Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 8. Dezämber

|  |
| --- |
| Historischi Johresdäg
November · **Dezember** · Januar |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

 |

Dr **8. Dezämber** isch dr 342. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 343. in Schaltjohr), dodermit blybe no 23 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

Golda Meir
John Lennon
* 1813: Z Wien dirigiert dr Ludwig van Beethoven d Uruffierig vu syre 7. Sinfoni.
* 1816: D *Regno di Sicilia ulteriore* un d *Regno di Sicilia citeriore* schließe sich zum Chenigrych vu baide Sizilie zämme.
* 1845: Dr Karl Ludwig Hencke entdeckt dr Aschteroid (5) Astraea.
* 1980: Dr britisch Popmusiker John Lennon wird vor em New Yorker Dakota-Building vum Mark David Chapman verschosse.
* 1991: D Staatsoberhaipter vu Russland, Wyssrussland un dr Ukraine bschließe d Uflesig vu dr Sowjetunion un grinde d Gmainschaft vu Unabhängige Staate (GUS).
* 1997: D *Union de Banques Suisses* un dr *Schwyzerisch Bankverain* chinde d Fusion aa, wu d UBS AG drus entstoht.

## Uf d Wält chuu

* 1637: Bernardo Pasquini, italienische Komponischt
* 1752: Placidus a Spescha, Schwyzer Benediktiner und Forscher
* 1871: Hans Valär, Schwyzer Architäkt, Turismusfunktionär und Mundartautor
* 1895: Albert Adolf Zehntner, Schwyzer Moler
* 1920: Robert Schwyzer, Schwyzer Biochemiker un Molekularbiolog
* 1929: Peter Sitte, eschtrychische Biolog
* 1930: Maximilian Schell, ööstriichisch-schwizerische Schauspiiler, Reschissör und Broduzänt
* 1943: Jim Morrison, US-amerikanische Rochsänger
* 1950: Rita Haller-Haid, dytschi Bolitikeri
* 1982: Joscha Kiefer, dytsche Schauspiler
* 1982: Nicki Minaj, Sängeri vu Trinidad un Tobago

## Gstorbe

* 0899: Arnulf vu Kärnte, oschtfränkische Chenig
* 1186: Berthold IV., Herzog vu Zähringe un Burgund
* 1864: George Boole, änglische Mathematiker un Philosoph
* 1908: Joseph Zemp, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1923: Urs Eggeschwyler, Schwyzer Künschtler
* 1925: Marguerite Duvillard-Chavannes, Schwyzer Frauerächtleri
* 1973: Willy Reichert, dytsche Volksschauspiiler
* 1976: Rudolf Hotzenköcherle, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1978: Golda Meïr, israelischi Bolitikeri
* 1980: John Lennon, britische Popmusiker
* 1992: Edith Kelber, dytschi Bolitikeri
* 2023: Jean-Pierre Moulin, Schwyzer Journalischt un Schriftsteller

## Weblink

 **Commons: 8. Dezämber** – Sammlig vo Multimediadateie
# Schriftschteller

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dialäkt: Züridütsch (See) |

Dr Franz Hohler, bekannte alemannische Schriftschteller
Als **Schriftschteller** werded Persone gnennt, wo im Verfasse vo eigene literarische Texte ihre bruefliche Schwerpunkt setzed. Dr Begriff schtammt us em 18. Jahrhundert, de Iidüütschige vo de Wörter *Skribent* und *Autor*. Jede Schriftschteller isch gliichziitig **Autor** (Verfasser), allerdings werded hüt insbsunderi d Autore vo Belletristik als *Schriftschteller* betrachtet. D Verfasser vo Sachtexte degäge gälted biischpiilswiis als *Sachbuechautore*.

Als Bruef isch dr freii Schriftschteller gege Endi vom 18. Jahrhunderts entschtande.

## Inhält

Bi de Werch vomene Schriftschteller channs sich sowohl um erzählendi Prosa-Text als au um Drame, Essays oder lyrischi Werch handle. *Schriftschteller* isch en Überbegriff für Autore oder Verfasser vo de gnännte Textgattige. Mitunder werded Schriftschteller, wo de Schwerpunkt vo ihrer Arbet uf e Gattig verleged entsprechend als Romancier, Dramatiker, Essayischt oder Dichter bezeichnet.

## Uusbildig und Training

Es git kei beschtimmti Uusbildig zum Schriftschteller. Viili Autore händ sich s Schriibe ganz eifach selber biibracht. Anderi studiered an Universitäte oder Akademie, bsueched Kürs oder lesed Büecher.
A dr Universität Hildesheim und dr Universität Leipzig (Düütsches Literaturinschtitut Leipzig) gits mittlerwiile e schriibhandwerchlichi Uusbildig zum Schriftschteller. Au zahlriichi Schriibwerchstätte und Schriibseminar wie z. B. s Junge Literaturforum Hesse-Thüringe oder d Marburger Summerakademie büüted aagehende Autore interaktivs Training und mängisch Coaching dur etablierti Vertreter vom Bruef aa. Am Düütsche Literaturinschtitut in Leipzig gits sit 1995 en Schtudiegang für Schriftschteller mit Prüefig und Diplom.

Vorsichtig sött mer bi Aagebot wie "In 30 Tagen zum eigenen Buch" sii. Geld verdiened debii zerscht emal di Schuele, wo settigi "Kürs" aabüüted.

Für aagehendi Schriftschteller eignet sich zum Iischtieg (und au im wiitere Werdegang) d Nutzig vonere Autoreplattform. S Publiziere im Internet ermöglicht en erschte Kontakt zu Leser und über Feedback- bzw. Diskussionsfore chönnd mit Gliichgsinnte und Interessierte handwerchlichi Grundkenntnis erlangt und uusbaut werde.

## Lueg au

* Journalischt

 **Commons: Writers** – Sammlig vo Multimediadateie
* Verband vo de Düütsche Schriftschteller
* Junge Literatur - Jungi Autore präsentiered sich
* PEN-Zentrum Düütschland

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Schriftsteller“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Houston

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel behandelt die texanische Stadt Houston; zu anderen gleichnamigen Bedeutungen siehe Houston (Begriffsklärung). |

| Houston |
| --- |
| Spitzname: *Space City, The Big H* |
|  Skyline vo Houston |
|  Siigel |  Faane |
| Lag vo Houston in Texas |
|  |
| Basisdate |
| Gründig: | August 1836 |
| Staat: | USA |
| Bundesstaat: | Texas |
| Countys: |
Fort Bend County Harris County Montgomery County |
| Koordinate: | 29° 46′ N, 95° 23′ W29.762777777778-95.38305555555612 |
| Zitzone: | CST = UTC-6 (Sommer: CDT = UTC-5) |
| Iiwohner: – Metropolregion: | 2.208.180 *(Stand: 2007)* 5.628.101 *(Stand: 2007)* |
| Bevölkerigsdichti: | 1.471,4 Iiwohner je km² |
| Flechi: | 1.558,4 km² (ca. 602 mi²) davon 1.500,7 km² (ca. 579 mi²) Land |
| Höchi: | 12 m |
| Gliderig: | 10 Stadtbezirk |
| Poschtleitzahle: | 77001–77299, 77339 und 77345 |
| Vorwahl: | +1 713, 281 und 832 |
| FIPS: |
48-35000 |
| GNIS-ID: | 1380948 |
| Website: | www.houstontx.gov |
| Bürgermeister: | Sylvester Turner |
|  Satellitenbild |

**Houston** [ˈ(h)juːstən] isch die grössti Stadt z Texas und die viertgrössti in de Vereinigte Staate vo Amerika.

Si het e Flechi vo 1'600 km² und isch Sitz vom Bezirk Harris County, wo dr dritt bevölkerigsriichsti Bezirk in de USA isch. D Iiwohnerzahl bedräit über zwei Millione Iiwohner. D Stadt isch s Härz vo dr Metropolregion «Houston-Sugar-Land-Baytown», wo s grösste kulturelle und wirtschaftlige Zentrum an dr US-Golfküste isch und die sächstgrössti Metropolregion in de USA, mit ere Bevölkerig vo 5,6 Millione Mensche in zäh Bezirk.

Houston isch wältberüehmt für siini Energiiindustrii (deilwiis Öl), Flugtechnikindustrii und für si Schiffskanal, wo au Seeschiff duure chönne. D Region isch au e wältfüehrends Zentrum für Alles wo mä brucht zum Öl z fördere. Dr Hafe vo Houston isch dr sächstgrössti in dr Wält. Under de US-Häfe isch er uf Blatz 1 im Umschlag vo usländische Ware und au dr grösste im ganze Umschlag. Houston isch au dr Sitz vom Texas Medical Center, wo die grössti Konzentration vo Forschig und Gsundheitsfürsorginstitution het und wältwit bekannt isch drfür. D Stadt het e grossi Szene in dr visuelle und darbietende Kunst und die grössti Konzentration vo Theatersitzblätz in dr Innestadt, wo män em au Houston Theater District sait. Öbbe 70 km südlig vo Houston isch d Inselstadt Galveston, won e Dreihpunkt für e Bootsverleih und touristischi Attraktione isch.

## Weblingg

 **Commons: Houston** – Sammlig vo Multimediadateie
* Website vo dr Stadt Houston (änglisch)
* Website über Houston siis Downtown (änglisch)
# Enzüklopädii vu dr modärna Ukràina

Bander vu dr *Enzüklopädii vu dr modärna Ukràina*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dialäkt: Mìlhüüserdiitsch |

D’ **Enzüklopädii vu dr modärna Ukràina** (ukràinisch Енциклопедія сучасної України/Enzyklopedija sutschasnoji Ukrajiny (ESU), anglisch *Encyclopedia of Modern Ukraine*) ìsch a Enzüklopädii uff Ukràinisch, wo vum Kiewer Ìnschtitüüt fìr enzüklopäädischa Forschung vu dr Nàzionààla Àkàdemii vu da Wìssaschàfta vu dr Ukràina veräffentligt wìrd. Ìm Läxikon sìnn Àrtìkel ìwwer d’ Ukràina vum 20. un 21. Joohrhundert z’ fìnda. D’ maischta Àuitoora sìnn Wìssaschàftler.

Àm Ààfàng sìnn 30 Bander fìr dia Enzüklopädii geplàànt gsìì. Bis hìtt sìnn 24 Bander bis zem Büaschschtààb O ärschììna. D’ Àrtìkel befàssa-n-àlla Laawesb’raicha vu dr Ukràina: Gschìcht, Kültüür, Kunscht un Lìteràtüür, Wìssaschàft, Geogràfii, Nàtüür, s’ politischa Syschteem, d’ ukràinischa Wìrtschàft un Ìndüschtrii so wia Schport un Jugendkültüür. D’ ESU ìsch àui a wìchtiga Kwalla fìr Biogràfii, dänn s’ ukràinischa "Wär ìsch wär?" wìrd zitter 2007 nìmm veräffentligt.

S’ Läxikon wìrd zitter 2001 veräffentligt. Wänn’s fartig wìrd sìì, wìrd’s mehr àss 100.000 Àrtìkel mìt äbba 80.000 Àbbildunga un Fàrbzaichnunga hàà. Bis zu doo sìnn 10.000 Exemplààra vu jeedem Bànd gedruckt worra.

## Weblìnks

 **Commons: Enzüklopädii vu dr modärna Ukràina** – Sammlig vo Multimediadateie
* d’ Online-Üssgààb vu dr Enzüklopädii vu dr modärna Ukràina (ukràinisch)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Enzyklopädie\_der\_modernen\_Ukraine“ vu de hochdütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Bevölkerig

Mit em Begriff **Bevölkerig** bezäichnet mä die menschligi Populazion innerhalb vo gwüsse geografische Gränze. Si underschäidet sich vo Grubbierige wie Stamm, Volk und Ethnii, wo sich uf d Abstammig bezien.

In dr Wüsseschaft isch d Bevölkerig s brimäre Undersuechigsobjekt vo dr Demografii, wo mit statistische Methode d Struktur und d Entwicklig vo dr Bevölkerig undersuecht. Die rüümligi Verdäilig vo dr Bevölkerig im ene bestimmte Gebiet wird nid nume vo dr *Demografii* sondern au vo dr Bevölkerigsgeografii undersuecht, die historischi Entwicklig vo Bevölkerige vo dr Bevölkerigsgschicht.

Bis zum 18. Joorhundert het *Bevölkerig* nit d Bestandsufnaam vo Populatione bedütet, sondern isch en iidütschti Form vom Begriff **Peuplierung** (orig. *Peuplement*, au: Pöblierung), wo us em Franzöösische abgläitet gsi isch und sich mit dr Aariicherig vo Populazione, iirer Verdichdig und Wandlig as demografische Brozäss im Allgemäine und as Geegestand vo der Bevölkerigspolitik, wo denn mäistens absolutistisch brägt gsi isch, im Bsundrige beschäfdigt het.

* Berlin-Institut für Bevölkerung und Entwicklung
* Iiwoonerzaale und Projekzione vo alle Länder und Regione uf dr Wält: Länderdatenbank der Stiftung Weltbevölkerung
* BiB-Demographie.de - Internetsite vom Bundesinstitut für Bevölkerigsforschig
* Statistisches Bundesamt - Daten und Ufsätz zum Thema „Bevölkerig“
* Grafike: Bevölkerung – Deutschland, us: Zahlen und Fakten: Die soziale Situation in Deutschland, Online-Angebot der Bundeszentrale für politische Bildung/bpb
* Grafike: Bevölkerung – Europa, us: Zahlen und Fakten: Europa, www.bpb.de
* Verschiideni Grafike vo dr Stifdig Wältbevölkerig für d Bevölkerigsentwicklig

## Fuessnoote
# Sport

SC Friburg : FSV Mainz 05, 17.8.2013
Brünigschwinget 2009
Marija Scharapowa, Wimbledon Championships 2009
Unter em Uusdruck **Sport** wäre verschideni Bewegigs-, Spiil- un Wettkampfforme zämmegfasst, wu zmaischt im Zämmehang mit lyyblige Aktivitete vum Mänsch steen, ohni ass in erschter Linie dr Wareproduktion, chriegerischi Kampfhandlige, Transport vu Ware oder Gebäck oder d Bewegig vu Ort zue Ort diene.

## Etymologi

S Wort sälber isch im 19. Johrhundert vum änglische *sport* entläänt wore, wu urspringlig us em Altfranzesische stammt. Di alt Bedittig isch „Frejzyt“ gsy.

## Definitione

S Sportwisseschaftli Lexikon definiert Sport eso:

>
> „Seit Beginn des 20. Jahrhunderts hat sich Sport zu einem umgangssprachlichen, weltweit gebrauchten Begriff entwickelt. Eine präzise oder gar eindeutige begriffliche Abgrenzung lässt sich deshalb nicht vornehmen. Was im allgemeinen unter Sport verstanden wird, ist weniger eine Frage wissenschaftlicher Dimensionsanalysen, sondern wird weit mehr vom alltagstheoretischen Gebrauch sowie von den historisch gewachsenen und tradierten Einbindungen in soziale, ökonomische, politische und rechtliche Gegebenheiten bestimmt. Darüber hinaus verändert, erweitert und differenziert das faktische Geschehen des Sporttreibens selbst das Begriffverständnis von Sport.“
>
>
>

– P. Röthig (Hrsg.): *Sportwissenschaftliches Lexikon*. Hofmann, Schorndorf 1992.
Dr Claus Tiedemann vu dr Universitet Hamburg schlaat die Definition vor:

>
> „Sport ist ein kulturelles Tätigkeitsfeld, in dem Menschen sich freiwillig in eine Beziehung zu anderen Menschen begeben mit der bewussten Absicht, ihre Fähigkeiten und Fertigkeiten insbesondere im Gebiet der Bewegungskunst zu entwickeln und sich mit diesen anderen Menschen auf Grundlage der gesellschaftlich akzeptierten ethischen Werte nach selbstgesetzten oder übernommenen Regeln zu vergleichen.“
>
>
>

– Claus Tiedemann: *Sport - Vorschlag einer Definition*. 2014
## Forme

Mer unterschaidet Braitesport un Laischtigssport bzw. Profisport un Amateursport. Zue dr draditionälle Sportarte sin in dr letschte Johr au Funsport un Extremsport chuu. Sport cha as Mannschaftssport oder as Individualsport dribe wäre.

## Passive Sportkonsum

Näbe dr aktiven Uusiebig vu Sport het au s Zueschaue bi Sportveraastaltige e große gsellschaftlige Stellewärt, eb am Uusdragigsort sälber oder iber Massemedie. Laischtigssportler oder Profimannschafte wäre vilmol as Idol verehrt.

## Lueg au

 **Portal:Sport Jaques Fortin (Hrsg.): *Das visuelle Lexikon Sport.* Gerstenber Verlag, Hildesheim 2006, ISBN 978-3-8067-2566-7.

## Weblink

* **Commons: Sport** – Sammlig vo Multimediadateie
* Suech no Sports, Sport in dr Dytsche Digitale Bibliothek (DDB)
* DOSB: Definition *Sport*, Stand 8. März 2008
* C. Tiedemann, *Sport* – Vorschlag einer Definition
* C. Tiedemann, *Bewegungskultur* – Vorschlag einer Definition
* C. Tiedemann, Ausgewählte Literatur zum Begriff „Sport“ und seiner Definition

## Fueßnote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Sport“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |