Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ultraveielettstraalig

Dr UV-Beriich chunnt grad linggs vom sichtbare Beriich.
**ltraveielettstraalig**, churz **Ultraveielett** oder **UV-Straalig**, in dr Umgangssprooch au **ultraveieletts Liecht** oder **Schwarzliecht** isch en elektromagnetischi Straalig, wo für e Mensch unsichtbar isch, mit ere Wällelengi, wo chürzer isch as die vom Liecht, wo für e Mensch sichtbar isch, aber lenger as die vo dr Rönggestraalig.

D Bezäichnig *ultraveielett* (öbbe „uf dr andere Site vo Veielett“) chunnt drvoo, ass s UV-Spektrum afoot mit ere Wällelengi, wo e chli chürzer isch as die, wo dr Mensch grad no as d Farb Blauveielett cha gsee.

## Spektrum und Bezäichnige

Iidäilig noch Wällelengi (DIN 5031-7)| Naame | Abchürzig | Beriich vo dr Wällelengi in nm | Fotoneenergii |
| --- | --- | --- | --- |
| *Noochs UV* („Schwarzliecht“) | UV-A | 380–315 nm | 3,26–3,94 eV |
| *Middlers UV* (Dorno-Straalig) | UV-B | 315–280 nm | 3,94–4,43 eV |
| *Färns UV* | UV-C-FUV | 280–200 nm | 4,43–6,2 eV |
| *Vakuum-UV* | UV-C-VUV | 200–100 nm | 6,20–12,4 eV |
| *Extreems UV* | EUV | 121–10 nm | 10,25–124 eV |

Vor allem s Nooche UV-A und s Middlere UV-B si für e Mensch gföörlig, wil si dr Hut chönne schaade und Chräbs (Melanom bi UV-A, Basalzellkarzinom und Plattenepithelkarzinom bi UV-B) chönne verursache. Chliini Doosierige vo UV-B si aber wichdig, für dass d Hut cha s anti-rachitische Cholecalciferol (Vitamin D3) bilde.

## Kwelle

### Natüürligi Kwelle

Die mäiste Stärn, Pulsar, aagregti Gaswolke und anderi Himmelsobjekt straale im UV-Beriich. Für e Mensch bsundrigs wichdig isch d Ultraveielettstraalig vo dr Sunne, wo zwar e groosse Däil drvo in dr Atmosfääre absorbiert wird, aber immer no gnueg duurechunnt, ass si Lääbewääse cha schaade. Au s Polarliecht straalt im Ultraveielette. Irdischi Kwelle si Blitz vo Gwitter und Elmsfüür.

### Künstligi Kwelle

Ultraveielettstraalig entstoot in Kwäcksilberlampe, in industrielle UV-Straalersüsteem bi dr Fotolithografii, bim Usherte vo Harz und Lagg oder für zum Wasser desinfiziere, in Hööchisunne, Solarie,
Schwarzliechtlampe, Ultraveielett-Leiser (Excimerleiser, nöierdings au Diodeleiser), und UV-Lüüchtdiode.

Kwelle, wo d Ultraveielett-Emission nume e Begläiterschiinig isch, si Gaasentlaadigslampe, wo kä Gfoor binene bestoot, s Liechtboogeschwäisse, wo Schutzchläidig seer wichdig isch und Brozäss, wo ionisierti Gaas ufdrätte oder seer hoochi Tämpratuure (z. B. Leiser-Materialbearbäitig, Ionekwelle, Funkestreckene usw.)

## Weblingg

* **Commons: Ultraviolettstrahlung** – Sammlig vo Multimediadateie
* FIGAWA-Arbeitsblatt: Einsatz von UV-Geräten zur Schwimm- und Badebeckenwasserbehandlung (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)  Vorlage:Toter Link/www.figawa.de
* UV-Lampen in der Praxis

## Fuessnoote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Ultraviolettstrahlung“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Darm

Dr **Darm** (lateinisch *intestinum*, griech. ἔντερον, *enteron*) isch dr wichdigst Däil vom Verdauigsdrakt vo hööchere vilzällige Dier, dr Mensch inklusiv. Er goot vom Magepförtner bis zum Füüdle. Dr Darm isch bim erwachsnige Mensch öbbe 5 Meter lang und het wäge de fiine Darmzotte en Oberflechi vo öbbe 32 m². Dr Darm isch vo vile Mikroorganisme besiidlet, wo men e allne zämme Darmflora säit.

## Lengi

Fläischfrässer (Carniwore) häi e seer churze Darm, wil mä Fläisch liicht cha verdaue. Dr Darm vo Allesfrässer (Omniwore) isch lenger, wil e Dail vo iirer Naarig pflanzlig isch und das langsamer verdaut wird. Die lengste Därm häi d Pflanzefrässer (Herbiwore), wil si Pflanzefaasere müesse verdaue und daas mäistens indiräkt mit Hilf von äizällige Symbionte und das brucht vil Zit.

## D Abschnitt vom Darm

1 = dr Maage
2 = Dünndarm
3 = dr abstiigend Däil vom Dickdarm
4 = dr ufstiigend Däil vom Dickdarm
5 = dr Wurmfortsatz
6 = dr Mastdarm
7 = s After
Dr Darm isch iidäilt in

* Dünndarm (lat. *Intestinum tenue*), dä bestoot us em
	+ Zwölffingerdarm (lat. *Duodenum*),
	+ Leerdarm (lat. *Jejunum*) und
	+ Chrummdarm (lat. *Ileum*),
* Dickdarm (lat. *Intestinum crassum*), dä bestoot us em
	+ Blinddarm (lat. *Cæcum*) mit em Wurmfortsatz (lat. *Appendix vermiformis*, wo men em in dr Umgangssprooch falsch „Blinddarm“ säit),
	+ Grimmdarm (griechisch/lat. *Colon*) mit em ufstiigende (*Colon ascendens*), kwerlaufende (*Colon transversum*) abstiigende (*Colon descendens*) und S-förmige (*Colon sigmoideum*) Däil und em
	+ Mastdarm (lat. *Rectum*) wo au as Änddarm bezäichnet wird.

## D Funkzioone vom Darm

* Verdauig
* Regulazioon vom Wasserhushalt
* Usbildig vom ene groosse Däil vo de Abweerzälle vom Immunsüsteem
* Brodukzioon vo Hormon und Botestoff

## Litratuur

* Giulia Enders: Darm mit Charme. Alles über ein unterschätztes Organ. Ullstein, Berlin 2014, ISBN 978-3-550-08041-8.
* Franz-Viktor Salomon: *Darm, Intestinum (Enteron)*. In: Salomon u. a. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin*. 2. Uflaag, Enke, Stuttgart 2008, S. 293–311, ISBN 978-3-8304-1075-1
* Julia Seiderer-Nack: *Was passiert im Darm? Neues Wissen für mehr Darmgesundheit - Darmbarriere, Bauchhirn und die richtige Ernährung*. Südwest, Stuttgart 2014, ISBN 978-3-517-08959-1).
* Mary Roach: *Schluck. Auf Entdeckungsreise durch unseren Verdauungstrakt*. DVA, München 2014 (Originaltitel: *Gulp*, übersetzt vo dr Katrin Behringer), ISBN 978-3-421-04640-6.

## Weblingg

 **Commons: Darm** – Sammlig vo Multimediadateie
## Fuessnoote

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Darm“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Penischnoche

Dr Penisknoche vom ene Hund; dr Pfiil zeigt uf d Rinne für d Harnröhre, wo an dr Undersiite vom Chnoche liit
Dr **Penischnoche** (lat. *Os penis*, *Os priapi* oder *Baculum*) isch e Chnoche im männlige Begattigsorgan (Penis) vo vile Süüger.

Dr Penischnoche isch e Verchnöcherig vom Penisschwellkörper (*Corpus cavernosum penis*). E Penischnoche hai die meiste Primate (usser em Mensch, e baar Chlammerschwanzaffe und d Sulawesi-Koboldmaki), fast alli Raubdier (usser de Hyäne und Musangs), Meersäuli- und Muusverwandti, d Biber, d Insektefrässer, d Fläderdier, d Riisegleiter, d Borstenigel und e baar Muulwürf. Mänggisch isch s au nume e verchnorpleti Struktur. Fossil isch d Struktur bsunders vom Höhlebär (*Ursus spelaeus*) bekannt.

D Morphologii vom Penischnoche dient mänggisch zum noch verwandti Arte z underscheide. E Struktur, won eme Penischnoche ähnlig isch, cha bi Mensche ufdräte, wo an gwüsse sältene Erbchraneite liide.

## Dr Verlust vom Baculum bim Mensch

Dr Evolutionsforscher Richard Dawkins het die kontrovärs diskutierti Hypothese ufgstellt, ass dr Mensch dr Penischnoche im Lauf vo dr Evolution verlore haig, wil s Fähle vom Penischnoche bi de Manne es de Fraue möglig gmacht haig, d Gesundheit vom Ma z brüefe. Erektionsstörige siige hüfig e Folg vo verschiidene physische oder psychische Krankheite und Faktore (bispilswiis Diabetes mellitus oder Stress). Wil en Erektion, wo vom e Penischnoche abhangt kei sonigi Beurdeilig zueloot, isch s möglig, ass d Fraue s vorzoge hai, sich mit Manne z paare, wo si d Gsundheit von ene besser hai chönne iischetze. Das siig dr nötigi Selektionsdruck zur Reduktion vom Penischnoche gsi.

## Litratur

* Richard Dawkins: *Das egoistische Gen. Ergänzte und überarbeitete Neuauflage.* 2. Auflage. Heidelberg, 1994 (ISBN 3-86025-213-5)
* Scott Gilbert, Ziony Zevit: *Congenital human baculum deficiency: The generative bone of Genesis 2:21-23* American Journal of Medical Genetics 101:284-285 (2001)
* W. R. Bett: *The Os Penis in Man and Beast.* In: *Proc R Soc Med* 44, 1951, S. 433–434.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Penisknochen“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Philippine

|  |
| --- |
| **Repúbliká ng̃ Pilipinas** (Filipino) Republik der Philippinen |
|

|  |  |
| --- | --- |
| {{{ARTIKEL-FLAGGE}}} | {{{ARTIKEL-WAPPEN}}} |
|  |  |

 |
| **Wahlspruch:** (Filipino) *Maka-Diyos, Maka-Tao, Makakalikasan at Makabansa* („Für Gott, d Mensche, d Natur und s Land“) |
| **Amtsspraach** | Filipino, Englisch |
| **Hauptstadt** | Manila |
| **Staatsoberhaupt** | Ferdinand Marcos, Jr. |
| **Regierigschef** | Ferdinand Marcos, Jr. |
| **Flächi** | 343.448 km² |
| **Iiwohnerzahl** | 100.981.437 (1. Aug. 2015) |
| **Bevölkerigsdichti** | 298,2 Iiwohner pro km² |
| **Brutto­inlands­produkt pro Iiwohner** | 1.320 US-$ (2004) |
| **Währig** | Philippinischer Peso |
| **Unabhängigkeit** | vo Spanie am 12. Juni 1898 (*inoffiziell*), vo de USA am 4. Juli 1946 (*offiziell*) |
| **Nationalhimne** | *Lupang Hinirang* (Uuserwählts Land) |
| **Nationalfiirtig** | 12. Juni |
| **Zitzone** | UTC +8 |
| **Kfz-Kennzeiche** | RP |
| **Internet-TLD** | .ph |
| **Vorwahl** | +63 |

e Charte vo de Philippine
D **Philippine** sind es Land vo Südoschtasie.

Es isch e grossi Inslegruppe odr en Archipel im weschtlige Pazifische Ozean.

## Geografy

Dr Archipel, wo vom füüfte bis zum 21. Grad nördligi Breiti und vom 117. bis zum 126. Grad öschdligi Länge goot, bildet dr fümftgröscht Inselschtaat vo der Welt noch Indonesie, Madagaskar, Papua-Neuguinea und Japan.

S Südchinesische Meer drennt d Inselgruppe vo Vietnam im Weschte, d Celebessee vo Indonesie im Süde und d Luzonstross vo Taiwan im Norde.

D Philippine bestöhn us 7.641 Insle. Vo dene sind aber nume öbbe 880 bewohnt. Nume elf Insle hai ä Flechi vo meh as 2.500 Kwadratkilometer; die gröschte sind Luzon, Mindanao, Samar, Negros, Mindoro, Panay und Palawan; nume tuusig philipinischi Insle sind grösser as ei Kwadratkilometer.

Uf es paar Insle vo de Philippine het s Vulkään.

Grossi Stedt vo de Philippine heisse: Manila, Cebu City, Davao City, Island Garden Dity of Samal, Quezon City, Tarlac City, Angeles City, Cabanatuan City, San Carlos City, Dipolog City, Cagayan de Oro und Iligan City.

## Bilder

* dr Vulkan Pinatubo
* dr Vulkan Mayon
* Pfahlbaute im Meer

## Quälle
# Eusozialität

Dr Nacktmull (*Heterocephalus glaber*) – er sich ein vo de wenige eusoziale Süüger
**Eusozialität** (vo griech. *ευ* „guet“ und lat. *socialis* „kameradschaftlig“) isch d Bezeichnig für s Verhalte vo dr Staatebildig im Dierriich. Si isch bsunders uffellig bi de Huutflügler, z. B. bi Ameise, Honigbiine, Wäspi, chunnt aber au bi andere soziale Insekte wie de Termite, bi andere Arthropode und sogar bin e baar Garnelearte vor. Eidütig eusoziali Süüger si d Nacktmull; bi de Graumull si nid alli sicher öb si eusozial siige. Mänggisch sait mä ass au gwüssi Hünd (lat. *Canidae*) eusozial siige. Au wenn do kei biologischi Sterilität vo Gruppemitgliider vorlit, paare sich meistens nume d Alpha-Tier unter de Männli und Wiibli.

Für ächti Eusozialität müesse vier Bedingige erfüllt si. Das si

* e kooperativi Bruetpfläge dur mehreri Dier
* e gmeinsami Nahrigsbeschaffig und au -verdeilig
* e Deilig vom Verband in fruchtbari und unfruchtbari Dier
* s Zsämmeläbe vo mehrere Generatione

Isch nume die ersti Bedingig erfüllt, redet mä von ere quasi-soziale Art, wenn nume die letzti nit erfüllt isch, handlet es sich um e semi-soziali Art. D Übergäng chönne aber fliessend si. D Eusozialität umfasst e strängi Rangornig, wo d Ufgobe wie d Begattig, Bruetpfläg, Bau, Abwehr vo Find und Füehrig für einzelni Gruppe festschriibt.

Wil d Eusozialität e hochs Mass an Altruismus bruucht, wird in ihrem Zämmehang hüfig d Theorii vom egoistische Gen diskutiert.

## Litratur

* Peter Kappeler: *Verhaltensbiologie*, Springer Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-540-24056-X

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Eusozialität“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# Morphin

Morphin
**Morphin**, in dr Umgangssprooch hüfig **Morphium**, isch e Haupt-Alkaloid vom Opium und ghöört zu de Opiate bzw. Opioide. Es wird in dr Medizin as äins vo de sterkste bekannte natüürlige Schmärzmiddel (*Analgetikum*) iigsetzt. Es isch s erste Alkaloid, wo in Reinform isoliert worden isch.

## Vorkomme und Biosynthese

S Morphin wird us Opium, d. h. us em drochnete Milchsaft vom Schloofmoon (*Papaver somniferum*), gwunne. D Totalsynthese isch düür und liiferet nume chliini Usbütene – bi dr Fuchs-Synthese si s öbbe 10 %. D Usgangsstoff drfür si Phenylalanin und 4-Hydroxyphenyl-acetaldehyd. S Norcoclaurin isch e wichdigs Zwüschebrodukt. Über Reticulin wärde denn d Morphinan-Alkaloid bildet, wo s Morphin drzue ghöört.

Au Süüger chönne Morphin enzymatisch us L-Tyrosin und L-Dopa ufbaue.

## Aawändig

Morphin wird zur Behandlig vo starke und sterkste Schmärze verwändet. Es git s in dr Form vo Retard-Kapsle und -Dablette, Bruusedablette, Dropfe, Retard-Granulat, Zäpfli, Pflaster und Injekzioonslöösige.
# Wänneli

| Wänneli |
| --- |
|
Mandli vomene Wänneli
 |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Chlass:* | Vögel (Aves) |
| *Ordnig:* | Falkenartigi (Falconiformes) |
| *Familie:* | Falkenartigi (Falconidae) |
| *Underfamilie:* | Aigetlichi Falke (Falconinae) |
| *Gattig:* | Falke (*Falco*) |
| *Art:* | Wänneli |

 |
| Wüsseschaftlige Name |
| *Falco tinnunculus* |
| Linnaeus, 1758 |

*Falco tinnunculus*
S **Wänneli** (*Falco tinnunculus*; alemanischi Näme) isch e Raubvogel wo i Mitteleuropa im ganze Joor vorchunnt und zo de gföördete Vogelarte ghört. I de Alpe isch s Wänneli bis zonere Hööchi vo 2800 müM z finde.

## Uussie

Wänneli hend e rootbruune Rugge und Flögel mit schwarze Tupfe. De Chopf und de Schwanz vo de Mandli sind grau. Wiibli hend e gstraifflete Schwanz. Wänneli wered 31-37 cm gross, hend e Spannwiiti vo 65 bis 80 cm und wöged 190 bis 300 Gramm.

## Lebeswiis

S Wänneli lebt i de Berge, Pärk, Füechtpiet und Düüne, aber au i Industriizoone. Si bauet kai Nester, sondern brüetet i verlassne Nest vo Chraie und Ägerste. Huuse tüend si uf Felse, i Chiletürn, Hüser und Vogelhüsli. Wänneli bliibet uf de Jagd i de Luft stoo und lueget geg de Wind und fönd eri Büüti im Sturzfluug. Si fressed groossi Insekte, Müüs und anderi chliini Süüger, raubet aber au Vogelnester uus.

## Büecher

* Heinz Staffelbach: *Handbuch Schweizer Alpen*; Bern 2008.ISBN 978-3-258-06895-4
* Stefan Ineichen (Hrsg.): *Stadtfauna, 600 Tierarten der Stadt Zürich*; Bern 2010; ISBN 978-3-258-07561-7
* Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): *Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 1: Nonpasseriformes – Nichtsperlingsvögel*, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-647-2
* Benny Génsbol, Walther Thiede: *Greifvögel – Alle europäischen Arten, Bestimmungsmerkmale, Flugbilder, Biologie, Verbreitung, Gefährdung, Bestandsentwicklung.* BLV, München 2004. ISBN 3-405-16641-1
* Theodor Mebs: *Greifvögel Europas – Biologie – Bestandsverhältnisse – Bestandsgefährdung.* Franckh-Kosmos, Stuttgart 2002. ISBN 3-440-06838-2
* Rudolf Piechocki: *Der Turmfalke.* Ziemsen, Wittenberg 1991. ISBN 3-7403-0257-7

## Weblink

 **Commons: Wänneli** – Sammlig vo Multimediadateie
* *Falco tinnunculus* in dr Rote Lischt vu dr gfehrdete Arten vu dr *IUCN* 2008. Yygstellt vu: BirdLife International, 2008. Abgruefe am 31. Januar 2009
* Video, Foto und Tonufnahme zue *Falco tinnunculus* in dr Internet Bird Collection