Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Suidelike en Noordelike Dinastieë

Die state van die Noordelike Wei (blou) en die Liu Song (maroen) in 440.
Die Suidelike en Noordelike Dinastieë teen 560.
Die **Suidelike en Noordelike Dinastieë** (Chinees: 南北朝, *Nánběicháo*) was ’n tydperk in die geskiedenis van China wat van 420 tot 589 geduur het. Dit word soms beskou as die laaste deel van ’n langer tydperk bekend as die Ses Dinastieë (220 tot 589). Hoewel dit ’n era van burgeroorlog en politieke chaos was, het die kuns en kultuur floreer en was daar vooruitgang in tegnologie. In dié tyd was daar ’n groot migrasie van Han-Chinese na die streke suid van die Yangtzerivier.

Die proses van sinifikasie (’n aanname van die Han-Chinese kultuur) het ook toegeneem onder nie-Han-aankomelinge in die noorde en inboorlinge in die suide. Boeddhisme het in beide Noord- en Suid-China gewilder geword en Daoisme se invloed het ook vergroot. Van die gebiede waar groot ontwikkelings plaasgevind het, is medisyne, sterrekunde, wiskunde en kartografie.

## Geskiedenis

Die Jin-dinastie (265-420) wat op die Drie Koninkryke gevolg en China herenig het, het nie lank geduur voordat die land weer verdeel het in die Suidelike en Noordelike Dinastieë nie.

### Die Suidelike Dinastieë

In die suide is die Jin vervang deur die Liu Song (420–479), die Suidelike Qi (479–502), die Liang-dinastie (502–557) en toe die Chen-dinastie (557–589). Omdat al dié dinastieë se hoofstad Jiankang was, word hulle soms saam met Oostelike Wu en Oostelike Jin gegroepeer as die Ses Dinastieë. Die heersers van hierdie kortstondige dinastieë het die mag oorgeneem en vir ’n paar dekades behou, maar hul erfgename kon nie die mag volhou nie.

Onder die leierskap van die Chen-dinastie kon die Suid-Chinese nie weerstand bied teen die militêre mag wat in die noorde deur Yang Jian opgebou is nie; hy het homself tot kesier Wen van Sui verklaar, die suide binnegedring en China herenig.

### Die Noordelike Dinastieë

Die Noordelike Dinastieë het in 439 begin toe die Noordelike Wei die Noordelike Liang verower het om Noord-China te herenig, en het in 589 geëindig toe die Sui-dinastie die Chen-dinastie in die suide verower en die hele China weer eens herenig het.

Die dinastieë kan in drie tydperke verdeel word: Noordelike Wei; Oostelike en Westelike Wei; Noordelike Qi en Noordelike Zhou. Die eerste drie dinastieë en Noordelike Zhou is gestig deur die Xianbei-volk, terwyl Noordelike Qi gestig is deur gesinifiseerde barbare.

## Verwysings

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Suidelike en Noordelike Dinastieë.
* Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia
# Liao-dinastie

**契丹國, 大遼Liao-dinastie**|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | **907 – 1125** |  →
 |

 |
|  |
| Ligging of LiaoDie Liao-dinastie toe dit op sy grootste was, omstreeks 1000 n.C. |
| **Hoofstad** | Shangjing |
| **Taal/Tale** | Khitan, Middel-Chinees |
| **Godsdiens** | Boeddhisme Khitan tradisionele animisme Taoïsme Zoroastrisme |
| **Regering** | Monargie |
| **Keiser** |  |
|  - 907–926 | Taizoe (Abaoji) |
|  - 926–947 | Taizong |
|  - 947–951 | Shizong |
|  - 951–969 | Muzong |
|  - 969–982 | Jingzong |
|  - 982–1031 | Shengzong |
|  - 1031–1055 | Xingzong |
|  - 1055–1101 | Daozong |
|  - 1101–1125 | Tianzuo |
| **Historiese tydperk** | Middeleeue |
|  - Abaoji word Groot Khan van Khitan | 907 |
|  - Kara-Khitan-khanaat gestig | 1125 |
| **Oppervlakte** |
|  - 947 | 2 600 000 km2 1 003 866 sq mi |
|  - 1111 | 4 000 000 km2 1 544 409 sq mi |
| **Geldeenheid** | Chinese munte en banknote |

Die **Liao-dinastie** (Khitans: *Mos Jælud*; Chinees: 辽朝, *Liáo Cháo*), ook bekend as die **Khitan-ryk**, was ’n ryk in Oos-Asië wat van 907 tot 1125 oor Mongolië, dele van die Russiese Verre Ooste, Noord-Korea en Noord-China regeer het. Die naam kom van die Liaorivier in Suid-Mantsjoerye. Dit is gestig deur die Khitan-volk se Groot Khan Abaoji, min of meer tydens die val van die Han-Chinese Tang-dinastie.

## Geskiedenis

Feitlik onmiddellik ná sy stigting het die Liao-ryk sy grondgebied begin uitbrei. Oorloë deur latere leiers het gelei tot die val van die Latere Tang (923–936) en ander Chinese dinastieë.

Die verskil tussen die Khitans en Chinese se sosiale en politieke praktyke het groot spanning veroorsaak en dit was ’n belangrike eienskap van die dinastie. Daar was verskille oor opvolging en regeringsmetodes, en Abaoji het eindelik twee regerings aangestel – een wat oor die Khitan-gebiede geheers het volgens die Khitans se gewoontes, en een oor die nie-Khitan-streke volgens Chinese gewoontes.

Daar was ook groot verskille in geslagsrolle en huwelikspraktyke. Die Khitan-vroue was in ’n groot mate gelyk aan die mans; hulle het gejag, eiendomme behartig en militêre poste beklee, hulle kon skei en hertrou en dit was nie vir hulle nodig om maagde te wees wanneer hulle trou nie. Daarteenoor het die Chinese mans vroue as ondergeskik beskou.

Die Liao-dinastie is in 1125 deur die Jurge van die Jin-dinastie oorgeneem. ’n Deel van die volk het egter die Westelike Liao-dinastie gestig, wat vir byna ’n eeu oor dele van Sentraal-Asië regeer het voordat die Mongoolse Ryk onder Djengis Khan hulle verslaan het.

## Verwysings

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Liao-dinastie.
* Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia
# Jin-dinastie (1115-1234)

*Vir die dinastie met dieselfde naam van 265-420, sien Jin-dinastie (265-420).*

**大金Jin-dinastie**|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | **1115 – 1234** |  →
 |

 |
|  |
| Ligging of JinDie Jin-dinastie (blou) in 1141. |
| **Hoofstad** | Huining (1122–1153) Zhongdu (1153–1214) Kaifeng (1214–1233) Caizhou (1233–1234) |
| **Taal/Tale** | Middel-Chinees, Jurgies, Khitan |
| **Godsdiens** | Boeddhisme Taoïsme Konfusianisme Chinese volksreligie |
| **Regering** | Monargie |
| **Keiser** |  |
|  - 1115–1123 | Taizoe (eerste) |
|  - 1234 | Modi (laaste) |
| **Historiese tydperk** | Middeleeue |
|  - Stigting deur Taizoe | 28 Januarie 1115 |
|  - Verowering van Caizhou deur die Mongoolse Ryk | 9 Februarie 1234 |
| **Oppervlakte** |
|  - 1126 | 2 300 000 km2 888 035 sq mi |
|  - 1142 | 3 000 000 km2 1 158 306 sq mi |
| **Geldeenheid** | Chinese munte en banknote |

Die **Jin-dinastie** (ou Afrikaanse spelling: Tsjin; 1115–1234), amptelik die **Groot Jin** (Chinees: 大金, *Dà Jīn*), is gestig deur die Wanyan-clan van die Jurge-volk, wat die voorouers van die Mantsjoe-volk was wat sowat 500 jaar later die Qing-dinastie gestig het. Die naam **Kin** word soms gebruik om dit te onderskei van die vroeëre Jìn-dinastie van China waarvan die naam op dieselfde manier gespel word in die Latynse alfabet. Dit is ook bekend as die **Jurgiese Dinastie**.

Die Jurgiese stamme is verenig deur die hoofman en later eerste Jin-keiser, Wanyan Aguda (keiser Taizu), wat die Khitans se Liao-dinastie verower het. Tydens die bewind van Aguda se opvolger het die Jin oorlog verklaar teen die Song-dinastie en ’n groot deel van Noord-China verower. Die Song het na suid van die Yangtzerivier gevlug.

Die Jin-dinastie is eindelik verslaan deur die Mongoolse Ryk, wat eers Noord-China en daarna die hele China oorgeneem het.

## Verwysings

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Jin-dinastie (1115-1234).
* Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia
# Westelike Xia

|  |
| --- |
|  **Westelike Xia**  |
|  |
|  *Die ligging van Westelike Xia in 1111 (groen).*  |
|  **Name (taalvariante)**  |
| Tradisionele Chinees   | 西夏 |
| Vereenvoudigde Chinees   | 西夏 |
| Pinyin | Xī Xià |
| Wade-Giles | Hsi Hsia |

Die **Westelike Xia** of **Xi Xia**, aan die Mongole ook bekend as die **Tangoetryk** en aan die Tangoets self en die Tibettane as **Mi-nyak**, was ’n ryk wat van 1038 tot 1227 bestaan het in wat vandag die noordwestelike Chinese provinsies Ningxia, Gansu, Oos-Qinghai, Noord-Shaanxi en Noordoos-Xinjiang, die suidwestelike Binne-Mongolië en die suidelikste deel van Buite-Mongolië is. Dit was sowat 800 000 km2 groot.

Die hoofstad van die Westelike Xia was Xingqing (die hedendaagse Yinchuan), totdat dit in 1227 deur die Mongole verwoes is. Die grootste deel van sy geskrewe rekords en argitektuur is vernietig; dus was die stigters en geskiedenis van die ryk taamlik duister totdat navorsing in die 20ste eeu in die Weste en China gedoen is.

Die ryk het die gebied om die Hexikorridor beslaan; dit was deel van die Syroete, die belangrikste handelsroete tussen Noord-China en Sentraal-Asië. Hulle het groot suksesse behaal in letterkunde, kuns, musiek en argitektuur. Hulle aansien onder die ander ryke van die Liao, Song en Jin word toegeskryf aan hulle doeltreffende militêre organisasie wat ingesluit het kavallerie, strydwaens, boogskiet, skilde, artillerie (kanonne wat op die rug van kamele vervoer is) en amfibiese troepe (wat op land en ter see kon veg).

## Verwysings

## Skakels

* Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik uit die Engelse Wikipedia vertaal.
# Hongwu

| Hongwu |
| --- |
| *Keiser van die Ming-dinastie* |
|  |
| Dinastie | Ming (Huis van Zhou) |
| Bewind | 23 Januarie 1368 – 24 Junie 1398 |
| Gebore | (1328-10-21)21 Oktober 1328 |
|  | Anhui, Yuan-ryk |
| Gesterf | 24 Junie 1398 (op 69) |
|  | Nanjing, Ming-ryk |
|  | Ming Xiaoling-mausoleum, Nanjing |
| Voorganger | Dinastie gestig |
| Opvolger | Jianwen |
| Gade | Xiaocigao |
| Vader | Zhu Shizhen |
| Moeder | Chen Erniang |

|  |
| --- |
|  **Hongwu**  |
|  **Name (taalvariante)**  |
| Tradisionele Chinees   | 洪武帝 |
| Pinyin | Hóngwǔ dì |
| Wade-Giles | Hung2-wu3 ti4 |
| Kantonees | Hùhng-móuh dai |
| Jyutping | Hung4-mou5 dai3 |

**Hongwu** (21 Oktober 1328 – 24 Junie 1398) was die stigter en eerste keiser van die Ming-dinastie in China. Sy persoonlike naam was **Zhu Yuanzhang** (voorheen Chu Yuan-chang of Tsjoe Joean-tsjang).

In die middel van die 14de eeu is China geteister deur hongersnood, peste en opstande. Zhu Yuanzhang het ’n leër op die been gebring wat China verower en ’n einde aan die Mongoolsbeheerde Yuan-dinastie gebring het. Hy het die Mongole gedwing om na die Sentraal-Asiatiese steppe terug te val en het die Ming-dinastie begin 1368 gestig. Later in die jaar het sy magte die Yuan-hoofstad, Khanbaliq (moderne Beijing), binnegeval.

Hongwu het net sy familie vertrou en het sy talle seuns magtige feodale prinse aan die noordelike vleilande en die Yangtze-vallei gemaak. Hy het sy kleinseun, Jianwen, as sy opvolger aangewys. Jianwen se bewind het nie lank geduur nie, want sy pogings om sy ooms in toom te hou het daartoe gelei dat een van hulle, Yongle, die bewind oorgeneem het.

Die meeste van die historiese terreine wat met Hongwu verband hou, is in Nanjing, die oorspronklike hoofstad van die Ming-dinastie.

## Verwysings

## Eksterne skakels

* Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia
# Ching Shih

*Hierdie is 'n* *Chinese naam; dus is die familie naam Ching (鄭).*

**Ching Shih**  (vereenvoudigde Chinees: 郑氏; tradisionele Chinees: 鄭氏; pinyin: *Zhèng Shì*; letterlik: "weduwee van Zheng") (gebore **Shih Yang** (vereenvoudigde Chinees: 石阳; tradisionele Chinees: 石陽; pinyin: *shí yáng*; 1775–1844), ook geken as **Cheng I Sao** (vereenvoudigde Chinees: 郑一嫂; tradisionele Chinees: 鄭一嫂; pinyin: *zhèng yī sǎo*; letterlik: "vrou van Cheng I"), was 'n voormalige seerower wat eens op 'n tyd die Chinese See geterroriseer het tydens die Jiaqing Keiser tydperk van die Qing-dinastie in die vroeë 19de eeu. Sy het meer as 300 junks (tradisionele Chinese seilskepe) beveel wat beman was deur 20 000 tot 40 000 seerowers—mans, vrouens en selfs kinders. Sy het in konflik met die groot nasies getree, soos die Britse Ryk, die Portugese Ryk en die Qing-dinastie.

Ching Shih en haar bemanning se uitbuiting word sedertdien gekenmerk in talle boeke, romans, video speletjies, asook films oor seerowery, seerowers en hul manier van lewe in China sowel as wêreldwyd.

**Ching Shih**

|  |  |
| --- | --- |
| Ching Shih |  |
| Moedertaal naam | vereenvoudigde Chinees: 郑氏; tradisionele Chinees: 鄭氏; pinyin: *zhèng shì* |
| Gebore | Shih Yang (vereenvoudigde Chinees: 石阳; tradisionele Chinees: 石陽; pinyin: *shí yáng*)
1775
Guangzhou, Guangdong, Qing-dinastie |
| Oorlede | 1844 (ouderdom 68–69)
Portugese Macau |
| Beroep | besigheidsvrou (southandelaar, dobbelhuis eienaar, bordeel eienaar), voormalige seerower, voormalige prostituut |
| Bekend vir | Bekende vroulike Chinese seerower |
| Strafreg | Seerowery |
| Kriminele straf | Doodstraf |
| Kriminele status | Amnestie |
| Eggenoot(e) | Cheng I
(getroud 1801; oorlede 1807)
Cheung Po Tsai
(getroud 1810; oorlede 1822) |
| Kinders | * Cheng Ying Shih (seun)
* Cheng Heung Shih (seun)
* Cheung Yu Lin (seun)
* 1 dogter
 |
| **Seerower loopbaan** |
| Noemnaam | Shih Heang Koo (Chinees: 石香姑; pinyin: *shí xiāng gū*) |
| Ander name | Ching I Sao (vereenvoudigde Chinees: 郑一嫂; tradisionele Chinees: 鄭一嫂; pinyin: *zhèng yī sǎo*)
Ching Shih Shih (vereenvoudigde Chinees: 郑石氏; tradisionele Chinees: 鄭石氏; pinyin: *zhèng shí shì*) |
| Tipe | Seerower |
| Getrouheid | Rooi Vlag Vloot |
| Jare aktief | 1801–1810 |
| Rang | vloot bevelvoerder |
| Basis van bedrywighede | Suid-Chinese See |
| Bevel | Rooi Vlag Vloot (300 skepe of 20 000 - 40 000 seerowers) |
| Oorloë | Slag van die Tiger's Mouth
Vloot Slag van Chek Lap Kok |
| Latere werk | dobbelhuis eienaar by Guangzhou
dobbelhuis en bordeel eienaar, sout handelaar by Macao militêre adviseur |

## Verwysings