# Tonga

Koninkryk Tonga
*Kingdom of Tonga* (Engels)
*Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga* (Tongaans)|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Vlag
 | Wapen
 |

 |
| Nasionale leuse: *Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa* *(Tongaans vir: "God en Tonga is my erfenis")* |
| Volkslied: *Ko e fasi 'o e tu'i 'o e 'Otu Tonga* *(Tongaans vir: "Die lied van die koning van die Tonga-eilande")*  |
|  |
| **Hoofstad** | Nukuʻalofa
﻿ / ﻿ |
| **Grootste stad** | Nukuʻalofa |
| **Amptelike tale** | Tongaans en Engels |
| **Regering** • Monarg • Eerste minister | Unitêre parlementêre grondwetlike monargie Tupou VI Fatafehi Fakafānua |
| **Onafhanklikheid** • Huidige grondwet • van die Verenigde Koninkryk  |  4 November 1875 4 Junie 1970 |
| **Oppervlakte**  - Totaal    - Water (%) |   747 km2  (189ste) 288 myl2 4,0 |
| **Bevolking**  - 2024-skatting  - 2021-sensus  - Digtheid |   104 889 (191ste) 100 209 140 / km2 (76ste) 364 / myl2 |
| **BBP** (KKP)  - Totaal  - Per capita | 2025-skatting
$803 miljoen $8 091 |
| **BBP** (nominaal)  - Totaal  - Per capita | 2025-skatting
$568 miljoen $5 721 |
| **MOI** (2023) |  0,769 (92ste)  –  hoog |
| **Gini** (2022) | 27,1 –  medium |
| **Geldeenheid** | Paʻanga (`TOP`) |
| **Tydsone**  - Somertyd | (UTC+13) (UTC+14) |
| **Internet-TLD** | .to |
| **Skakelkode** | +676 |

**Tonga** (Engels: [ˈtɒŋə] of [ˈtɒŋɡə]; Tongaans: [ˈtoŋa]), amptelik die **Koninkryk Tonga** (Engels: *Kingdom of Tonga*; Tongaans: *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*), is 'n eilandstaat in die Stille Oseaan en Oseanië wat uit 169 eilande bestaan, waarvan 36 bewoon is. Tonga beslaan 'n oppervlakte van 747 km² en het 'n bevolking van 104 889 in 2024 gehad.

Ligging van Tonga
Kaart van Tonga
Tonga is in die ooste van Fidji, in die suidooste van Wallis en Futuna, in die suide van Samoa, in die suidooste van Amerikaans-Samoa, in die weste van Niue en die Cookeilande en in die noorde van Nieu-Seeland geleë. Die hoofstad en grootste stad is Nukuʻalofa.

Die Nederlandse ontdekkingsreisiger Willem Schouten het Tonga in 1616 as eerste Europeër bereik, gevolg deur Abel Tasman in 1643. In 1773, 1774 en 1777 het die Britse ontdekkingsreisiger James Cook Tonga besoek. In 1845 het die ambisieuse jong vegter, strateeg en woordvoerder Tāufa'āhau Tonga as 'n koninkryk verenig en in 1875 tot 'n grondwetlike monargie verklaar. Tonga het 'n beskermde staat geword, nadat die koninkryk op 18 Mei 1900 met die Verenigde Koninkryk 'n Verdrag van Vriendskap onderteken het. Onder die beskerming van Groot-Brittanje kon Tonga as enigste Stille Oseaan-land sy soewereiniteit en monargiese regering behou (in teenstelling met Hawaii en Tahiti). Die Verdrag van Vriendskap en Tonga se beskermingsstatus het in 1970 volgens gevestigde reëlings, wat in 1965 deur Koningin Sālote Tupou III ingestel is, geëindig. Tonga is 'n unitêre parlementêre grondwetlike monargie binne die Britse Statebond met 'n eie monarg as staatshoof. Tonga is een van slegs vyf lande binne die Britse Statebond, waar 'n inheemse monarg op die troon sit (die ander vier is Broenei, Eswatini, Lesotho en Maleisië).

## Etimologie

In baie Polinesiese tale, waaronder Tongaans, is die woord *tonga* ([ˈtoŋa]) afgelei van *fakatonga*, wat "suidwaarts" beteken, en die argipel is só genoem omdat dit die suidelikste eilandgroep van Wes-Polinesië is. Die woord *tonga* is verwant aan die Hawaise woord *kona* wat "loefkant" beteken en die oorsprong van die Hawaise Kona-distrik se naam is.

Tonga het in die Weste bekend geword as die "vriendelike eilande" weens die aangename ontvangs tydens kaptein James Cook se eerste besoek in 1773. Hy het aangekom teen tye van die jaarlikse *ʻinasi*-fees wat fokus op die skenking van die eerstelinge aan die *Tuʻi Tonga* (die eiland se monarg) en daarom het hy 'n uitnodiging na die feesvieringe ontvang. Volgens die skrywer William Mariner wou die politieke leiers Cook ironies genoeg tydens die samekoms vermoor, maar hulle het dit nie deurgevoer nie omdat hulle nie op 'n plan kon besluit nie.

## Sport

Sewesrugbywedstryd tussen Kenia en Tonga, 2006
Tonga voer die *Sipi Tau* voor die wedstryd teen Frankryk tydens die Rugbywêreldbeker 2011 op
Rugby is verreweg die gewildste sportsoort in Tonga en dit is een van die min lande waar rugby die hoofsport is. Slegs die Cookeilande, Fidji, Nieu-Seeland, Samoa en Wallis kan soortgelyke bewerings maak. Die Tongaanse nasionale rugbyspan het sedert 1987 vir amper elke rugbywêreldbekertoernooi (behalwe vir dié van 1991) gekwalifiseer. Hulle is veral bekend vir die tradisionele *Sipi Tau*-oorlogsdans voor elke wedstryd. Met ’n bevolking van sowat 100 000 is die keuring van talentvolle spelers in vergelyking met ander lande baie klein, maar Tonga behoort konstant aan die 15 beste spanne wêreldwyd en hulle is redelik mededingend. Dié land ly egter onder 'n groot uitvloei aan talent, aangesien baie spelers in die professionele ligas in Australië, Nieu-Seeland, Europa of Japan speel en deur die onderskeie land ingeburger word. Volgens Wêreldrugby se reëls is 'n tydperk van vyf jaar ononderbroke blyplek genoeg om vir die nasionale span van 'n ander land uit te draf (tot aan die einde van 2020 was dit slegs drie jaar). Van die bekendste spelers met 'n Tongaanse herkoms is Israel Folau, Toutai Kefu, Sekope Kepu, Viliami Ofahengaue, Wycliff Palu en George Smith (vir Australië), Doug Howlett en Jonah Lomu (vir Nieu-Seeland), Billy en Mako Vunipola (vir Engeland) asook Taulupe Faletau (vir Wallis). Met 'n bevolking van 'n rapsie meer as 'n 100 000 is Tonga die kleinste land wat aan rugbywêreldbekertoernooie deelneem.

Die Stille Oseaan-eilandstate se beheerliggame is nie sterk genoeg om hierdie uitvloei aan talent stop te sit nie. Soms word die sistematiese stropery in 'n ironiese manier met die 19de eeuse *Blackbirding* vergelyk. Tongane, wat hul eie land verteenwoordig, kan nie altyd vir hul nasionale span verskyn nie, aangesien veral Engelse klubs huiwerig is om spelers vir toetswedstryde beskikbaar te stel. Die professionele span Moana Pasifika, wat sedert 2022 aan die internasionale toernooi Superrugby deelneem, sal as 'n oplossing dien. In dié span, wat in die Nieu-Seelandse stad Auckland gesetel is, speel Tongane saam met Samoane en Nieu-Seelanders met 'n Polinesiese herkoms; dié span streef 'n verkieslik “Stille Oseaan”-karakter na. Aan die begin van 2022 het Wêreldrugby 'n nuwe reël geïmplementeer wat vir die Stille Oseaan-eilandstate as baie voordelig beskou word. Hiervolgens kan nasionale spelers van 'n “groot” rugbyland na 'n ander land oorskakel, ongeag die aantal toetswedstryde wat tot dusver gespeel is. Hiervoor moes 36 maande verloop het sedert die laaste toetswedstryd en die speler moet in die betrokke land gebore wees; 'n oorskakeling is ook moontlik met 'n ouer of grootouer wat daar gebore is.

Tonga beskik met die Teufaiva Sport-stadion oor 'n baie moderne rugbystadion, maar dit word die meeste van die tyd nie gebruik nie. Daar is min opponente wat bereid is om die lang rys na Tonga aan te pak. Australië en Nieu-Seeland kom slegs selde teen die eilandstate te staan. Teen einde van meer toetswedstryde is die Stille Oseaan-nasiesbekertoernooi (tot 2006 die Stille Oseaan-drienasies genoem) gestig, waaraan onder andere die nasionale spanne van Tonga, Fidji en Samoa deelneem.

Soos in ander Stille Oseaan-eilandstate word op Tonga 'n tradisionele plaaslike soort krieket beoefen, *lanita* genoem.

## Verwysings

## Bronnelys

Algemeen
* (en)  "Tonga". Encyclopædia Britannica. Besoek op 16 Desember 2025.
* (en)  "Tonga". Central Intelligence Agency. Besoek op 16 Desember 2025.

## Eksterne skakels

* (en)  Toerisme-inligting oor Tonga op Wikivoyage
* (en)  Amptelike webwerf van die Tongaanse regering