Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nywerheid

'n Nywerheidsgebied
**Nywerheid** of **industrie** verwys na die produksie van goedere in 'n ekonomie en is deel van die Sekondêre sektor van die ekonomie. Dit word gekenmerk deur die vervaardiging en verwerking van materiële goedere of artikels in fabrieke en ondernemings. Die nywerheidsektor word verder gekenmerk deur 'n hoë graad van meganisering en outomatisering (industrialisasie genoem), in teenstelling tot die ambagtelike vorm van produksie.

Tydens die nywerheidsrevolusie het die vervaardigingsbedryf 'n belangrike sektor van produksie en arbeid in Europese en Noord-Amerikaanse lande geword. Dit het plaasgevind deur vinnige, opeenvolgende vooruitgang in tegnologie, soos die produksie van staal en steenkool.

Na die nywerheidsrevolusie is ongeveer 'n derde van die wêreldekonomie van vervaardigingsbedrywighede afgelei. Verskeie ontwikkelde lande en baie ontwikkelende lande (soos die Volksrepubliek China, Indië, ens) se ekonomieë is van die vervaardigingsbedryf afhanklik. Hierdie industrieë, asook die lande waar dit voorkom, is in 'n komplekse web van interafhanklikheid verweef.

## Verwysings
# Groenlands

| Groenlands *kalaallisut*  |
| --- |
| Uitspraak: | [kaˈlaːɬːisut] |
| Gepraat in: |  Koninkryk van Denemarke
* Groenland
 |
| Gebied: | Arktika |
| Totale sprekers: | 57 000 |
| Taalfamilie: | Eskimo-Aleoeties  Eskimo   Inuïties    **Groenlands**  |
| Skrifstelsel: | Latynse alfabet  |
| Amptelike status |
| Amptelike taal in: |  Nordiese Raad
 Koninkryk van Denemarke
* Groenland
 |
| Gereguleer deur: | Groenlandse Taalsekretariaat *Oqaasileriffik* |
| Taalbedreigingstatus |
|
**UitgesterfEX**Uitgestorwe taal**BedreigCR**Krities bedreigde
**SE**Erg bedreigde
**DE**Bedreigde
**VU**Kwesbare
**VeiligNE**Nie bedreig nie
Dit is 'n **kwesbare** taal volgens die UNESCO-wêreldatlas van bedreigde tale.  |
| Taalkodes |
| ISO 639-1: | `kl` |
| ISO 639-2: | `kal` |
| ISO 639-3: | `kal`  |
|  |
|

**Groenlands** (*kalaallisut*, [kaˈlaːɬːisut]) is 'n Eskimo-Aleoetiese taal en sedert 2009 die amptelike taal van Groenland, 'n land binne die Koninkryk van Denemarke. Die tekste van Groenland se nasionale leuse en volkslied, *Nunarput utoqqarsuanngoravit* en *Nuna asiilasooq* onderskeidelik, is in Groenlands. Groenlands is nouverwant aan die Inuïtiese tale, maar word anders as hulle sedert die Deense kolonisasie in die 1700's met die Latynse alfabet geskryf.

Verspreiding van Groenlandse dialekte:
   Inuktun

   Upernavik-dialek

   Kangaatsiaq-Uummannaq-dialek

   Sentraalwes-Groenlands (Kalaallisut)

   Paamiut-dialek

   Nanortalik-Narsaq-Qaqortoq-dialek

   Kaap-Farvel-dialek

   Tunumiisut

Groenlands het sowat 57 000 moedertaalsprekers en is die taal van Groenland se inheemse Inuïete. Dit is verreweg die belangrikste van die Inuïtiese tale en die enigste wat amptelike status geniet. Groenlands bevat drie dialekte (volgens moedertaalsprekers): Kalaallisut (Wes-Groenlands, sowat 44 000), Tunumiisut (Oos-Groenlands, sowat 3 000) en Inuktun of Avanersuaq (Noord-Groenlands, sowat 800). Naas Groenland word Groenlands nog deur emigrante in Denemarke gepraat, waar dit 'n erkende minderheidstaal is.

Bekende Afrikaanse leenwoorde uit Groenlands sluit anorak (*aannoraq*, afgelei van *anori* vir "wind") en kajak (*qajaq*) in. Groenlands is nes soos Afrikaans en Duits bekend vir die skepping van lang woorde. Nuwe woorde word gewoonlik uit Groenlandse wortels saamgevoeg, maar veral in die moderne taalgebruik word hulle uit Deens of Engels ontleen.

## Verwysings

## Eksterne skakels

Wikimedia Broeikas (Incubator)
Groenlands toets van Wikipedia in die Wikimedia Broeikas

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Groenlands.

* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir groenlands.
# Vier Edel Waarhede

|  |
| --- |
|  **Vier Edel Waarhede**  |
|  |
|  *Die Boeddha leer sy volgelinge die Vier Edel Waarhede (Sanskrit-manuskrip, Bihar, Indië).*  |
|  **Vertalings**  |
| Sanskrit | चत्वारि आर्यसत्यानि (*catvāri āryasatyāni*) |
| Pali | *cattāri ariyasaccāni* |
| Bengaals | চতুরার্য সত্য (*chôturarjô sôtyô*) |
| Singalees | චතුරාර්ය සත්ය |
| Tibettaans | འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ ('*phags pa'i bden pa*) |
| Thai | อริยสัจสี่ |
| Viëtnamees | *Tứ Diệu Đế* |
| Vereenvoudigde Sjinees | 四圣谛 |
| Pinyin | *sìshèngdì* |
| Japannees | 四諦 (*sjitai*) |
| Koreaans | 사성제 (*sa-seong-je*) |

Die **Vier Edel Waarhede** is die waarhede van die edeles wat sentraal tot die leerstellings van Boeddhisme is: hierdie wêreldse bestaan is basies onbevredigend, maar daar is ’n pad na bevryding van die siklus van geboorte en die dood.

In die soetras het die vier waarhede beide ’n simboliese as ’n aanloklike funksie. Hulle verteenwoordig die ontwaking en bevryding van die Boeddha, maar ook die moontlikheid van bevryding vir alle mense omdat dit beskryf hoe verlossing van lyding behaal kan word.

Baie Boeddhistiese onderwysers hou dié waarhede voor as die essensie van Boeddhistiese leringe, maar hul belangrikheid het mettertyd ontwikkel en ander, ouer leringe vervang oor prajna (wysheid) of bevrydende insig.

## Die vier waarhede

Die waarhede is soos volg:

1. Die waarheid van dukkha, of die aard daarvan
2. Die waarheid van die oorsprong van dukkha
3. Die waarheid van die beëindiging van dukkha
4. Die waarheid van die weg wat lei tot die beëindiging van dukkha

Dukkha word gewoonlik vertaal as lyding, angstigheid, onvoldoendheid ens. en het drie aspekte:

* Die ooglopende lyding van fisieke of geestelike siektes, veroudering en afsterwing
* Die angstigheid of stres van vashou aan dinge wat voortdurend verander
* ’n Subtiele ontevredenheid wat alle lewensvorme ervaar weens die feit dat alle lewensvorme verander, en deeltyds en sonder kern of inhoud is. Op dié vlak dui die term op ’n gebrek aan tevredenheid, ’n gevoel dat dinge nooit aan ons verwagtings of standaarde voldoen nie.

Die oorsprong van dukkha kan bekend wees. Dit word gewoonlik verduidelik as begeertes (Pali: *tanha*, "dors"), bepaal deur onkunde (Pali: *avidya*). Op ’n dieper vlak word die grondoorsaak van dukkha beskou as onkunde oor die ware aard van sake.

Daar is egter ’n manier om dukkha te beëindig. Dit kan onder meer behaal word deur die Edel Agtvoudige Pad.

## Verwysings

## Bronne

* Bronkhorst, Johannes (1993), *The Two Traditions Of Meditation In Ancient India*, Motilal Banarsidass Publ.
* Anderson, Carol (1999), *Pain and Its Ending: The Four Noble Truths in the Theravada Buddhist Canon*, Routledge

## Eksterne skakels

* *The Four Noble Truths* - Ajahn Chah
* *The Buddha's Ancient Path* - Piyadassi Thera
* *Four Noble Truths* - Dalai Lama (’n kort oorsig)
* *Four Noble Truths* Geargiveer 19 September 2015 op Wayback Machine - Thrangu Rinpoche (’n kort oorsig)
* Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia
# 21ste eeu

Kaart van die wêreld se lande aan die begin van die 21ste eeu
Die **21ste eeu**, die eeu waarin ons ons tans bevind, het in die jaar 2001 'n aanvang geneem en sal teen die einde van die jaar 2100 ten einde kom.

Die begin van die 21ste eeu is gekenmerk deur die terreuraanvalle op 11 September 2001 in die VSA en die oorloë as gevolg daarvan.

Die begin van die 21ste eeu was die opkoms van 'n globale ekonomie en Derdewêreld-verbruikerswese, wat die wêreldwye kommer oor terrorisme na 11 September 2001, terreuraanvalle en verhoogde private ondernemings verdiep het. Die NAVO-ingrypings in Afghanistan en Irak van die vroeë 2000's en die omverwerping van verskeie regimes tydens die Arabiese Lente van die vroeë 2010's het gelei tot gemengde uitkomste in die Arabiese wêreld, wat verskeie burgeroorloë en politieke onstabiliteit tot gevolg gehad het. Die Verenigde State het die globale supermoondheid gebly, terwyl die Volksrepubliek China nou as 'n opkomende globale supermoondheid beskou word.

In 2017 het 49,3% van die wêreld se bevolking in "een of ander vorm van demokrasie" gewoon, hoewel slegs 4,5% in "volle demokrasieë" gewoon het. Die Verenigde Nasies skat dat teen 2050 twee derdes van die wêreld se bevolking verstedelik sal wees; 'n omgekeerde van 'n eeu gelede toe minder as een derde in stede gewoon het.

Die Europese Unie is in die 21ste eeu baie uitgebrei en 13 lidlande bygevoeg, maar die Verenigde Koninkryk het onttrek. Die meeste lidlande van die Europese Unie het 'n gemeenskaplike geldeenheid, die Euro, ingestel. Die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (NAVO) is ook in die 21ste eeu grootliks uitgebrei en 11 lidlande bygevoeg.

Uitwerking van aardverwarming en stygende seevlakke het ekologiese krisisse vererger, met agt eilande wat tussen 2007 en 2014 verdwyn het.

Sedert vroeg 2020 het die COVID-19-pandemie vinnig wêreldwyd begin versprei, met meer as ses miljoen mense regoor die wêreld wat daaraan gesterf het. Ernstige globale ekonomiese ontwrigting is veroorsaak, insluitend die grootste wêreldwye resessie sedert die Groot Depressie in 1933.

Met die verspreiding van mobiele toestelle het meer as die helfte van die wêreld se bevolking toegang tot die internet verkry teen 2018.