Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# D Klassifikazion in dr Biologii

D **Klassifikazioon** vo de Lääbewääse isch e Fachgebiet in dr Biologii. Uf dr äinte Site cha drmit d Süstematik (vo altgriech. συστηματικός *systēmatikós* ‚gordnet‘) gmäint si, uf dr andere s Klassifiziere, das häisst s Iidäile in Klasse, sälber.

D Klassifikazioon vo de Hominoide mit fümf Ebene: d Überfamilie, d Familie, d Underfamilie, dr Tribus und d Gattig. D Ebeni vo dr Art feelt.
D Klassifikazioon vo de Lääbewääse isch monohierarchisch strukturiert in Ebene mit underschidlige Differenzierige, wo jedi Klass nume äi Oberklass cha ha.

Die klassischi Süstematik beschäftigt sich hauptsächlig mit dr Iidäilig (Taxonomii), Benennig (Nomenklatur) und Bestimmig (Identifizierig) vo de Lääbewääse.

Die modärni Süstematik (Stuessy 1990) umfasst au no d Rekonstrukzioon vo dr Stammesgschicht vo de Organisme (Fülogenii) und d Erforschig vo de Brozäss, wo zu dr Vilfalt an Organisme füere (Ewoluzioonsbiologii). Mä bezäichnet si dorum au as natürligi Süstematik.

Nid alli machen en Underschiid zwüsche Klassifikazioon, Süstematik und Taxonomii und bruche die Begriff, wie wenn si Sünonüüm were.

## Lueg au

* Taxonomii

## Litratuur

* Tod F. Stuessy: *Plant taxonomy. The systematic evaluation of comparative data.* Columbia University Press, New York NY 1990, ISBN 0-231-06784-4.
* Bernhard Wiesemüller, Hartmut Rothe, Winfried Henke: *Phylogenetische Systematik. Eine Einführung.* Springer, Berlin u. a. 2003, ISBN 3-540-43643-X, S. 99–116 (*Plesiomorphie und Apomorphie*).
* Guillaume Lecointre, Hervé Le Guyader: *Biosystematik.* Springer, Berlin u. a. 2006, ISBN 3-540-24037-3.
* Alexander Rian: *Lateinische Namen. Unverstanden – Unverzichtbar. Sinn und Zweck der wissenschaftlichen Namensgebung.* 2006/2007, online, vermiddlet uf äifachi und verständligi Art d Grundlage vo dr Systematik vo dr Herpetologii.

## Weblingg

* Integrated Taxonomic Information System
* The Catalogue of Life
* Tree of Life Web Project
* Taxonomie der Pflanzen
* Botanik II: Einführung in die Pilze und Pflanzen Videoaufzeichnungen einer Vorlesung über die Systematik der Pflanzen. Von TIMMS, Tübinger Internet Multimedia Server der Universität Tübingen.

## Fuessnoote
# Chordatiere

| Chordadier |
| --- |
|
Bim Stärnfläckesalmer cha mä d Chorda dorsalis, wo d Wirbelsüüle ersetzt, gseh.
 |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Domäne:* | Eukaryote (Eucaryota) |
| *Rych:* | Vilzelligi Dier (Metazoa) |
| *Abdeilig:* | Gwäbdier (Eumetazoa) |
| *Underabteilig:* | Bilateria |
| *Überstamm:* | Neumüüler (Deuterostomia) |
| *Stamm:* | Chordadier |

 |
| Wüsseschaftlige Name |
| Chordata |
| Bateson, 1885 |

D **Chordadier** (Chordata) si e Stamm vom Dierriich. Zu de Chordadier ghöre dr Unterstamm vo de Schädel- (Craniota) oder Wirbeldier (Vertebrata), und mit dene au d Süüger (Mammalia) wo dr Mensch iischliesse, und zwei weniger bekannti Understämm, wo usschliesslig im Meer läbe, die Schädellose (Cephalochordata oder Acrania) und d Manteldier (Tunicata oder Urochordata).

Zum Stamm vo de Chordadier zelen über 56.000 Arte (54.711 Wirbeldierarte, 30 Arte vo Schädellose und 1.600 Manteldierarte), wo meh as d Helfti vo dene – hauptsächlig d Chnochefischarte – im Wasser läbe.

Alli Chordadier hai e Reihje vo gmeinsame abgleitete Merkmol (Synapomorphie). Die chönne bi adulte Wirbel- und Manteldier mehr oder weniger stark abgwandlet si, mä cha sä aber an de Larve bzw. Embryo no dütlig erkenne. Gmeinsam isch de Chordate d Chorda dorsalis (e stabförmige Stützapparat im Rugge), won ene dr Name git, s Neuralrohr (e Närvestrang wo über dr Chorda lit), dr Kiemedarm (dr Vorderdarm, wo zum Filterapparat erwiiteret isch), s Härz, wo uf dr Site vom Buuch lit und s Bluet noch vorne zum Chopf bumpt, und dr Darm, wo underhalb vo dr Chorda lit und uf dr Buuchsite en Öffnig noch Usse het, und wo hinder dere dr postanali Schwanz aasetzt.

## Litratur

* Hynek Burda, Gero Hilken, und Jan Zrzavý: *Systematische Zoologie.* UTB, Stuttgart, 2008, ISBN 978-3-8252-3119-4

## Weblingg

 **Commons: Chordata** – Sammlig vo Multimediadateie
* Lundberg, John G. 1995. Chordata. Version 1. Januar 1995 (under construction). in The Tree of Life Web Project
* Chordata Überblick über d Chordate und ihri Charakteristika

## Fuessnote
# D Klass in dr Biologii

D Position vo dr Klass innerhalb vo dr biologische Klassifikation
D **Klass** (lat. *classis*) isch e hierarchischi Schtuefe vo dr biologische Syschtematik. E Klass schtaht zwüsched em Schtamm und dr Ordnig. Mehreri Klasse werded i mänge Fäll zunere Überklass zämegfasst. E Klass chann usserdem i Underklasse uufteilt werde. Mängisch wird i dr Zoologie zuesätzlich dr Begriff Infraklass oder Teilklass verwendet, wenn e Taxon zwüsched Underklass und Überordnig nötig isch. Zwüsched dr Überklass und dr Klass wird wenn nötig no d Reihe gschtellt.

Bi de Wirbeltier gits folgendi Klasse:

* Schädellosi
* Chiferlosi
* Chnorpelfisch
* Chnochefisch
* Amphibie
* Reptilie
* Vögel
* Sügedierer

D Schtellig vo de Chimäre (Seechatze) oder vo de Dinosaurier und Pterosaurier als Mitgliider vo de Klasse Chnorpelfisch beziehigswiis Reptilie oder als eigeni Klasse isch nonig endgültig klärt.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Klasse\_(Biologie)“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# D Ornig in dr Biologii

D Position vo dr Ordnig innerhalb vo dr biologische Klassifikation
D **Ornig** (latiinisch: *Ordo*) isch e Rangstuefe in dr biologische Systematik. Si dient zur Iideilig und Benennig vo de Läbewäse (Taxonomii).

In Bezug zu de Hauptstuefe stoht d Ornig zwüsche dr Klass und dr Familie. Zuesätzlig cha unmittelbar über dr Ornig en **Überordnig** (*superordo*) und unmittelbar drunder en **Underornig** (*subordo*) und e **Deilornig** (*infraordo*) vorhande si.

In dr Botanik leite sich die wüsseschaftlige Ornigsnäme vo dr Gattig vo dr Typusart ab und ände uf *-ales* (zum Bischbil Asterales, abgleitet vo Aster). Die Ändig het dr John Lindley 1833 iigfüehrt, dr George Bentham und dr William Jackson Hooker hai si 1862 etabliert.

No bim Carl von Linné (*„Ordines naturales“*) und bim Antoine-Laurent de Jussieu het d Ornig e Rangstuefe über dr Gattig bezeichnet und ehnder dr hütige Familie entsproche. Wo sich dr Gebruuch vo dr Familie iibürgeret het, het mä d Ordnig als nechsthöcheri Rangstuefe übernoh.

Zitwiis het es alternativi Rangstuefebezeichnige wie *Nixus*, *Cohors* oder *Alliance* ge. Vo bsundriger Bedütig isch dr Begriff „Reihe“, wo vom Adolf Engler iigfüehrt und bis 1959 bsundrigs in dr dütschsproochige Botanik bruucht worden isch. Die Begriff si zugunste vo dr Ornig verworfe worde, Taxa, wo entsprächend beschriibe si, gälten aber as gültigi Ornigen.

Bi de Bilz isch d Ornig hüfig die wäsentligsti Darstelligsebeni.

## Noowiis

* Gerhard Wagenitz: *Wörterbuch der Botanik*, 2. Auflage, 2003/2008, ISBN 3-937872-94-9, S. 226

## Einzelnoochwiis

D Informatione in däm Artikel stamme zum grösste Deil us de Quelle, wo under Noochwiis aagee si, drüber use wärde die folgende Quelle zitiert:

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Ordnung\_(Biologie)“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |
# D Familie in dr Biologi

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel beschäftigt sich mit em Familiebgeriff us de biologische Taxonomi. Witteri Bedütige vu Familie findener under Familie (Begriffsklärig) |

d Position vo dr Familie innerhalb vo dr biologische Klassifikazion
D **Familie** (latinisch: **Familia**) isch ä hierarchischi Stufe vu de biologische Systematik.

Si stot zwische de Hauptrangstufe Ornig un Gattig. Direkt iber de Familie cha no d *Iberfamilie* sto, under ihre d *Underfamilie* (latinisch: **Subfamilia**).

In de Zoologi bestot d Konvention, dass de wisseschaftlich Familienamme uf *-idae* endet (z. B. Laufchäfer: *Carabidae*).

In de Botanik degege endet d Familiebezaichnig maistens uf *-aceae* (zum Bispiil Chorblüetegwäx: *Asteraceae*). Viilfach laite sich ihri Bzaichner vu bsunders bekannte Gattige vu de Familie ab (zum Bispiil bi de Liliegwäx *Liliaceae*), aber au morphologischi Bsunderhaite vu de Familie chänne nammensgäbend si (so bi de Lippeblüetegwäx *Lamiaceae*).
# Gattig (Biologi)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel bschäftigt sich mitem Gattigsbegriff us de biologische Taxonomi. Witeri Bdütige vu Gattig findener under Gattig |

D Position vo dr Gattig innerhalb vo dr biologische Klassifikation
D **Gattig** (lat. **Genus**) isch ä hierarchischi Stufe (*Taxon*) vu de biologische Systematik.

Ä Gattig enthaltet aini oder mehreri Arte. Ä Bispiil vu ere Gattig isch d *Abies* (Danne). Alli Arte innerhalb vu ere Gattig hän immer ä zwaidailige (binominale) Namme, wo näbe de Gattigsbzaichnig noch ä Art-Epitheton enthaltet. *Abies alba* (d Wissdanne) isch ä Art in de Gattung *Abies* (Danne). Sälli durgohend binominal Bnennig goht uf Carl von Linné zruck, wo si in sinem Werch *Systema Naturae* igfeehrt het.

Wenn ä Gattig bloß ai Art enthaltet, nennt mer d Gattig *monotypisch*.
Gattige selber werre in Familie zsämmegfasst.

## Struktureerig vu ere Gattig

Wenn ä Gattig vili Arte enthaltet, wo noch underschidliche Kriterie gordnet werre chänne, sten die folgende hierarchische Räng zuer Verfüegig:

* Undergattig
* Sektion
* Undersektion
* Serie
* Underserie

Debi isch es im Ermesse vum Biologe, weller vu de Räng agmesse erschiint.
Bdütendi Underschid werre in de Regel dur Undergattige usdruggt; bi uschinbare Variatione wird echer d Sektion bnutzt. S git also kai Vorschrift, dass bstimmti Räng bvorzugt z bnutze sin. Allerdings wird d Undersektion (bzw. Underserie) bloß bruucht, wenn au d Sektion (bzw. Serie) bnutzt wird.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vum Artikel „Gattung\_(Biologie)“ vu de dütsche Wikipedia. E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde. |