frittag im chrischtlicha Johr isch da Karfrittag.
Im Islam isch da Fritag da wöchentliche Fiirtag, a deam s Mittagsgebet verrichtet wird und da Chatib a Predigt (Khutba) hebt.

Da Nama Fritag kummt vo da südgermanischa Göttin "Frija" .
D'Frija isch debi mit da römischa Göttin Venus gliichgsetzt, wo für dia romanischa Näma von Frittag (vendredi im Französischa oda „viernes“ im Schpanischa) Pata gschtanda sin: Im Latein isch da Fritag „dies veneris“, Tag vo da Venus gsi.

## Abergloba

* Angeblich hond Adam und Eva anam Fritag in d vabotene Frucht bissa.
* Anam Fritag isch Jesus Christus kreuzigt wora (Karfreitag).
* Sit m Börsecrash 1929 schtoht da Begriff Schwarzer Freitag für ein großes Unglück.

*siehe auch:* Freitag der 13.
## Was git’s no

* *Freitag* isch da Nama, wo Robinson Crusoe sinem Gfährta im Roman vo Daniel Defoe, gä hot, wiil a ean a nam Fritag troffa hot.
* Freitag isch o da Nama vo na Zittung in Berlin mitm Untatitl 'Ost-West-Wochenzeitung für Politik, Kultur und Literatur'

## Lüt

* Günther Freitag (\* 1952), öschtarrichischa Schriftsteller
* Dagmar Freitag (\* 1953) Politikerin
* Walter Freitag (1889-1958) Gewerkschafter
* Thomas Freitag (\* 1950) Kabarettischt
* Johann Freitag (1581-1641), Arzt

## Firmennamen

* Freitag AG, Züri, Taschena us LKW-Plana
# Samschdig

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dialäkt: Züritüütsch (See) |

Dr **Samschdig** (im Nordtüütsche, Oschttüütsche und Oschtmitteltüütsche Schpraachberiich: *Sonnabend*) isch dr sächsti Wuchetag im bürgerliche Kaländer (DIN 1355), nach chrischtlich/jüdischer/islamischer Zellig dr sibti und letschti.

Dr Tag hät im hochtüütsche Schpraachberiich zwei Bezeichnige, wo regional underschidlich teilwiis fascht uusschliesslich, teilwiis parallel bbruucht werded, i jüngschter Ziit isch allerdings e Tendenz hii zum Samschdig feschtschtellbar.

Dr Name *Samschdig*, althochtüütsch *sambaztac*, chunnt vonere erschlossene vulgärgriechische Form \**sambaton* vom griechische Wort *sabbaton*, wo letschtlich uf hebräisch *Schabbat* zrugggaht. Er hät sich mit dr Missionierig vom südtüütsche Schpraachruum donauufwärts verbreitet und herrscht hüt no i Süd- und Weschttüütschland vor. Vor allem i dr jüdische Religion und i dr chrischtliche Gmeinschaft vo de Sibete-Tags-Adväntischte gilt er als Fiirtig (lueg au Sabbat). Di romanische Schpraache göhnd einheitlich druuf zrugg: französisch *le samedi*, italienisch *il sabato*, spanisch *el sábado*.

D Bezeichnig *Sonnabend* (althochtüütsch *sunnunaband*, altenglisch *sunnanæfen*) bedüütet nöd nu Vor**abend**, sondern Vor**tag** vom Sunndig (vgl. *Heiligaabig* als Name ebefalls vom ganze Tag vor em Wiehnachtsfäscht). D Bezeichnig isch mit dr angelsächsische Missionierig (Bonifatius) i di althochtüütsch Schpraach choo, und daademit hät mer d Erinnerig a vorchrischtlichi Gottheite (latiinisch *Saturni Dies,* altänglisch *Sæterdæg;* daadezue une) wie bim Begriff Mittwuch vermide. Er wird vor allem z Nordtüütschland und im Oschtmitteltüütsche bbruucht. „Sonnabend“ isch i dr DDR (entsprechend dr vorherrschende regionale Verbreitig) di offizielli Bezeichnig gsi. Luut em dtv-Atlas zur tüütsche Schpraach verlauft d Sonnabend/Samschdig-Grenze öppe bim Main.

De *Saturni Dies* hät aber gliich überläbt: Im Nidertüütsche, zum Biispiil z Weschtfale und im ostfriisische Platt, im Niderländische, im Friisische bzw. Saterländische und im Änglische gheissts hüt na *Saterdag* (nd., nl., fr.), *Zaterdag* (nl.) und *Saturday* (ängl.).

Vom russische Wort vom Samschdig, „Subbota“, isch dr *Subbotnik* abgleitet, di (mee oder weniger) freiwilligi Gratis-Arbet am Samschdig. Derigi Arbetsiisätz häts ziitwiis au i dr DDR hüüfig geeh.

## Lueg au

* Sabbat
# Schtund

|  |  |
| --- | --- |
| Eiheit | Schtund |
| Symbol | h, (°) |
| Dimension | Zeit *(t)* |
| SI | 3600 s |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dialäkt: Züridütsch |

D **Schtund**, vo althochdt.: *schtunta* (Schtaa, Uufenthalt), isch de vierezwängischt Teil vomene Taag.

## D SI-Schtund

Si isch e Einheit vo dr Ziit. S Einheitezeiche isch *h* (latiinisch *hora*). Als gsetzlichi Masseinheit dörf si nebed dr SI-Einheit Sekunde verwendet werde. Ufgrund vo dr nöddezimale Underteilig isch bi wüsseschaftliche Berechnige zerscht e Umrechnig i Sekunde erforderlich.

1 h = 60 min = 3600 s

D Iiteilig vom Tag in zweimal zwölf, also vierezwänzg, Schtunde gaat zrugg uf d Babylonier, wo s Sexagesimalsyschtem verwendet händ.
Wil hütigi Atomuhre d Ziit sehr gnau messe chönnd und d Rotationsgschwindigkeit vo dr Erde variiert, sind d Schtund neu definiert worde über e Sekunde, wo d Atomziit mit dr aschtronomischer Universalziit verbindet.

## Volli Schtund

Als **volli Schtund** bezeichnet mer de Aafang vo dr **Minute Eins**, also biischpiilswiis 08:00:00; es wird au "Schlag acht" gnännt. Dr Begriff chunnt daher, dass (im obige Biischpiil) "di achti Schtund voll" wird. Zur „volle Schtund“ fanged zahlriichi regelmässigi Vorgäng wie öppe dr Schtundeschlag vo Uhre.

## Anderi Definitione

S Wort Schtund wird au verwendet für:

* en (chürzere) Ziitabschnitt vo bsunderer Bedüütig (*d Schtund vo dr Bewährig*)
* d Schuelschtund (vo 45 Minute in Düütschland und dr Schwiiz bzw. 50 Minute in Öschterriich))
* d Wegschtund vo 3¾–5 km, e halbi geographische Meile; dr Weg, wo en laufende Mensch i einere Schtund zruggleit
* im ältere Pietismus e chirchlichi Zämekunft; lueg au Schtundischte
* i dr Bermannäschprach wo di horizontal Richtig (wiist uf e ursprünglichi Bedüütig vom Wort als *Richtig, wo d Sunne schtaat*)
* Di 12 Schtunde sind Schutzgöttinne vo de verschiedene Tagesziite i dr Griechische Mythologie

## Lueg au

* Minute
* Sekunde

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Stunde“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Minute

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel handelt vo der Ziiteinheit Minute. Zu andere Bedütige vom Begriff lueg Minute (Begriffsklärung). |

E **Minute** isch e Ziiteinheit, wo nöd zum SI ghört. Si schtammt vom babylonische Sexagesimalsyschtem her, wo d Brüche als 60schtel und 3600schtel entwicklet worde sind.

D 60schtel sind später im Latiinische als *pars minuta prima* (v. *minuere* = verchliinere, vermindere) bezeichnet worde, d 3600schtel (= 1 60schtel vomene 60schtels) als *pars minuta secunda*, wo denn d *Sekunde* druus worde isch.

|  |  |
| --- | --- |
| Eiheit | Minute |
| Symbol | min, ′ |
| Dimension | Zeit *(t)* |
| SI | 60 s |

Fir d Minute wird s Einheitezeiche min brucht; früener sind au „Min“ und „Min.“ brucht wore. Vor allem im Schport werded Ziite (gnauer: Ziitschpanne) (fälschlicherwiise) au *1 h 32′47″* abgchürzt (1 Schtund und 32 Minute und 47 Sekunde). Für Ziitpünkt wäre au Schriibwiise wie die brucht: 10h20m15s.

E Ziitminute isch dr 60schti Teil vonere Schtund. Ei Minute zellt wiederum 60 Sekunde.

Als gsetzlichi Masseinheit dörf si nebed em SI-Syschtem verwendet werde.

## Lueg au

* Schtund
* Sekunde

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Minute“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Wiktionary

| **Wiktionary** |
| --- |
|  |
| URL | * Wort:Houptsyte (Alemannisch Version)
* de.wiktionary.org (Dytschi Version)
* wiktionary.org (internationali Version)
 |
| Motto | alemannisch: „S Alemannisch Werterbuech“, dytsch: „ein Wiki-basiertes freies Wörterbuch“ |
| Kommerziäll | Nein |
| Bschryybig | Wikiprojekt: frej Werterbuech in allene Sproche |
| Regischtrierig | optional |
| Sproche | 172, dodrunter Dytsch, Franzesisch, Änglisch |
| Eigetimer | Wikimedia Foundation |
| Urheber | Wiktionary-Gmeinschaft |
| Erschine | 12. Dezämber 2002 |

E **Wiktionary**, do au vor allem **Wikiwörterbüech** gnännt, isch e gmeinschaftligs Wikimedia-Projäkt für d Erstellig vo me mehrsprochige Wörterbüech, wo frei züegänglig, vollständig und mehrsprochig isch und e entsprächende Thesaurus in jeder Sproch hät. Wie au d Wikpedias werre d Wiktionarys ständig erwitert und verbessert. Jeder cha jederzit mitschaffe.

S Wiktionary isch de lexikalisch Partner vo de Wikipedia. Wie s au vyli Wikpedias in underschydlige Sproche git, eso git s au Wiktionarys in verschydene Sproche.

S *Alemannisch Wiktionary* isch am 29. Dezämber 2004 gründet wore un im April 2008 noch eme Bschluss vo de Alemannische Gmeinschaft mit dr Alemannische Wikipedia, em Wikiquote, em Wikibooks un em Wikisource verschmulze wore. Hite isch s Alemannisch Wiktionary as **Alemannischs Werterbuech** e eigene Namenruum innerhalb vo dr Alemannische Wikipedia.

S dütsch Wiktionary het als Zyl, dass de gsamt dütsch Wortschatz und sälle vo andere Sproche erfasst, behandelt und dargstellt wird. Säll gilt au für Främdsproche. Paraläll dezüe git s Wiktionary-Projäkt in anderi Wiktionary-Projäkt in andere Främdsproche, wo säll in ähnliger Art und Wis handhabe. Am Bispyl vom Wort Wiktionary sälber soll des veraschauligt werre:

* im dütsche Projäkt: Wiktionary
* im änglische Projäkt: Wiktionary
* im französische Projäkt: Wiktionary
* im spanische Projäkt: Wiktionary
* im holländische Projäkt: Wiktionary

S Wort *Wiktionary* isch e Mischig uss em Namme vo de Software wo s verwändet (Wiki) und em änglische Wort *dictionary* (= Wörterbüech)

Di änglischi Version isch als erschts Wiktionary am 12. Dezämber 2002 agfange worre. Di dütschi Version isch am 1. Mai 2004 gstartet.

## Externi Site

* S hochdütsche Wiktionary – mit me Abschnitt für Dialäkt
* S änglische Wiktionary

## Quelle

* de.wiktionary/Über das Wiktionary