Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# D Midwayinsle

Orthographischi Projektion
D **Midwayinsle**, au bekannt as **Midway-Atoll**, (hawaiisch: *Pihemanu*, änglisch *Midway Islands* oder *Midway Atoll*, [ˈmɪdweɪ]) si en Atoll im nördlige Pazifik, wo zu de Ussegebiete vo de Vereinigte Staate ghört, si aber e *nit inkorporierts Territorium* und wärde für statistischi Zwäck den United States Minor Outlying Islands zuegordnet.

## Geographii

D Insle lige öbbe uf eme Drittel vom Wäg zwüsche Honolulu und Tokio und öbbe in dr Middi zwüsche Kalifornie und Japan, und vo do chunnt ihre Name. Si bestöhn us eme ringförmige Koralleriff mit eme Durchmässer vo öbbe 6 km. Si hai zwei Hauptinsle, *Sand Island* und *Eastern Island*, und mehreri chliini Inseli, wo Hundertduusigi vo Seevögel brüete. D Gsamtflechi vo de Insle bedräit 6,2 km², die vom Atoll mit dr Lagune öbbe 40 km².

S Atoll im Überblick:

| Insle | Flechi in Hektar |
| --- | --- |
| Sand Island | 486 |
| Eastern Island | 135 |
| Spit Island | 2 |
| Sand Islet |  |
| **Midway Atoll** | 623 |
| Lagune | 6,000 |

Sand Islet, wo uf mängge Charte am Nordrand vom Atoll iizeichnet isch, schiint e Phantominsle z si oder isch versunke, wil mä uf detaillierte Satellitebilder an däm Blatz nume Wasser gseht.

S Atoll isch geographisch e Deil vo de Nordwestlige Hawaii-Insle, ghört aber nit zum US-Bundesstaat Hawaii. Es git Besträbige, si em Staat azgliidere.
Dr Ursprung vo de Midwayinsle isch - wie vo alle Insle in dr Inselchetti - vulkanisch.

D Midwayinsle si in dr Zitzone UTC −11 Stunden.

## Bevölkerig

Ursprünglig si d Insle nid besiidlet gsi, hüte hai si öbbe 40 Iiwohner, die meiste si wüsseschaftligs Personal, aber kei permanänti Bevölkerig. 1978 si s no bis zu 2300 gsi, die meiste Militär- und Zivilaagstellti vom Marinestützpunkt vo dr United States Navy.

## Litratur

* Edwin H. Bryan: *American Polynesia and the Hawaiian Chain*. 2nd revised and enlarged edition. Tongg publishing company, Honolulu HI 1942.

## Weblingg

 **Commons: Midwayinseln** – Sammlig vo Multimediadateie
 **Wikimedia-Atlas: Midwayinseln** – geographischi un historischi Charte
* Midway Atoll: National Wildlife Refuge (änglisch)
* Länderinformation
* Informatione über Midway inkl. Videos (änglisch)

## Fuessnote
# Genetik

D Rekombinayioon vo de Gen vo de Eltere füert zu underschiidlige Fenotüpe im gliiche Wurf.
D **Genetik** (modärni Wortschöpfig zu griechisch γενεά *geneá* ‚Abstammig‘, γένεσις *génesis* ‚Ursprung‘) oder **Vererbigsleer** isch ä Däilgebiet vo dr Biologii. Si befasst sich mit de Gsetzmäässigkäite und de materielle Grundlaage vo dr Usbildig vo erblige Merkmol und em Witergee vo Erbaalaage (Gen) an die neggsti Generazioon (Vererbig).

Es isch nid ser lang här, sit mä wäiss, ass indiwiduelli Merkmol über meereri Generazioone äwäg witergee wärde; d Vorstellige vo sonige natürlige Vererbigsbrozäss si erst im 18. und früeje 19. Joorhundert entstande. As Begründer vo dr Genetik gältet dr Augustinermönch und Hilfsleerer Gregor Mendel, wo in de Joor 1856 bis 1865 im Gaarde vo sim Chlooster süstematisch Chrüzigsexperimänt mit Ärbsli gmacht het und die statistisch usgwärtet het. So het er d Reegle entdeggt, wo spööter noch iim dr Naame Mendelschi Reegle bechoo häi, in dr Wüsseschaft allerdings erst im Joor 1900 rezipiert und bestäätigt worde si. Dr Beriich vo dr Genetik, wo hüte bi witem am wichdigste isch, isch d Molekulargenetik, wo in de 1940er Joor entstande isch und sich mit de molekulare Grundlaage vo dr Vererbig befasst. Us iire isch d Gentechnik choo, wo d Erkenntniss vo dr Molekulargenetik braktisch aagwändet wärde.

## Litratuur

* François Jacob: *La logique du vivant: Une histoire de l'hérédité.* Gallimard, Bariis 1971, dütsch: *Die Logik des Lebenden.* Fischer, Frankfurt am Main 1972, Nöiusgoob 2002
* Wilfried Janning, Elisabeth Knust: *Genetik.* 2. Uflaag, Thieme, Stuttgart 2008
* William S. Klug, Michael R. Cummings, Charlotte A. Spencer: *Genetik.* 8. Uflaag, Pearson Studium, Münche 2007
* Katharina Munk (Hrsg.): *Taschenlehrbuch Biologie: Genetik*, Thieme, Stuttgart 2010
* Hans-Jörg Rheinberger, Staffan Müller-Wille: *Vererbung – Geschichte und Kultur eines biologischen Konzepts*, Fischer, Frankfurt am Main 2009

## Weblingg

* Deutsche Fassung von "DNA from the Beginning" des Dolan DNA Learning Center
* Genetic Science Learning Center – University of Utah (ängl.), Gwünner vom *Science Prize for Online Resources in Education*.
* Michael Stang: deutschlandfunk.de: *Gehackte Gene*. Deutschlandfunk, *Wissenschaft im Brennpunkt*, 3. Oktober 2014. Zum Datenschutz der „genetischen Privatsphäre“

## Fuessnoote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Genetik“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Robert Koch

Dr Robert Koch
Im Koch si Underschrift
Dr **Robert Koch** (\* 1. Dezämber 1843 z Clausthal; † 27. Mai 1910 z Baade-Baade; mit em vollständige Naame *Heinrich Hermann Robert Koch*) isch e dütsche Mediziner und Mikrobiolog gsi. Im Koch isch s 1876 glunge, dr Erreeger vom Anthrax (*Bacillus anthracis*) usserhalb vom e Organismus z kultiwiere und si Lääbeszüklus z beschriibe. Eso isch zum erste Mol d Rolle vom ene Erreeger von ere Chranket bim Entstoo von ere Chrankhet ooni Lugge beschriibe worde. 1882 het er dr Erreeger vo dr Tuberkulose (*Mycobacterium tuberculosis*) entdeggt und spööter s Tuberkulin entwigglet, wo mä denn felschlig as Häilmiddel aagluegt het. 1905 het er dr Nobelbriis für Füsiologii oder Medizin überchoo. Dr Robert Koch isch näbe sim Konkurränt Louis Pasteur us Bariis e Begründer vo dr modärne Bakteriologii und Mikrobiologii. Er het grundlegendi Biidrääg gmacht zur Infekzionsleer und zum Aufbau vo dr Droopemedizin z Dütschland.

## Litratuur

* Bernhard Möllers: *Robert Koch. Persönlichkeit und Lebenswerk 1843–1910*. Schmorl & von Seefeld Nachf., Hannover 1950.
* Werner Friedrich Kümmel: *Koch, Robert.* In: *Neue Deutsche Biographie* (NDB). Band 12, Duncker & Humblot, Berlin 1980, ISBN 3-428-00193-1, S. 251–255.
* Thomas D. Brock: *Robert Koch. A Life in Medicine and Bacteriology.* Science Tech, Madison (Wisconsin) 1988.
* Manfred Vasold: *Robert Koch, der Entdecker von Krankheitserregern.* Spektrum der Wissenschaften Verlagsgesellschaft, Häidelbärg 2002, ISBN 3-936278-21-0.
* Christoph Gradmann: *Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie.* Wallstein, Göttinge 2005, ISBN 3-89244-922-8.
* Johannes W. Grüntzig, Heinz Mehlhorn: *Expeditionen ins Reich der Seuchen. Medizinische Himmelsfahrtskommandos der deutschen Kaiser- und Kolonialzeit.* Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2005, ISBN 3-8274-1622-1
* Johannes W. Grüntzig, Heinz Mehlhorn: *Robert Koch. Seuchenjäger und Nobelpreisträger.* Spektrum Akademischer Verlag, Häidelbärg 2010, ISBN 978-3-8274-2710-6.
* Barbara Rusch: *Robert Koch. Vom Landarzt zum Pionier der modernen Medizin.* Bucher, Münche, 2010, ISBN 978-3-7658-1823-3.
* Friedrich Hoffmann: "Tödliche Welten – Die unglaubliche Geschichte von drei Medizinern, die Millionen Menschen das Leben retteten." Herder, Freiburg im Brisgau 2010, ISBN 978-3-451-06202-5.

## Weblingg

 **Commons: Robert Koch** – Sammlig vo Multimediadateie
* Die gesammelten Werke von Robert Koch, digitalisiert vom Robert-Koch-Institut
* Informatione vu dr Nobelstiftig zue dr Pryysverleihig 1905 an Robert Koch (änglisch)
* Mikroskop us em Robert Koch sim Labor z Wollstein (1877) und Mikroskopobjektiv vo dr Art, wie si dr Koch brucht het
* Golf Dornseif, Professor Robert Koch und die koloniale Malariaforschung (PDF; 1,6 MB) (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)  Vorlage:Toter Link/www.golf-dornseif.de

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Robert\_Koch“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |