Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Romantik

*Dr Wanderer über em Näbelmeer* vom Caspar David Friedrich
D **Romantik** isch e kulturgeschichtligi Epoche, wo d Ufklärig und dr Klassizismus abglöst het und vom Ändi vom 18. Johrhundert bis wiit in s 19. Johrhundert ine duurt het.

## D Romantik i Kunscht und Politik

D Romantik het sich bsundrigs uf de Gebiet vo dr bildende Kunst (1790–1840), dr Litratuur (1795–1848) und dr Musik güsseret. Bi dr Musik betrifft si ganze 19. Johrhundert, und me redt vo de Früeromantik, de Hochromantik un de Spotromantik.

In dr Politik het d Romantik dr Nationalismus und dr Freiheitskampf verherrligt, isch denn aber meh und meh zun ere reaktionäre Geisteshaltig worde, wo anstatt vom nationale Freiheitsideal, wie s die Französischi Revolution verträtte het, ständischi, hüfig autokratischi Gsellschaftsforme as Ideal anegstellt het.

Im spöötere 19. Joorhundert het d Nöiromantik as Gegebeweegig zum Realismus und Naturalismus d Ideal vo dr Romantik wiiderbeläbt.

## D Ursprüng und Grundtheme vo dr Romantik

D Ursprüng vo dr Romantik lige i de gsellschaftliche Umbrüch, wo d Früeindustrialisierig usglöst hän, aber au bi de reaktionäre Karlsbader Bschlüss vo 1819, wo de Lüt d Hoffnig uf meh Freiheit eweggnoo und si in e bidermeierlichi Wält tribe hän.

Si het geografischi Wurzle z Ängland und kulturgschichtlichi im dütsche Sturm und Drang, und en wichtige Uslöser isch em Filosof Friedrich Schleiermacher si Buech «Über die Religion» vo 1799 gsi.

D Grundtheme vo der Romantik si Gfüül, Liideschaft, Individualidät und s individuelle Erlääbe und d Seel, vor allem die kweelti Seel.

D Romantik isch entstande as Reakzioon uf s Monopol vo dr razionale Filosofii vo dr Ufkläärig und uf d Strängi vom Klassizismus, wo vo dr Antike inspiriert gsi isch. Im Vordergrund stöön Empfindige wie Seensucht, Mysterium und Ghäimnis. D Romantik stellt em Razionalismus, wo uf d Zuekumft grichdet isch, und em Optimismus vo dr Ufkläärig s Individuell und s Numinos gegenüber. Die Charakteristike si bezäichnend für die romantischi Kunst und für d Lääbesiistellig, won ere entspricht.

## Romantik im gwönleche Sproochgebruuch

Im hütige Sproochgebruuch bezeichnet dr Begriff *Romantik* mit em Adjektiv *romantisch* d Eigeschaft von ere Sach oder eme Ereignis, wo in de Mensche en positive Gfühlszuestand erweckt. Das cha sii d Sehnsucht noch Liebi oder noch ere haile Wält, so öbbe in de Wortverbindige „romantischi Liebi“, „romantischi Musig“ oder „e romantische Brief“. Für e „romantischi Affäre“ hät sich s Wort «Romanze» iibürgered.

## Weblink

 **Commons: Romantik** – Sammlig vo Multimediadateie
# 12. April

|  |
| --- |
| Historischi Johresdäg
März · **April** · Mai |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |

 |

Dr **12. April** isch dr 102. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 103. in Schaltjohr), dodermit blybe no 263 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

Schwyzer 20-Franken-Münze
Daniel-Henri Druey
Maria Concetta Di Paolo Grelli
* 1609: Z Antwerpen schließe Spanien un d Niderlande im Achtzgjehrige Chrieg e Waffestillstand, wu zwelf Johr lang hebt.
* 1712: Dr Toggeburgerchrieg zwische dr katholische «Innere Ort» dr reformierte Ort Bärn un Züri bricht uus.
* 1798: Z Aarau konschtituiert sich uf franzesische Druck di Helvetisch Republik an dr Stell vu dr Alte Aidgnosseschaft. Die franzesisch Dochterrepublik git s bis 1803.
* 1826: Im Londoner Covent Garden findet d Uruffierig vu dr Oper *Oberon* vum Carl Maria von Weber statt, noch eme romantische Heldemärli vum Christoph Martin Wieland.
* 1848: Dr Heckerufstand im Großherzogtum Bade fangt mit ere vum Friedrich Hecker un em Gustav von Struve initiierte Volksversammlig im Stadthuus vu Konschtanz aa. D Radikaldemokrate cheme aber bim Volk kai Zuestimmig iber fir di Badisch Revolution.
* 1849: Dr Annibale de Gasparis entdeckt dr Asteroid (10) Hygiea.
* 1897: In dr Schwyz wird d Goldminze *Vreneli* in Umlauf brocht. D Minze wird aafangs stark kritisiert, entwicklet sich aber zue dr bekannteschte Goldminze vu dr Schwyz.
* 1934: Im Biet vum hitige National­park Keller­wald-Edersee z Nordhesse wäre zum erschte Mol z Europa Wasch­bäre uusgsetzt.
* 1961: Dr sowjetisch Kosmonaut Juri Alexejewitsch Gagarin fliegt vu Baikonur uus an Bord vu *Wostok 1* as erschte Mänsch in s Wältall.

## Uf d Wält chuu

* 1789: Timothy Pilsbury, US-amerikanische Bolitiker
* 1799: Daniel-Henri Druey, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 1838: Henri Delassus, franzesische katholische Prieschter
* 1885: Robert Delaunay, franzesische Moler
* 1898: Albert Thomas, US-amerikanische Bolitiker
* 1903: Rudolf Hotzenköcherle, Schwyzer Sprochwisseschaftler
* 1933: Montserrat Caballé, spanischi Operesängeri
* 1938: Ernst Halter, Schwyzer Schriftsteller
* 1940: Herbie Hancock, US-amerikanische Jazz-Pianischt
* 1965: Maria Concetta Di Paolo, italiänischi Sprochwisseschaftlere
* 1989: Valentin Stocker, Schwyzer Fueßballspiiler

## Gstorbe

* 0352: Julius I., Bischof vu Rom
* 1107: Burkhard vo Fenis, Fürstbischof vo Baasel
* 1111: Bertold II., Herzog vu Schwobe un Zährige
* 1666: Johann Rudolf Wettstein, Schwyzer Diplomat un Burgermaischter vu Basel
* 1782: Pietro Metastasio, italienische Dichter un Librettischt
* 1888: Johann Jakob Burckhardt, Basler Bolitiker
* 1892: August von Würthenau, badische Ysebahningenieur
* 1901: Emilie Kempin-Spyri, Schwyzer Jurischti
* 1905: Auguste Schepp, dytschi Moleri
* 1945: Franklin D. Roosevelt, US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt
* 2008: Dieter Eppler, dytsche Schauspiiler

## Weblink

 **Commons: 12. April** – Sammlig vo Multimediadateie
# 4. Novämber

|  |
| --- |
| Historischi Johresdäg
Oktober · **November** · Dezember |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |

 |

Dr **4. Novämber** isch dr 308. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 309. in Schaltjohr), dodermit blybe no 57 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

Faustina Bordoni
Felix Mendessohn Bartholdy
Gustav Schwab
* 1797: Noch em Fride vu Campo Formio glideret Frankrych s iberloo Rychsbiet am linke Rhystade verwaltigsmäßig yy. Dr Fride vu Lunéville bstetigt speter d Annexion.
* 1825: Dr *Mährchen-Almanach auf das Jahr 1826, für Söhne und Töchter gebildeter Stände* vum Wilhelm Hauff wird publiziert. Dodin het s d Märli vum *Kalif Storch* un *Der kleine Muck*.
* 1899: Em Sigmund Freud syy frie Hauptwärch *Die Traumdeutung* erschynt – vum Autor uf s Johr 1900 vordatiert.
* 1922: Dr Howard Carter entdeckt im Dal vu dr Chenig s Grab vum Pharao Tutanchamun.
* 1974: As letschti Schwyzer Dageszytig verzichtet d Neue Zürcher Zeitung uf s ß.
* 2008: Dr Barack Obama wird zum erschte schwarze Bresidänt vu dr USA gwehlt.

## Uf d Wält chuu

* 1661: Karl III., Pfalzgrof un Churfirscht vu dr Pfalz
* 1721: Giuseppe Torelli, italienische Mathematiker
* 1774: Ignaz Heinrich von Wessenberg, dytsche Theoloog und Schriftsteller
* 1840: Auguste Lustig, elsässische Dichter
* 1849: Franz Fröhlich, Schwyzer Historiker und Lehrer
* 1890: Alfred Fankhauser, Schwyzer Schriftsteller
* 1939: Achille Bonito Oliva, italienische Chunschthischtoriker
* 1955: Andrea Bogner-Unden, dytschi Bolitikeri
* 1957: Hansjörg Schertenleib, Schwyzer Schriftsteller
* 1960: Kathy Griffin, US-amerikanischi Schauspiileri un Komikeri

## Gstorbe

* 1318: Raschīd ad-Dīn, persische Wesir un Autor
* 1781: Faustina Bordoni, italienischi Sängeri
* 1847: Felix Mendelssohn Bartholdy, dytsche Komponischt
* 1850: Gustav Schwab, dytsche Schriftsteller
* 2018: Gian Luca Barandun, Schwyzer Skirännfahrer
* 2023: Peter Ott, Schwyzer Sprochwisseschaftler un Lexikograf

## Weblink

 **Commons: 4. Novämber** – Sammlig vo Multimediadateie
# MTV

|
MTV |
| --- |
|  |
| Fernsehsender |
| Brogrammtüp | Schpàrtaprorgràmm (Unterhàltung) |
| Empfang | Kààwel, Sàttelit, IPTV |
| Bilduflöösig | (*576i*) |
| Sendestart | 1. Àuigscht 1981 |
| Äigedümer | Paramount Global |
| Gschäftsfüerer | Chris McCarthy |
| Website |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dialäkt: Mìlhüüserdiitsch |

**MTV**   (’s ìsch d’ Àbkìrzung fìr *Music Television* gsìì) ìsch a US-àmerikàànischer Farnsahsander, wo-n-ìhr Sìtz z’ Näi York hàt. Ar gheert zem Meediakonzärn Paramount Global un ìsch ìn mehrera Lander z’ sah.

MTV ìsch àb’m 1. Àuigscht 1981 ìn da USA dur dr Kààwelfarnsah üssgschtrààhlt worra un ìsch ìn dara Zitt s’ äärschta Schpàrtaprogràmm gsìì, wo fàscht numma Müüsikvideos gsanda hàt. Ìm Làuif vu dr Zitt sìnn 50 regionààla-n-Àblaager ìn Àfrìkà, Àsia, Àuischtrààlia, Öiropà, Làtiinàmerikà, Nordàmerikà un ìm Noocha-n-Oschta grìnda worra. Hìtt känna äbba 481,5 Millioons Hüüshàlta ìn 179 Lander dr Kànààl ämpfanga.

Urschprìnglig hàt MTV numma Müüsikvideos gezaigt; ìnzwìscha hann jedoch d’ US-àmerikàànischa un d’ britischa Wärsioon komplätt druff verzìchta. Àndra ìnternàzionààla-n-Àblaager, mìt Üssnààhma vun MTV Germany ìn Diitschlànd (wo noch hìtt vor àllem Müüsikvideo düat sanda) düan sìch änder uff Reality-Sandunga fìr Jugendliga un junga Ärwàcksana Seeria konzäntriara; d’ Müüsikvideos waara numma ìn da friahja Morgaschtunda un ìm Vormìttààg gezaigt.

## Lìteràtüür

* MTV. In: Brockhüüs Enzüklopädii. Brockhüüs (brockhaus.de [abgerufen am 13. März 2024]).
* MTV. In: Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. (britisches Englisch, britannica.com [abgerufen am 13. März 2024]).
* Blackwood, Nina/Goodman, Mark/Hunter, Alan/Quinn, Martha/Edwards, Gavin: VJ: The Unplugged Adventures of MTV's First Wave. Atria, ISBN 1-4516-7812-6 (amerikanisches Englisch, 318 S., Iigschränkti Vorschau uf books.google.de).
* R. Serge Denisoff: Inside MTV. Transaction, ISBN 0-88738-864-7 (amerikanisches Englisch, 373 S., Iigschränkti Vorschau uf books.google.de).
* Tom McGrath: MTV: The Making of a Revolution. Running Pr., 1996, ISBN 1-56138-703-7 (amerikanisches Englisch, 208 S., Iigschränkti Vorschau uf books.google.de).
* MTV Uncensored. MTV, 2001, ISBN 0-7434-2682-7 (amerikanisches Englisch, 274 S., Iigschränkti Vorschau uf books.google.de).
* Greg Prato: MTV Ruled the World: The Early Years of Music Video. Createspace, ISBN 0-578-07197-5 (amerikanisches Englisch, 427 S., Iigschränkti Vorschau uf books.google.de).
* Rob Tannenbaum, Craig Marks: I Want My MTV: The Uncensored Story of the Music Video Revolution. Plume, 2012, ISBN 0-452-29856-3 (amerikanisches Englisch, 608 S., Iigschränkti Vorschau uf books.google.de).

 **Commons: MTV** – Sammlig vo Multimediadateie
* Websitta vun MTV (anglisch)
* Websitta vun MTV Germany (hoochdiitsch)
* Websitta vun MTV Frànkrììch (frànzeesch)

## Ainzelnoohwiisa
# Mars (Planet)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel beschäftigt sich mitem Planet Mars; anderi Bedütige vu dem Begriff findener under Mars (Begriffsklärung) |

dr Mars
De **Mars** (Sümbool: ) isch, vu de Sunne us gsähne, de viert Planet in unserem Sunnesystem. Er zellt zue de erdähnliche (terrestrische) Planete. Ufgrund vu sinere bluetrote Farb isch er nochem römische Chriegsgott Mars bnennt worre un wird oft au als de *Rot Planet* bezeichnet. Symbolisiert wird de Mars dur e Chreis miteme Pfiil wo schräg noch rechts obe zeigt. Säll Zeiche, wo e Schild mitem dehinder stohende Speer darstellt, stoht fer de Chriegsgott. In de Biologi symbolisiert da Symbol s'männlich Gschlecht.

De Mars bsitzt zwä zimli chlaini, uregelmäßig gformti Mond, Phobos un Deimos (griech. "Furcht" un "Schrecke"), in de Mytholigi d'Söhn vum grichische Chriegsgott Ares, wo im römischen Mars glichgsetzt isch.

Wäge sinere rote Färbig het de Mars scho immer d'Mensche fasziniert. D'Färbig selber verdankt de Planet Iiseoxid-Staub, wo sich uf de Oberflächi un in de Atmosphäre verdeilt het. Somit isch de Mars e „rostige“ Planet.

## Geologischi Gschicht

D Dichti vo de Iischlagkrater ufem Mars ermöglicht drai geologischi Periode z bistimme, well ältiri geologischi Formatione mee Krater uufwiised, as jüngeri. Die Periode sind noch Gegete ufem Mars binennt. Allerdings isch e gnaui zittlichi Bistimmig nöd mögli. Di drai Epoche sind:

* **Noachischi Epoche** (noch de Noachis Terra binennt): Si bildet di ältiste Oberflächine uf em Mars und sind öppe 4,6 bis 3,5 Milliarde Joor alt. Noachischi Piet wiised vill groossi Krater uuf. Au de grööst Krater, d Hellas Planitia ghört dere Epochen a.
* **Hesperischi Epoche** (binennt noch em Hesperia Planum): Si isch rund 3,5 Milliarde bis 1,8 Milliarde Joor alt. Zu de Hesperischie Piet ghöred vill wiiti Lavaebine. S werd agnoo, ass de Olympus Mons i dere Epoche aktiv woren isch.
* **Amazonischi Epoche** (noch de Amazonis Planitia binennt): Si het vo 1,8 Milliarde Joor agfange und duured bis hütt. Amazonischi Regione wiised wenig Krater uuf, woll aber anderi geologischi Strukture.

**SunnePlanete:** Merkur |
Venus |
Erde |
Mars |
Jupiter |
Saturn |
Uranus |
Neptun

**Anders:** Asteroid |
Asteroidegürtel |
Zwergplanete |
Komete |
Kuipergürtel |
Oort'schi Wolke
# 1. Novämber

|  |
| --- |
| Historischi Johresdäg
Oktober · **November** · Dezember |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |

 |

Dr **1. Novämber** isch dr 305. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 306. in Schaltjohr), dodermit blybe no 60 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

Sowjetische Panzer z Budapest 1956
Pauline Chaponnière-Chaix
Katja Riemann
* 1503: Dr Giuliano della Rovere wird Papscht un git si dr Name Julius II.
* 1781: Mit em *Untertanepatänt* vum Joseph II. wird d Lyybaigeschaft in dr habsburgische Länder ufghebt.
* 1956: Ungarn verchindet syy Neutralitet un dr Uusdritt us em Warschauer Pakt. Sowjetischi Druppe fange derno aa mit dr Niderschlagig vum Ungarische Volksufstand (Bild).
* 1961: Z Dytschland wird mit vierstellige Poschtlaitzahle s wältwyt erscht vollständig Postlaitzahlesyschtem yygfiert.
* 1981: Antigua un Barbuda wäre unabhängig vu Großbritannie.
* 1986: Noch eme Großbrand bim Chemikonzärn Sandoz z Schwiizerhalle bi Basel versycht veruurainigt Leschwasser dr Rhy un vernichtet dert e Großdail vum dierischen un pflanzlige Läbe.
* 2008: D Bürgerlich-Demokratische Partei wird in dr Schwyz grindet.

## Uf d Wält chuu

* 1850: Pauline Chaponnière-Chaix, Schwyzer Frauerächtleri
* 1864: Moses L. Broocks, US-amerikanische Bolitiker
* 1902: Adolf Hermann Ribi, Schwyzer Sproochwisseschaftler un Redakter
* 1910: Madeleine Will, elsässischi Organischti un Kumpenischti
* 1911: Grete Borgmann, dytschi Frauerächtleri
* 1926: Dino Vasina, italiänische Lehrer un Förderer vum Dialäkt vu Rimella
* 1963: Katja Riemann, dytschi Schauspiileri
* 1967: Lutz Fischer, Schwyzer Bfaarer, Politiker und Mundart-Autor
* 1969: Viola Heinzelmann, Schwyzer Gynäkologi
* 1976: Isabell Otto, dytschi Mediewisseschaftleri

## Gstorbe

* 1690: Johann Jacob Burckhardt, Basler Bolitiker
* 2009: Achim Stocker, dytsche Fueßballfunktionär
* 2021: Esther Strube, dytschi Autori, Bibliothekari un Kommunalbolitikeri

## Sunschtigs

* Allerhailige

## Weblink

 **Commons: 1. Novämber** – Sammlig vo Multimediadateie
# 15. Oktober

|  |
| --- |
| Historischi Johresdäg
September · **Oktober** · November |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

 |

Dr **15. Oktober** isch dr 288. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 289. in Schaltjohr), dodermit blybe no 77 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

Friedrich Nietzsche
Anneke Graner
* 1815: Dr Napoléon Bonaparte chunnt uf d Insle St. Helena, wun er di letschte Johr vu sym Läbe verbringt.
* 1862: Mit em *Gewerbegesetz* dritt z Bade di allgmain Gwärbfreihait in Chraft.
* 1894: Aafang vu dr Dreyfus-Affäre: Dr franzesisch Offizier Alfred Dreyfus wird wäge Spionage verhaftet.
* 1977: D Cassini-Huygens-Mission startet vu dr Ärd uus.

## Uf d Wält chuu

* 70 v. d. Z.: Vergil, remische Dichter
* 1542: Akbar, Großmogul vu Indie
* 1844: Friedrich Nietzsche, dytsche Philosoph
* 1853: Caspar Streiff, Schwyzer Staatskassier und Mundartschriftsteller
* 1887: Emil Hegetschweiler, Schwyzer Volksschauspiiler
* 1915: Jitzchak Schamir, en israelische Politiker
* 1949: Michael Köhlmeier, eschtrychische Schriftsteller
* 1953: Günther Oettinger, dytsche Bolitiker
* 1979: Anneke Graner, dytschi Bolitikeri
* 1995: Louise Morel, franzesischi Bolitikeri

## Gstorbe

* 0898: Lambert vu Spoleto, Chenig vu Italie un remische Chaiser
* 1564: Andreas Vesalius, flämische Anatom
* 1817: Johann Ludwig Burckhardt, e Schwizer Oriänträisende
* 1939: Robert Haab, Schwyzer Bolitker un Bundesrot
* 1946: Hermann Göring, dytsche NS-Bolitiker
* 1999: Josef Burg, israelische Bolitiker
* 2013: Rudolf Friedrich, Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* 2020: Frank Günther, dytsche Ibersetzer

## Weblink

 **Commons: 15. Oktober** – Sammlig vo Multimediadateie
# Gmainjohr

Als ä **Gmainjohr** bezaichnet mer ä Johr mit ere - nooch de Regle vum Kalender - vorwigende, maistens vorchummende Azahl vu Däg.

In üserem Sunnekalender betrait s'Gmainjohr gnau 365 Däg.

Im Gegesatz dezue stot's - vu Julius Caesar igfüehrt - Schaltjohr zue 366 Däg. Sit de gregorianische Kalenderreform bezaichnet mer au hüfig die *"**usnahmswiise Gmainjohre**"* churz numme als *"Gmainjohre".* In sällem Kalender git's *dri säkulari, usnahmswiisi Gmainjohre* in jedem 400-Johrezyklus.

## Lueg au

* Tropischs Johr
* Johann Heinrich von Mädler

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Gemeinjahr“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Aktivist

As **Aktivist(lat. activus = „tätig, aktiv“)* bezäichnet mä e Person, wo sich bsundrigs intensiv, mit **Aktivismus**, für bestimmti Ziil iisetzt. Das si vilmol Ziil, wo im witiste Sinn politisch si, bsundrigs in de Beriich vo dr Wirtschafts-, Umwält- und Sozialpolitik und vo de Bürger- und Menscherächt.

En Aktivist underschäidet sich vom ene Politiker vor allem din, dass er nid diräkt am formelle politische Brozäss däilnimmt, öbbe ass er nid brobiert in e politischs Amt gweelt z wärde, sondern uf eender informelli Art, wie öbbe dur Öffentligkäitsarbet und Demonstrazioone sini Ziil will duuresetze.

Gröössere organisierti Zämmeschlüss vo Aktiviste, wo s gliiche im Sinn häi, säit mä mänggisch au Nitregierigsorganisazioone (NGO).

## Litratuur

* Kirsten Brodde: *Protest!: Wie ich die Welt verändern und dabei auch noch Spaß haben kann*. Ludwig Buchverlag, München 2010, ISBN 978-3-453-28016-8.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Aktivist“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# 7. Oktober

|  |
| --- |
| Historischi Johresdäg
September · **Oktober** · November |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

 |

Dr **7. Oktober** isch dr 280. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 281. in Schaltjohr), dodermit blybe no 85 Däg bis zum Änd vum Johr.

## Was isch bassiert?

Citroen 2CV, Bj. 1949
Marie Heim-Vögtlin
Siegfried Lenz
* 1370: Sechs Schwyzer Kanteen veryybare dr Pfaffebrief.
* 1948: Bim Pariser Autosalon wird s Modäll Citroën 2CV vorgstellt. D „Änte“ wird ais vu dr erfolgrychschte Automodäll, d Produktion wird anne 1990 ändgiltig yygstellt.
* 1949: Grindig vu dr Dytsche Demokratische Republik (DDR).
* 1950: Di chinesisch Volksbefreiigsarmee marschiert z Tibet yy.

## Uf d Wält chuu

* 1797: Felix Sarasin, Basler Bolitiker
* 1843: Heinrich Reese, Baasler Politiker und Archidekt
* 1845: Marie Heim-Vögtlin, erschti Schwyzer Dokteri
* 1931: Josef Rennhard, Schwyzer Journalischt un Bolitiker
* 1934: Ulrike Meinhof, dytschi Schurnalischti un Mitgrinderi vu dr Rote Armee Fraktion (RAF)
* 1952: Wladimir Wladimirowitsch Putin, russische Bolitiker
* 1970: Hans-Peter Pellet, Schwyzer Schwinger
* 1978: Arnold Forrer, Schwyzer Schwinger

## Gstorbe

* 0336: Marcus, Bischof vu Rom
* 1130: Hermann II., Grinder vu dr Linie vu dr Markgrofe vu Bade
* 1895: Ludwig Theodor Knauß, schwebische Lehrer un Autor
* 1913: Caspar Streiff, Schwyzer Staatskassier un Mundartschriftsteller
* 1960: Hermann Guggenbühl, Schwyzer Architekt
* 1985: Oskar Kohler, dytsche Lehrer un Haimetautor
* 2014: Siegfried Lenz, dütsche Schriftsteller
* 2025: John Gurdon, britische Biolog

## Weblink

 **Commons: 7. Oktober** – Sammlig vo Multimediadateie
# Autor

En **Autor** (lat. *auctor* ‚Urheeber‘, ‚Schöpfer‘, ‚Förderer‘, ‚Veraalasser‘) isch dr Verfasser oder gäistigi Urheeber vom ene Wärk. Es handlet sich mäistens um Wärk vo dr Liddratuur im witeste Sinn, wo vo Schriftsteller, Fachbuech-, Leerbuech-, Sachbuech-, Dräibuech-, Färnsee-, Opere- oder Büüniautore gschriibe wärde. Au dr Erfinder vom ene Schbiil wird hüte as Autor bezäichnet. Sältener, und denn im Allgemäine us juristischer Sicht, wird au dr Urheeber vom ene Wärk vo dr nitliterarische Kunst wie Musig, Fotografii, Filmkunst und dr Wüsseschaft, zum Bischbil dr Softweerautor, dr Autor vo Gsetz oder dr Autor in dr Zoologii, wo as Erste e Lääbewääse beschribt. En Autor het hützudag e Rächt an sim gäistige Äigedum, wo vom Gsetz us verbürgt isch. Zum Schutz vom Wärk git s s Urheeberrächt, wo nit cha verchauft wärde und s Verwärdigsrächt.

## Liddratuur

* Heinrich Bosse: *Autorschaft ist Werkherrschaft. Über die Entstehung des Urheberrechts aus dem Geist der Goethezeit.* Paderborn 1981, ISBN 978-3-8252-1147-9.
* Michel Foucault: *Was ist ein Autor?* (zeerst frz. 1969). In: Ders: Schriften zur Literatur. Frankfurt am Main 1988, S. 7-31.
* Felix Philipp Ingold: *Im Namen des Autors* (Arbeiten für die Kunst und Literatur). Wilhelm Fink Verlag, München 2004. ISBN 3-7705-3984-2.
* Felix Philipp Ingold (mit André Blum, Jan Martinek): *Die Motivation der Autoren.* In: Werner Creutzfeldt (u. a.): *Medizinische Publizistik.* Georg Thieme Verlag, Stuttgart / New York 1997. ISBN 3-13-104811-5.
* Fotis Jannidis u. a. (Hrsg.): *Texte zur Theorie der Autorschaft.* Reclam, Stuttgart 2000. (Enthält Texte von u. a. Freud, Sartre, Booth, Barthes, Foucault, Eco); ISBN 3-15-018058-9
* Helmut Kreuzer: *Der Autor*, LiLi 42 (1981).
* Meinolf Schumacher: *Einführung in die deutsche Literatur des Mittelalters.* Darmstadt: WBG 2010, S. 48-54: *Dichten von Dichtern: Autordemut und Autorstolz.*
* Hans Peter Schwarz (Hrsg.): *Autorschaft in den Künsten.* Konzepte – Praktiken – Medien. (= Zürcher Jahrbuch der Künste, Bd. 3), Zürich 2007.
* Sandra Uschtrin: *Handbuch für Autorinnen und Autoren.* 7. Auflage. Uschtrin Verlag, München 2010.

## Weblingg

 **Autor** im dütschsprochige Wikisource

* dib1.bsz-bw.de Linggsammlig vo dr Dütsche Internetbibliothek über Schriftsteller
* edkomp.uni-muenchen.de Roger Lüdeke: Autor (us: *Kompendium der Editionswissenschaften*)
* iasl.uni-muenchen.de Jannidis/Lauer/Martinez/Winko: *Rede über den Autor an die Gebildeten unter seinen Verächtern. Historische Modelle und systematische Perspektiven.*